Kısa Cevap
Zikrullah, Allah’ı anmak ve hiç unutmamaktır. Mustafa Özbağ Efendi’ye göre zikir yalnızca dille söylenen kelimelerden ibaret değildir: «Zikir Allah’ı anmaktır, hiç unutmamaktır.» Namaz kılmak, harama bakmamak, kötü konuşmamak da zikirdir. Zikrin en faziletlisi «lâ ilâhe illallah»tır. Dille başlayan zikir; haramlardan uzak durmak, farzları yerine getirmek ve ahlâkı güzelleştirmekle kalbe yerleşir.
Zikir Nedir?
Zikir sözlükte anmak, hatırlamak demektir. Mustafa Özbağ Efendi, sûfîlerin zikir anlayışını Kur’ân’daki daha geniş zikir kavramından ayırır:
Sûfîlerin anladığı zikir, Cenâb-ı Hakk’ın esmâ ve sıfatlarının isimlerini devamlı olarak tekrar etmektir. Ama zikir denilince Kur’ânî deyimle kapsadığı alan çok geniştir. Yaklaşık dilin türevleriyle beraber üç yüze yakın yerde Kur’ân-ı Kerîm’de zikir kelimesi geçer. […] Kur’ân-ı okumak da zikir. Peygamber’e sallallâhu aleyhi ve sellem Hazretlerine tâbi olmak da zikir. Duâ da zikir.
Mustafa Özbağ Efendi — 2023 Sohbeti #032 — Zikir Nedir?
Bu geniş anlamıyla müslümanın bütün hayatı zikre dönüşebilir:
Zikir nedir? Zikir Allah’ı anmaktır, hiç unutmamaktır. […] Öğlen namazını kılmak zikirdir, ikindi de kılmak zikirdir. Harama bakmamak, harama bakmamak da zikirdir, haram yememek de zikirdir, kötü konuşmamak da zikirdir.
Mustafa Özbağ Efendi — 355. Dergâh Sohbeti
Kur’ân’da Zikir Emri
Ey iman edenler! Allah’ı çokça zikredin.
Ahzâb 33/41 — Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Öyleyse yalnız beni anın ki ben de sizi anayım. Bana şükredin, sakın nankörlük etmeyin.
Bakara 2/152 — Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Onlar, inananlar ve kalpleri Allah’ı anmakla huzura kavuşanlardır. Biliniz ki, kalpler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur.
Ra’d 13/28 — Diyanet İşleri Başkanlığı meali
En Faziletli Zikir: Lâ İlâhe İllallah
O yüzden normalde ibadetlerin hepsini biz zikir […] altında toplarız ama bunun içerisinde mesela La ilahe illallah zikrin en faziletlidir der. […] Burada tevhid akidesi vardır. […] Oradaki maksat tevhid noktasına yükselmektir.
Mustafa Özbağ Efendi — 355. Dergâh Sohbeti
Bu söz, Hz. Peygamber’in «zikrin en faziletlisi lâ ilâhe illallah’tır» hadîsine dayanır (Tirmizî, Daavât 9; İbn Mâce, Edeb 55).
Kalp Zikri Nasıl Olur?
Kalp zikri, kişinin doğrudan «yapacağı» bir şey değildir; dil zikrinin ve Kur’ân ile sünnete uygun bir hayatın neticesidir:
Normalde kalp zikri yapacağım diye kalp zikri olmaz. Bir kimse dil ile Allah’ı zikretmeye başlar. Bütün fiiliyatını Kur’an ve sünnete tabi eder. Sadece dil ile zikretmek bir kimseye bu noktada bir yerde durmasına yetmez. O kimsenin ibadetleri yerine getirmesi gerekir. İbadetleri yerine getirdiği gibi haramlardan uzak durması gerekir. […] Eğer ahlakınız düzgün değil ise, eğer dilinize hakim değilseniz, eğer gözünüze hakim değilseniz, eğer doğru bir şekilde yaşayamıyorsan o zikrullah kalbe yerleşmeyecek.
Mustafa Özbağ Efendi — 418. Dergâh Sohbeti
Bir soru-cevap sohbetinde kalp zikrinin nasıl başlayacağı sorulduğunda verdiği cevap:
Normalde bir kimse önce dilini Zikrullâh’a alıştıracak. Dilin Zikrullâh’ta ıslak olsun. Kalbi Zikrullâh’ın sende başlayabilmesi için o haramlar manzumesinden uzak duracaksın. En önemlisi. Ve farzları yerine getireceksin. Ve ahlakını güzelleştireceksin. Ahlakın güzelleşmez ise senin kalbin harekete geçmez. […] Sen otursan sabahtan akşama kadar Zikrullâh yapsan ama Zikrullâh’dan kesildiğin anda gıybet etsen Zikrullâh’dan kesildiğin anda harama dalmış olsan kalp zikrullâh’a oluşmaz sende.
Mustafa Özbağ Efendi — 2024 Sohbeti #98
Sesli ve Sessiz Zikir
Zikrin sesli (cehrî) ve sessiz (hafî) iki şekli de Kur’ân’a dayanır. Sessiz zikir için:
Rabbini, içinden yalvararak ve korkarak, yüksek olmayan bir sesle sabah-akşam zikret ve gafillerden olma.
A’râf 7/205 — Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Mustafa Özbağ Efendi, haccın ardından Allah’ı anmayı emreden Bakara Sûresi’nin 200. âyetini cehrî zikrin delili olarak okur ve iki zikrin birlikte sürdürüldüğünü söyler:
Bakın bu cehri tarîkat ve normalde cehri bir ibâdet, cehri bir zikir yapılıyor ve bu açıktan oluyor. Bu gizli kapaklı değil. […] O kimse Allâh’ı zikretmeye devâm edecek. Bir de sessiz zikretmeye devâm edecek ki haccı, haccı, o ibâdeti kemâle ersin.
Mustafa Özbağ Efendi — 728. Dergâh Sohbeti: Bakara 200 — Haccı Zikirle Kemâle Erdirmek
Sesli zikre itiraz edenlere cevabı ise kısadır:
Sesli zikir yapmak günah mı? Sesli zikir yapmak ayıp mı? Sesli zikir yapmak yok mu Kur’ân ve Sünnet’te? Boş muhabbet bunlar.
Mustafa Özbağ Efendi — 2020 Soru-Cevap Sohbeti #1
Zikir Meclisi
Dergâhta zikir, halka hâlinde ve cemaatle yapılır. Mustafa Özbağ Efendi zikir meclisini şöyle tarif eder:
Zikrullah meclisi Allah meclisidir. Orada Allah konuşulur. Orada Allah konuşulduğunda orada Allah nuruyla tecelli etmiştir, Allah kudretiyle tecelli etmiştir, Allah kuvvetiyle tecelli etmiştir. […] O Allah ki dua edenlerin dualarını kabul eder. O Allah ki zikreden kimselere zikreder, cevap verir. Sen Allah dedikçe O da seni zikreder. […] Burası normal bir yer değil. Normal bir yer arıyorsanız buraya gelmeyeceksiniz. Samimiyetimle söylüyorum. Burası Allah’a aşık olmaya çalışanların yeri, Allah’a aşık olmak isteyenlerin yeri, Allah’a aşık olanların yeri.
Mustafa Özbağ Efendi — 223. Dergâh Sohbeti — Zikrullah Halakasında Adab
«Sen Allah dedikçe O da seni zikreder» sözü, Bakara 2/152’deki «beni anın ki ben de sizi anayım» âyetinin sohbet dilindeki karşılığıdır.
Vird ve Mürşid
Allah’ı anmak her mü’minin vazifesidir. Tarîkatta ise vird, mürşidin verdiği ölçüye göre çekilir. Mustafa Özbağ Efendi bu konuda dersli dervişlerine açık bir sınır koyar:
Bizden dersli olan kardeşler sadece verilen virdleri çekecekler. Birincisi bu. İkincisi sünnetle sabit olan virdleri çekecekler. Ayriyeten fazladan çekeceklerse, kendi kendilerine vird belirlerlerse, onlar kendilerinin şeyhi olmuşlardır.
Mustafa Özbağ Efendi — 418. Dergâh Sohbeti
Günlük okunacak zikir ve duâlar için: Günlük Vird.
Nereden Başlamalı? Okuma Sırası
- 2023 Sohbeti #032 — Zikir Nedir? Sûfîlerin tarifi ve Kur’ân’daki geniş zikir kavramı.
- 355. Dergâh Sohbeti. Hayatın bütünü olarak zikir ve en faziletli zikir.
- 418. Dergâh Sohbeti. Kalp zikri nasıl olur, kendi kendine vird çekmek.
- 2024 Sohbeti #98. Kalp zikrinin başlaması üzerine soru-cevap.
- 223. Dergâh Sohbeti. Zikrullah halkasında edep.
- 728. Dergâh Sohbeti: Bakara 200. Sesli ve sessiz zikir.
- Zikr ile Alâkalı Âyet ve Hadîsler. Âyet ve hadîs derlemesi.
- Sorular: Zikir. Sohbetlerden derlenmiş soru-cevap arşivi.
Sıkça Sorulan Sorular
Zikrullah nedir?
Zikrullah, Allah’ı anmak ve hiç unutmamaktır. Mustafa Özbağ Efendi’ye göre zikir yalnız dille söylenen kelimeler değildir: «Öğlen namazını kılmak zikirdir, ikindi de kılmak zikirdir»; harama bakmamak ve kötü konuşmamak da zikirdir.
En faziletli zikir hangisidir?
Lâ ilâhe illallah. Hz. Peygamber zikrin en faziletlisinin lâ ilâhe illallah olduğunu bildirmiştir (Tirmizî, Daavât 9). Mustafa Özbağ Efendi de «La ilahe illallah zikrin en faziletlidir» der.
Kalp zikri nasıl başlar?
Önce dil zikre alıştırılır; haramlardan uzak durulur, farzlar yerine getirilir ve ahlâk güzelleştirilir. Mustafa Özbağ Efendi’ye göre ahlâk düzelmeden «o zikrullah kalbe yerleşmeyecek.»
Kalbin aniden hızlı atması kalp zikri midir?
Hayır. Mustafa Özbağ Efendi bu soruya «Bu aniden hızla atıp yavaşlayan şey fiziki. Bunun normalde manevi bir hali yok.» cevabını vermiştir.
Sesli zikir câiz midir?
Evet. Sesli (cehrî) ve sessiz (hafî) zikrin ikisi de Kur’ân’a dayanır. Mustafa Özbağ Efendi sesli zikre itiraz edenlere «Sesli zikir yapmak yok mu Kur’ân ve Sünnet’te? Boş muhabbet bunlar.» diye cevap verir.
Mürşid olmadan zikir yapılabilir mi?
Allah’ı anmak her mü’minin vazifesidir. Tarîkatta ise vird mürşidin verdiği ölçüyle çekilir; Mustafa Özbağ Efendi kendi kendine vird belirleyenler için «onlar kendilerinin şeyhi olmuşlardır» der.
Zikir meclisi nedir?
Allah’ı birlikte anmak için kurulan halkadır. Mustafa Özbağ Efendi’ye göre «Zikrullah meclisi Allah meclisidir.»
İlgili Sayfalar
- Nûr Nedir? Tasavvufta Nûr ve Nûr-ı Muhammedî
- Esmâü’l-Hüsnâ Nedir? Allah’ın İsim ve Sıfatları
- Kalp Nedir? Tasavvufta Kalp ve Gönül
- Cin Nedir? Kur’ân’da ve Tasavvufta Cinler
- Melekler Kimdir? Tasavvufta Melek İnancı
- Kur’ân-ı Kerîm’i Anlamak: Kur’ân Bir Zikirdir
- Salavat Nedir? Salavât-ı Şerîfe ve Fazileti
- Tefekkür Nedir? Tasavvufta Tefekkür ve İbret
- Gaflet Nedir? Tasavvufta Gaflet ve Uyanış
- Niyâz Nedir? Tasavvufta Niyâz ve Duâ
- Şükür Nedir? Tasavvufta Şükür ve Hamd
- Tevhid Nedir? Tasavvufta Tevhid ve Kelime-i Tevhid
- Tövbe Nedir? Tasavvufta Tövbe ve İstiğfar
- Şeytan ve Vesvese
- Namazda Huşû: Namazın Mânâsı
- Zikrullah — bütün sohbetler
- Zikr ile Alâkalı Âyet ve Hadîsler · Günlük Vird
- Sorular: Zikir · Sorular: Mürşid-i Kâmil
- Tasavvuf Nedir? · Mesnevî Şerhi Nedir? · Seyr-i Sülûk Nedir? · Râbıta Nedir?
- Mustafa Özbağ Efendi kimdir?
- Tüm konular
Kaynaklar
- Kur’ân-ı Kerîm, Ahzâb 33/41; Bakara 2/152; Ra’d 13/28; A’râf 7/205 — Diyanet İşleri Başkanlığı meali. Bakara 2/200 (haccın ardından zikir).
- «Zikrin en faziletlisi lâ ilâhe illallah’tır»: Tirmizî, Daavât 9; İbn Mâce, Edeb 55.
- Mustafa Özbağ Efendi, dergâh ve soru-cevap sohbetleri, mustafaozbag.com. Alıntıların her biri ilgili sohbetin yazılı kaydına bağlanmıştır.
