Kibir Nedir? Tasavvufta Kibir ve Tevazu

Son güncelleme: 22 Ekim 2026 · Bu sayfa, Mustafa Özbağ Efendi’nin kibir ve tevazu üzerine sohbetlerinden derlenmiştir. Tırnak içindeki sözler sohbetlerin video kayıtlarından aynen aktarılmıştır; atlanan yerler […] ile gösterilir. Âyet mealleri Diyanet İşleri Başkanlığı mealidir.

Kısa Cevap

Kibir, tasavvufta kişinin kendini başkasından üstün görmesi ve ona tepeden bakmasıdır. Mustafa Özbağ Efendi’nin tarifiyle «Kibir bir şeyde büyüklenmek»tir; ölçüsü de yalındır: kendini bir kimseden kıymetli ve üstün gördüğün an kibirlisindir. Şeytanın hâli kibirle anlatılır. Mustafa Özbağ Efendi’ye göre «Kibrin ilacı tevazudur»: tevazu nimeti inkâr etmeden mütevazi olmak, kendini kimseden üstün ya da alçak görmemektir. Bu terbiye eşten, çocuktan ve yanındaki insanlardan başlar.

Kibir Nedir? Mustafa Özbağ Efendi’nin Tarifi

Mustafa Özbağ Efendi kibri önce genel bir çerçeveyle tarif eder, ardından insanlar arasındaki yüzüne geçer:

Kibir bir şeyde büyüklenmek, bir şeyde büyüklenmek, bir şeye karşı büyüklük. Asıl kaçınılması gereken Allah’a olan kibirdir […] Ondan sonra devam eder: insanlara olan kibir. Birisine karşı kendinizi daha faziletli, daha üstün görmeniz, birisine tepeden bakmanız, birisini kendinizden aşağı görmeniz, Allah muhafaza eylesin, kibirdir. Kibrin büyüğüdür.
Mustafa Özbağ Efendi — 201. Dergâh Sohbeti — Kalbin Hastalıkları, Kibir, Rabıta

Ölçüyü kısa tutar; belirti aramaya gerek yoktur:

Eğer ki birisinden kendinizi üstün görüyorsanız kibirlisiniz. Herhangi bir kimseden bir mümin olarak ondan kendinizi üstün gördüğünüz an, alâmete gerek var mı bunda? Birisinden kendinizi kıymetli ve üstün gördüğünüz an kibirlisiniz.
Mustafa Özbağ Efendi — 127. Dergâh Sohbeti — Ganimet Tehlikesi, Enel Hak ve Kibir

Kibir hadîste de ağır bir hâl olarak anılır. Mustafa Özbağ Efendi bunu Müslim’e dayandırarak aktarır:

O yüzden hadîs-i şerîf Müslim’de: içinde zerre kadar kibir olan kimse cennete giremez.
Mustafa Özbağ Efendi — Kalbinde zerrece kibir bulunan cennete giremez

Şeytanın Kibri

Kur’ân, kibrin ilk örneğini şeytanın hâlinde gösterir. A’râf 7/12’de şeytan, emre uymaktan alıkonduğunda kendini üstün sayar:

Allah, “Sana emrettiğim zaman seni saygı ile eğilmekten ne alıkoydu?” dedi. (O da) “Ben ondan hayırlıyım. Çünkü beni ateşten yarattın. Onu ise çamurdan yarattın” dedi.
A’râf 7/12 — Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Mustafa Özbağ Efendi bu kıssayı kısaca hatırlatır:

Ne yaptı Şeytan? Kibrinden dolayı huzurdan kovuldu, kibrinden dolayı atıldı.
Mustafa Özbağ Efendi — 116. Dergâh Sohbeti — Zikrullah, Kibir, Mehdiyet ve Veliliğin Gerçeği

Sonra aynı yolu bugünün insanına gösterir:

Sen Allah’ın ruhundan üflediği bir kimseye kibirlenerek Allah’a kibirlenir musun? Şeytandan farkın mı var? Şeytan da kibirlendi Âdem’e. Sen de Âdem’e kibirlendi. Ne farkın kaldı senin?
Mustafa Özbağ Efendi — Sufilikte içsel temizliğin, içsel tövbenin önemi

İlim ve İbâdetin Kibri

Kibir yalnız dünyalıkta değil, ibâdet ve bilgi içinde de gelebilir. Mustafa Özbağ Efendi, Eyyûb el-Ensârî’ye nispet ettiği bir olayı anlatır ve dervişe şu ölçüyü verir:

Namazı bittikten sonra şöyle diyor: «Az önce şeytan bana musallat oldu ve o kadar vesvese verdi ki nihayet benim kalbime arkamdaki insanlardan daha faziletli olduğum» düşüncesini getirdi. […] Kardeş, sen yanı başındaki insandan kendini faziletli görme. O kimseden bu kimseden kendini faziletli, iyi görme. Böyle görmen şeytanın vesvesesidir. Sen bir derviş kardeşini «bu benden daha faziletlidir» diye düşün.
Mustafa Özbağ Efendi — Kalbe şeytan otağını kurduysa bütün vücut şeytana çalışır

Bilgi için de aynı uyarıyı yapar:

Bir kimse bilgi ve hikmeti kendinden görürse, Allah muhafaza eylesin, tövbe etmesi gerekir.
Mustafa Özbağ Efendi — 116. Dergâh Sohbeti — Zikrullah, Kibir, Mehdiyet ve Veliliğin Gerçeği

Kibrin Alâmetleri

Mustafa Özbağ Efendi’nin sohbetlerinde kibrin alâmeti olarak öne çıkan davranışlar şunlardır.

Kusur aramak ve tepeden bakmak

Kusurunu kabul etmeyen, hatasını kabul etmeyen, yanlışlığını kabul etmeyen kibir vardır onda. […] Etrafında kusur arayıp, kusurlu bulup ona tepeden bakan kimse kibirlidir.
Mustafa Özbağ Efendi — Kibir, insana herkesi kusurlu gösterir

Özür dilememek

Özür dilemek bir erdemliliktir. Özür dilemeyenler kibirlidir. Hatasını kabul etmeyen kibirli insandır. […] Hatasını kabul etmek Âdem’in çocuğu olduğunu gösterir. Âdem’in yoludur. Hatasını kabul etmeyen şeytanın yolundadır.
Mustafa Özbağ Efendi — Hata yaptığı halde özür dilemeyen kibirlidir

Nimetle büyüklenmek

Mustafa Özbağ Efendi, iş hayatındaki başarının da kibre vesile olabileceğini söyler:

Bunlar insanları batıran yerler: işinde iyi bir kariyer yapmış, onunla kibirlilik yapıyor.
Mustafa Özbağ Efendi — 258. Dergâh Sohbeti — Kibir Tehlikesi, Sevmenin Hakikati

Gizli kibir: hediyeyi küçük görmek

Birisi bir şey getirdiğinde onu küçük görüp geri çevirmeyi de gizli kibir sayar:

Onu sen reddedersen gizli kibirli olursun […] Sen ihtiyacın varsa kullan, ihtiyacın yoksa ihtiyacı olan bir kimseye ver, ama onu küçük görme, onu hakir görme.
Mustafa Özbağ Efendi — Hediyeyi küçük görüp kibirlenme

Kibirden Kurtulmak ve Tevazu

Mustafa Özbağ Efendi tevazuyu önce nimet bağlamında tarif eder:

Tevazu Allah’ın nimetlerini inkâr etmek değil, onları kabul ederken mütevazi olmaktır.
Mustafa Özbağ Efendi — Nimetlerin farkına var, tevazu göster, kibirlenme

Tevazu kendini küçük göstermek de değildir:

Tevazu, evet, diğer kardeşlerinden kendini üstün görmemektir. Hiç kimseden kendini üstün görme. Hiç kimseden de kendini alçak görme. Biz insanız.
Mustafa Özbağ Efendi — Tevazu, kendini hiç kimseden üstün görmemektir

Gösterişli alçak gönüllülüğü gerçek tevazudan ayırır:

Gerçek sufîler tevazuyla riyâyı ayırt ederler. Tevazu ile yapmacıklığı ayırt ederler. Tevazu ehli olmak ayrı bir şeydir. Kendini böyle sufî gösterip, masum gösterip, mahsun gösterip, böyle yolda böyle hastaymış gibi yürümek farklı bir şeydir.
Mustafa Özbağ Efendi — Tevazu, kendini hiç kimseden üstün görmemektir

Kibrin çaresini adıyla koyar:

Kibrin ilacı tevazudur. Etrafınızdaki herhangi bir kimseden kendinizi yüksek gördüğünüz anda kibirliler sınıfına girdiniz.
Mustafa Özbağ Efendi — 416. Dergâh Sohbeti — Kibir ve Tevazu, Mazlumun Duası

Kasas 28/83 ahiret yurdunu büyüklük taslamayanlara bağlar; İsrâ 17/37’de ise yeryüzünde kibirle yürümek yasaklanır. Mustafa Özbağ Efendi bu âyeti anarak «Toprak gibi ol» der:

İşte ahiret yurdu. Biz onu yeryüzünde büyüklük taslamayan ve bozgunculuk çıkarmayanlara has kılarız. Sonuç, Allah’a karşı gelmekten sakınanlarındır.
Kasas 28/83 — Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Mevlânâ’ya nispet ettiği şu sözle kibrin zeminini kaldırır:

Toprağın altında usta da bir, çırak da; kibirlenme. Toprağın altında güzel de bir, çirkin de bir; kibirlenme. Toprağın altında zengin de bir, fakir de bir; kibirlenme.
Mustafa Özbağ Efendi — 237. Dergâh Sohbeti — Takvâ, Ahde Vefâ, Kibir ve Allah Sevgisi

Tevazunun karşılığını İbn Mâce’de geçtiğini söylediği bir hadîsle anlatır:

Kim Allah’ın rızası için Allah’ın kullarına karşı bir derece tevazu gösterirse, bu sebeple Allah onu bin derece yükseltir. Allah kibirli kimseyi alçaltır, tevazu sahibini yükseltir.
Mustafa Özbağ Efendi — Allah, kibirli kimseyi alçaltır, tevazu sahibini yükseltir

Nereden Başlamalı?

Mustafa Özbağ Efendi’nin cevabı yakından başlamaktır. Önce çevredekilere kibirlenmemek:

Derviş kardeşlerine, annene, babana, eşine, dostuna, çoluğuna, çocuğuna, yanında çalışanlara kibirlenme. […] Toprak gibi ol.
Mustafa Özbağ Efendi — Allah, kibirli kimseyi alçaltır, tevazu sahibini yükseltir

Sonra eş ve çocuklardan başlamak:

Eş ve çocuklarınızdan başlayın buna. Kadınlar da erkekler de önce tevazu göstermeyi eş ve çocuklarınızda başlayacaksınız inşallah.
Mustafa Özbağ Efendi — Allah, kibirli kimseyi alçaltır, tevazu sahibini yükseltir

Nimet arttıkça tevazu da artırılır:

Allah sana mal mülk vermiş, tevazun artır. Allah sana iyi eş vermiş, tevazun artır. Allah sana hayırlı evlat vermiş, tevazun artır.
Mustafa Özbağ Efendi — 258. Dergâh Sohbeti — Kibir Tehlikesi, Sevmenin Hakikati

Karşındakini kendinden faziletli görmek, kibri yenmenin yolu olarak gösterilir:

Sufî kim gelirse gelsin karşısına, o karşısına gelen kimseyi kendince onu kendisinden daha faziletli görecek. Kendisinden daha iyi görecek. Bunu yenmenin yolu bu.
Mustafa Özbağ Efendi — 684. Dergâh Sohbeti — Kibir ve Gizli Şirk, Şevval Orucu

Kalbin ölçüsü ise Allah’ın neye baktığıdır:

Allah sizin mesleğinize bakmaz. Allah sizin ne iş yaptığınıza bakmaz. Allah sizin takvanıza bakar. Allah sizin evinizin süsüne bakmaz. […] Allah sizin kalbinize bakar.
Mustafa Özbağ Efendi — Kalbinde zerrece kibir bulunan cennete giremez

Sonunda iyiliği kendinden bilmemek gelir:

Marifet ehli kendinde bir varlık görmez. […] Çünkü onun üzerindeki bütün iyilik sıfatları Allah’a aittir. Kendine ait değildir. Onu kendine ait görürse de yıkılır o kimse.
Mustafa Özbağ Efendi — Kalbinde kin ve kibir olan kimsenin Allah’a yakın olması mümkün değildir

Kibir nedir?

Kişinin kendini başkasından üstün görmesidir. Mustafa Özbağ Efendi: «Kibir bir şeyde büyüklenmek»; «Birisinden kendinizi kıymetli ve üstün gördüğünüz an kibirlisiniz».

Tevazu nedir?

Mustafa Özbağ Efendi’ye göre tevazu «diğer kardeşlerinden kendini üstün görmemektir»; aynı zamanda kendini alçak görmemektir. Gösterişli alçak gönüllülük tevazu sayılmaz.

Kibrin ilacı nedir?

Mustafa Özbağ Efendi: «Kibrin ilacı tevazudur». Tevazu eşten, çocuktan ve yanımızdaki insanlardan başlar; nimet arttıkça artırılır.

Kibrin alâmetleri nelerdir?

Mustafa Özbağ Efendi’nin sohbetlerinde kusur arayıp tepeden bakmak, hata yapınca özür dilememek («Özür dilemeyenler kibirlidir»), nimetle büyüklenmek ve hediyeyi küçük görüp reddetmek kibrin alâmeti olarak anılır.

Kibir gizli olur mu?

Evet. Mustafa Özbağ Efendi hediyeyi küçük görüp reddetmeyi gizli kibir sayar ve 684. Dergâh Sohbeti’nde «Kibir gizli şirktir» der.

Şeytan neden kibirli sayılır?

A’râf 7/12’de şeytan «Ben ondan hayırlıyım» der. Mustafa Özbağ Efendi: «Kibrinden dolayı huzurdan kovuldu».

Kibirden nasıl kurtulunur?

Mustafa Özbağ Efendi’ye göre karşımıza geleni kendimizden daha faziletli görmek kibri yenmenin yoludur. Mustafa Özbağ Efendi ayrıca «Marifet ehli kendinde bir varlık görmez» der.

İlgili Sayfalar

Kaynaklar

Kur’ân-ı Kerîm, A’râf 7/12 ve Kasas 28/83 — Diyanet İşleri Başkanlığı meali. İsrâ 17/37 — künye olarak anılmıştır.
Mustafa Özbağ Efendi, dergâh ve soru-cevap sohbetleri, YouTube kayıtları. Alıntıların her biri ilgili videoya bağlanmıştır.
Hadîsler ve Eyyûb el-Ensârî’ye nispet edilen olay, Mustafa Özbağ Efendi’nin sohbetlerinde aktardığı biçimiyle anılmıştır; rivayet künyeleri verilmemiştir.

Kibir Nedir? Tasavvufta Kibir ve Tevâzu