Duruşun ve Kıyâfetinle Kibirlenme, Tevâzunda Riyâ Olmasın — İki Uçta da Tehlike Var; Orta Yol Edeptir
Duruşun ve kıyâfetinle kibirlenme — pahalı elbise, tantanalı tavır, gösterişli yaşam ile etrafa hava atmaktan sakın. Ama aynı zamanda — tevâzunda riyâ olmasın. Yâni «mütevâzıyım» diye paçavra giymek, kasden eski elbise, gösterişli alçakgönüllülük — bu da bir gösteristir. İki uçta da tehlike vardır: kibirde de, kasıtlı tevâzuda da. Sahih edep — orta yoldur. Allâh’ın verdiği nimeti şükredecek şekilde giyinmek; ama gönlü o nimetin ötesinde Allâh’a bağlı tutmak. Dış görünüş şükür, iç hâl tevâzu.
Kıyâfet Kibri — Nereye Kadar?
Pahalı elbise, markalı giyim, gösterişli aksesuar — bunlar bir niyetle giyildiğinde kibre döner. Niyet: «Beni görsünler, beğensinler, kıskansınlar.» Bu — şirki hafîye yakın bir tutumdur; çünkü kalp insanların onayını arıyor. Hz. Peygamber «Tevâzu ile elbise giyenin Allâh derecesini yükseltir» buyurmuştur. Önemli olan — fiyat değil; niyet. Pahalı elbiseyi şükür için giyen — sevap kazanır; ucuz elbiseyi gösteriş için giyen — kaybeder.
Tevâzu Riyâsı — Daha İnce Tuzak
Bazıları tevâzu görünmek için kasıtlı paçavra giyer, eski ayakkabı taşır, perişân görünür. Sanki «Ben dünya işine değer vermiyorum» mesajı veriyor. Ama içeride — «Bakın ne kadar mütevâzıyım» kibri var. Bu — daha gizli, daha tehlikeli bir kibirdir; çünkü tevâzu kılığına girmiştir. Sahih sûfîler bunu uyarmıştır: «Tevâzu gösteren — gerçek mütevâzı değildir; gerçek mütevâzı tevâzusunu da unutmuştur.»
Hz. Peygamber’in Dengesi
Hz. Peygamber gerektiğinde temiz, güzel elbise giyerdi; saçını tarar, koku sürerdi. «Allâh güzeldir, güzeli sever» buyurmuştu. Ama kibirlenmezdi; aynı zamanda misafir gelince yamalı elbisesini giymekten utanmazdı. Yâni hem güzel görünüyor; hem gösterişe kaymıyor. Bu denge — sünnet edebidir. Mü’min temiz, derli toplu, güzel görünmeli; ama kalbi gönülden kibri silmeli.
Niyet Belirleyicidir
Hadîs: «Ameller niyetlere göredir.» Aynı kıyâfet — bir kişide kibir; başkasında şükür. Pahalı elbise — eğer «Allâh’ın bana verdiği nimeti şükür ile gösteriyorum, halkın gözünde dînin temsîlcisi olarak güzel görünüyorum» niyetiyle giyilirse — ibâdettir. Aynı elbise — «Beni kıskansınlar» niyetiyle giyilirse — günahdır. Kıyâfeti değerlendirirken — önce niyeti sorgula.
İmâm Şâfiî’nin Sözü
İmâm Şâfiî der ki: «Halk arasına çıkarken iyi bir cübbe giyerim; tek başıma olduğumda eskisini.» Niçin? Halk arasında ilim ehlinin saygınlığını korumak için; tek başına ise dünyaya bağlanmamak için. Bu — denge ustalığıdır. Dış görünüş, içsel hâlin ifâdesi olmalı; ama dış görünüş için iç hâl bozulmamalı.
Hz. Ömer’in Eski Cübbesi
Hz. Ömer halîfe iken yamalı, eski cübbesiyle Şâm’a girdi. Şâm’da halk «Halîfemiz bu mu?» diye şaşırdı. Hz. Ömer bu sahnede tevâzudan değil; hâlinden öyle yaşadığı için yamalı giyiniyordu. Yâni gösteriş için değil; gerçekten dünyâya ehemmiyet vermediği için. Buradaki tevâzu — sahih tevâzudur; çünkü kasıtlı değildir.
Pratik Uygulama
Mü’min nasıl giyinmeli? 1) Temiz, derli toplu, sünnete uygun. 2) Maddî durumuna göre — ne aşırı pahalı, ne kasten ucuz. 3) Şer’î hudûda riâyet — örtü, gevşeklik, edep. 4) Gösteriş veya tevâzu gösterisi olmayan, sıradan ve doğal. 5) Niyet — Allâh’ın nimetini şükür ile taşımak. Bu kriterler çerçevesinde her kıyâfet helâldir.
Niyâz — İki Tehlikeden Korunma
Niyâz: «Yâ Rab, beni hem kibir kibrinden hem de tevâzu riyâsından koru. Verdiğin nimetleri şükür ile taşıyan, ama gönlünü onlara bağlamayan bir kul eyle. Hz. Peygamber’in dengesini örnek alarak — temiz ve güzel giyinmemi; ama kalbimi kibirden sâbit tutmamı nasîb et. ‘Bana baksınlar, beğensinler’ niyetinden beni uzak tut. ‘Ne kadar mütevâzıyım’ gösterisinden de muhâfaza eyle. Niyetimi her amelde sâdece Sen’in için yapmamı nasîb et.» Allâh muhâfaza eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Kibir, Tevâzu, Riyâ. → Tasavvuf Sözlüğü
Ek kaynaklar:
- Kur’an-ı Kerim, Şems 91/7-10; nefsi arındıran ve kirletenin sonucu.
- Kur’an-ı Kerim, Furkan 25/43; hevasını ilah edinme uyarısı.
- Kur’an-ı Kerim, Casiye 45/23; hevasını ilah edinen kimse uyarısı.
- İmam Gazali, İhya-u Ulumi’d-Din, nefsin terbiyesi, riya ve heva bölümleri.
- Kuşeyri, er-Risale, mücahede, riyazet ve istikamet bahisleri.
- Hucviri, Keşfu’l-Mahcub, nefis terbiyesi ve riyazet bahisleri.