Câhilâne, Boş Sözlere Sabretmek Tevâzu Değildir — Hakkı Söylemek ile Boşa Sabretmek Karıştırılmamalıdır
Câhilâne, boş sözlere sabretmek — tevâzu değildir. Tevâzu ile susmayı; hakkın bilinmemesine sabretmek aynı şey değil. Tevâzu — kendini büyük görmemek; başkasını küçümsememek. Câhilâne sözlere sabretmek ise — hakkı söylemekten kaçınmak; bilerek susmak. Bu — tevâzu değil; bazen korkaklık, bazen tembellik, bazen mes’ûliyetsizlik. Mü’min hakkı bildiği konuda susmamalı; ama bunu da edeb ile, hikmetle yapmalı. Tevâzu ile susma arasındaki çizgi — incelikle çekilmeli.
Tevâzu Nedir?
Tevâzu — kendini büyük görmemek; başkasını küçük görmemek; hakkı bilse bile büyüklenmemek. Hz. Peygamber tevâzu örneği idi: gelen herkesle oturur; çocuklarla konuşur; köleler ile yer içerdi. Tevâzu — kalbî bir hâl; davranışlarda tezâhür eder. Yâlnız tevâzu — hakkı söylemekten alıkoymaz; bilakis hakkı yumuşaklıkla söylemeyi kolaylaştırır.
Câhilâne Söz — Karşılık Gerekir mi?
Câhilâne (cahilce) söze karşılık vermek gerekir mi? Cevap durum bazlıdır. Bazen — evet, hak söylenmeli. Bazen — hayır, ihtar yetmez; sükût daha hayırlı. «Rahmân’ın kulları… câhiller onlara hitâb ettiğinde ‘selâm’ derler» (Furkân 63). Bu âyet — câhile karşılık verirken «selâm» demeyi, yâni edebli ayrılmayı öğretir. Bu — pasif sabır değil; bilinçli geri çekilme.
Hakkı Söylemekten Kaçınmak
Hakkı söylemekten kaçınmak — bazen «tevâzu» kılığına bürünür. «Ben söylersem büyüklük taslıyorum sanılır» bahanesi ile sus. Hâlbuki — bu söz hakkın gizlenmesi. Hz. Peygamber «Hak’tan iki rekat namaz öğreten — denizdeki balıkların duâsını alır» buyurmuştur. Hak öğretmek — Allâh sevgisi; gizlemek — hâinliğin bir türü. Mü’min sahih bilgiyi gizlememeli.
«Selâmen Kavlen» — Hikmetli Söz
Câhile karşılık verirken — «selâm» demek, yâni hikmetle, yumuşaklıkla, agresyon olmadan konuşmak. «Hikmetle, güzel öğütle Rabbinin yoluna çağır» (Nahl 125). Hikmet — doğru sözü doğru zamanda, doğru kişiye, doğru üslupla söylemek. Câhilâne sözlere kızgın karşılık vermek — kibirdir. Sessiz kalmak — zaaftır. Hikmetle cevap vermek — tevâzunun gerçek tezâhürüdür.
Tartışmadan Kaçınmak
Tabiî, fâidesi olmayan tartışmadan kaçınmak — sünnettir. Hz. Peygamber «Cidâli (faydasız tartışmayı) terkedene cennetin orta yerinde bir köşk verilir» buyurmuştur. Yâni — bazı sözlere cevap vermek gereksiz; sükût daha kıymetli. Ama «hak söylenmesi gereken yerde sükût» — bunun dışındadır. İkisinin farkını ferâsetle ayırmalıyız.
Modern Sosyal Medya
Modern sosyal medyada câhilâne sözler boldur. Mü’min her habere cevap verme yükümlülüğünde değil; ama bazı meselelerde — sahih bilgi yaymak için müdâhale etmeli. Hangisinde sus, hangisinde konuş — ferâset gerek. Genel kâide: kişisel hakaret ise sus; ümmetin meselesi ise konuş. Hak bilen — sorumluluğunu bilir.
Niyâz — Hak ile Tevâzu
Niyâz: «Yâ Rab, tevâzu ile hak söylemeyi birleştir. Câhilâne sözlere boşa sabretmek tevâzu zannetmekten beni koru. Hak söylenmesi gereken yerde — hikmetle, edeb ile konuşma cesâreti ver. Faydasız tartışmadan kaçınma; ama hakkı gizlememe ferâseti ver. ‘Selâmen kavlen’ — câhile karşı edebli ayrılma sünnetini yaşatmamı nasîb et. Modern sosyal medyada sorumlu davranan bir mü’min eyle.» Allâh muhâfaza eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Tevâzu, Hak, Hikmet. → Tasavvuf Sözlüğü
Ek kaynaklar:
- Kur’an-ı Kerim, Nahl 16/125; hikmet ve güzel öğütle davet ilkesi.
- Kur’an-ı Kerim, Ahzab 33/21; Resulullah’ta güzel örnek oluşu.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, takva, ihlas ve güzel ahlak bölümleri.
- İmam Gazali, İhya-u Ulumi’d-Din, kalp terbiyesi, ahlak ve ihlas bölümleri.
- Buhari, İman ve Rikak bölümleri, niyet, ihlas ve ahlak rivayetleri.
- Müslim, Birr ve Sıla bölümü, güzel ahlak ve kardeşlik rivayetleri.
- Tirmizi, Birr ve Sıla, zühd ve deavat bölümleri.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, ihlas, takva, zikir ve güzel ahlak bölümleri.
- İbn Hacer el-Askalani, Fethu’l-Bari, ilgili Buhari rivayetlerinin şerhi.
- Kuşeyri, er-Risale, tasavvuf adabı, hal ve makamlar bahisleri.