Görünüşe Aldanma — Dışı Hırpânî, İçi Sultân Olanlar Vardır; Allâh’ın Has Kullarını Görünüşten Tanıyamazsın
Görünüşe aldanma. Dışı hırpânî, içi sultân olanlar vardır. Allâh’ın has kullarının çoğu — sıradan, mütevâzı, hattâ yoksul görünüşlüdür. Onları görünüşten tanımak mümkün değildir. Hadîsi şerîf: «Allâh’ın öyle kulları vardır ki — saçları dağınık, elbiseleri eski, kimse onları tanımaz; ama Allâh’a yemîn etseler — Allâh onların yemînini boşa çıkarmaz.» Bu — büyük bir uyarıdır. Şâhane elbise, makam, ünvân — bunlar Allâh katındaki yüksekliğin alâmeti değildir. Allâh kalbe bakar. Mü’min insânları görünüşle yargılamaktan sakınmalı; içini bilmediği için herkese saygılı olmalıdır.
Hadîs — Dağınık Saçlı Veliler
Hz. Peygamber buyurmuştur: «Rubbe eş’as agbera zî tımrayn lâ yu’beü bihî lev aksema alallâhi leeberrahu» — Nice saçı dağınık, tozlu, iki eski elbiseli adam vardır ki kimse onunla ilgilenmez; ama Allâh’a yemîn etse — Allâh onun yemînini gerçekleştirir (Müslim). Bu hadîs — Allâh’ın has kullarının görünüşünü resmediyor. Görünüşte değersiz; gerçekte Allâh’a yakın.
Üveys el-Karnî Örneği
Üveys el-Karnî — Hz. Peygamber döneminde yaşamış; ama hiç Medîne’ye gelememiş; çünkü annesine bakmak vazifesi vardı. Yemenli, deveçi, sıradan bir adam. Hz. Peygamber «Ben Üveys’i sevdim» buyurdu; sahâbeye «Onu gördüğünüzde — sizin için duâ etmesini isteyin» dedi. Hz. Ömer Üveys’i buldu — saçları dağınık, elbiseleri eski, sıradan biri. Ama Hz. Peygamber’in övdüğü kişiydi. Görünüş — gerçeği yansıtmıyordu.
Hz. Bilâl — Köleler Sultânı
Hz. Bilâl — siyahi bir köle. Mekke toplumunda en alt sınıftan. Ama Hz. Peygamber onu — Cennetin ilk girenlerinden biri ilân etti. «Cennette ayakkabılarının sesini duydum» dedi. Bilâl’in zenginliği ne malı, ne soyu, ne makamıydı. Onun zenginliği — îmânının kuvveti, sabrının büyüklüğü, sadâkatının saflığıydı. Bu — içe bakmanın değerini gösterir.
Görünüşten Yargılamak — Tehlike
Görünüşten yargılayan kişi — büyük hata yapar. Karşısındaki belki Allâh’ın velîsi; ama o saymıyor. Belki kıyâmette o velînin şefâatine ihtiyacı olacak; ama dünyâda onu küçümsedi. Hadîs: «Kıyâmette en pişmân olan kişi — Allâh’ın bir velîsini görüp de küçümseyen kişidir.» Bu uyarı — ağırdır. Mü’min — kimseyi görünüşle değerlendirmemeli; herkese asgarî bir hürmet göstermelidir.
Şâhane Görünüş — Tehlikeli
Bunun zıttı da var: şâhane görünüşlü, lüks elbiseli, makamlı kişiler — içeride boş olabilir. Görünüş seni etkileyip ona değer veriyorsun; ama o kişi belki Allâh katında hiçbir değeri olmayan biridir. Görünüş — yanıltıcıdır iki yönde de. Hırpânî görünüşlüye değer vermemek hata; şâhane görünüşlüye fazla değer vermek de hata. Gerçek değer — kalbin Allâh ile irtibatındadır.
Ferâset — İçi Görme
«Ferâset» — mü’minin gözünde bir nûrdur; insanları içlerinden okuyabilme kâbiliyeti. Hadîs: «Mü’minin ferâsetinden sakının; çünkü o Allâh’ın nûru ile bakar.» Sahih mü’min — görünüşte aldatılmaz; içe bakar; gerçek değeri görür. Bu ferâset — takvâ ile kazanılır; ibâdetle gelişir; sünnet ile keskinleşir. Sâlik bu nûru elde etmek için çalışmalı.
Pratik Edep
Pratikte ne yapmalı? 1) Karşılaştığın herkese asgarî hürmet göster — belki velîdir. 2) Yoksulu, hırpânîyi küçümseme — belki Allâh’ın has kuludur. 3) Şâhane görünüşlüye fazla değer verme — belki kalbi boş. 4) İçi görmeye çalış; ferâset edin. 5) Kendi görünüşüne de aşırı önem verme — belki sen daha çok hırpânî olmalısın. Bu edepler — Allâh’ın velîlerini incitmemek için lazımdır.
Niyâz — Görünüşe Aldanmama
Niyâz: «Yâ Rab, beni görünüşe aldanmayan, içi gören bir mü’min eyle. Senin has kullarını — hırpânî de görünseler — tanıyabilen bir ferâset ver. Üveys el-Karnî gibi, Hz. Bilâl gibi — görünüşte sıradan ama Sen’in katında yüksek mertebede olan kullarına hürmet etmemi nasîb et. Şâhane görünüşlülere körü körüne hayrân olmaktan beni koru. Kimseyi yargılama; herkese saygı duyma edebini ver. Mü’minin ferâseti ile bakma; Allâh’ın nûruyla görme nasîbini ver. Belki ben de — Sen’in has bir kulunu görüp küçümsemekten korunayım.» Allâh muhâfaza eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Velî, Ferâset, Üveys el-Karnî. → Tasavvuf Sözlüğü
Ek kaynaklar:
- Kur’an-ı Kerim, Nahl 16/125; hikmet ve güzel öğütle davet ilkesi.
- Kur’an-ı Kerim, Ahzab 33/21; Resulullah’ta güzel örnek oluşu.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, takva, ihlas ve güzel ahlak bölümleri.
- İmam Gazali, İhya-u Ulumi’d-Din, kalp terbiyesi, ahlak ve ihlas bölümleri.
- Buhari, İman ve Rikak bölümleri, niyet, ihlas ve ahlak rivayetleri.
- Müslim, Birr ve Sıla bölümü, güzel ahlak ve kardeşlik rivayetleri.
- Tirmizi, Birr ve Sıla, zühd ve deavat bölümleri.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, ihlas, takva, zikir ve güzel ahlak bölümleri.
- İbn Hacer el-Askalani, Fethu’l-Bari, ilgili Buhari rivayetlerinin şerhi.
- Kuşeyri, er-Risale, tasavvuf adabı, hal ve makamlar bahisleri.