Sağlam: Mümin İşini Sağlam Yapar: Disiplin ve Adamışlık
Hz. Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem Hazretleri buyurmuştur: “Allah, sizden birinizin yaptığı işi sağlam ve iyi yapmasından hoşnut olur.” Günlük işlerimizi ibadet olarak görmeyiz ama halbuki günlük işlerimiz ibadet hükmündedir. Bir kimse öğlen ve ikindi namazının arasında ailesinin iaşesini helal yollarla sağlamak için yapmış olduğu her şey ibadet hükmündedir.
Ticarette akitleşmesi, borç alıp vermesi, işin usulü ve kaidesi, hukuku harfiyyen uygulanması gerekir. Abdest sağlam alınmalı, namaz sağlam kılınmalı, hem kalbi hem fiziki olarak kendini namaza vermelidir. Bir kimse işini, amelini, görevini ve vazifesini adamışlık dairesinde icra eder. O sanki son namazı, sanki son vazifesidir.
Mümin titizdir, gayretlidir, çalışkandır, disiplinlidir. İşi harfiyyen yerine getirir, bir boşluk bırakmaz, bir noksanlık bırakmaz. Bu tip insanlar Allah’ın hoşuna gider ama insanların pek hoşuna gitmez. Disiplinli insanlardan kaçarlar, ağır gelir etrafa. Disiplinsiz, çizgisiz, istikametsiz kimse ise sağlam değildir. Allah muhafaza eylesin.
Silsileye Tabi Olmak ve Dergah Hiyerarşisi
Tarikat yolu, tasavvuf yolu edebe riayet etmektir. Bu manada edeplerden birisi silsileye riayet etmektir. Silsileye tabi olmayan, onu kabul etmeyen bir kimse dergahın adabını ve erkanını çiğnemiş olur. Bir kimse “Ben falancayı tanımıyorum” derse onu da kimse tanımaz. Silsiliği tanımıyorsa o kimse nefs-i emmaredededir ve hiçbir şey yapamaz.
Bazen bazı insanların nefislerine başlarındaki vazifeli kimseyle istişare etmek, ondan fikir almak veya o istişarenin neticesine uymak ağır gelir. O kimse silsiledeki kişiyi pasifize edip doğrudan şeyhe ulaşmaya çalışır. Bu hiyerarşiye aykırıdır. Allah dinini nasıl peygamberlerin üzerinden indirdi ise, peygamberlerden sonra da veli ve alim kulları vasıtasıyla ayakta tutmaktadır.
Edep ve Adab: Eski Dervişlerden İbret
Allah rahmet eylesin, Şeyh Efendi Hazretleri’nin yanına eski dervişler gelirlerdi. Şeyh Efendi’nin sözünü keserler, araya dalar, “Efendim öyle değildi” derlerdi. Ben onlara dedim ki: “Sizler Şeyh Efendi’nin yanındasınız. Buraya geldiğinizde insanlar sizden edep öğrenmek ister.” Birisi sordu: “Biz edepsiz miyiz?” Evet dedim. Şeyh Efendi’nin konuşurken sözünü kesmeyeceksiniz, lafına laf koymayacaksınız, geniş şehir oturmayacaksınız, gülmeyeceksiniz.
İstişare Sünnettir: Sorulduğunda Söyle, Sorulmadığında Sus
Sufi adabında, bir kimsenin görüşüne müracaat edildiğinde görüşünü söyler. İstişareye çağrıldığında fikrini detaylı anlatır. Ama sorulmadığı halde illaki görüşünü dayatmak gaflettir. Sorulduğunda da “Siz bilirsiniz efendim” demek hiçbir işe yaramaz. İstişare sünnettir; nasıl yapılması gerektiğini biliyorsan anlat.
Bununla birlikte insanlarda yönetme hastalığı vardır. Tarikatlarda, şeyhlerde, halifelerde, çavuşlarda, cemaatlerde bu hastalık görülebilir. Yönetmeye kalkan batar. Bir dergahta güç odağı olmaz, hizmet odağı olur. Kim çok hizmet ettiyse o güç bulur. Güçlenmek için uğraşanlar şeytanlaşırlar.
Güç Odağı Değil Hizmet Odağı
Hizmet eden sevilir, hizmet veren sevilir, merhamet eden sevilir, şefkatli olan sevilir, tebessüm eden sevilir. Güçlenmek için insan toplamaya başlayan kimsenin etrafındakiler köpüktür, çürüktür. Cenâb-ı Hak onun ayağını kaydırır. Hz. Mevlânâ buyurmuştur: “Eşeğin kuyruğunun altına bir diken dokunursa, onu çıkarmak için akıllı bir kimse lazımdır. Akıllı biri olmazsa eşek tepiştikçe hem kendine hem etrafına zarar verir.”
Sırları Muhafaza Etmek: Rüya, Hal ve İfşanın Tehlikesi
Bir derviş asla ne kendi şahsi haliyle, ne ailesiyle, ne de dergahla alakalı bir sırrını gidip üstadından başkasına anlatmamalıdır. Birisi bir sırra vakıf olursa, sadece anlayamadığı noktada üstadıyla bunu paylaşmalıdır. Üstadının haricinde halifeler, zakirler, çavuşlar dahil hiç kimseyle paylaşılmaz.
Rüyasında veya halinde sırlı bir şey gören kimse, dergahta rüya yorumlayan kimseler olsa bile, bunları onlara anlatmaz. Sadece üstada anlatılır. Ya da üstad “Filanca kimseye de sırrınızı anlatabilirsiniz” dediyse o kimseye anlatılır.
Allah rahmet eylesin, Şeyh Efendi birisi için “Sütü bozuk” demiştir. Bu söz dolaylı yoldan o kişiye ulaşmıştır. Sırlar ifşa edildiğinde hem söyleyene hem de söylenene zarar verir. Bir veli, bir dervişe bir bilgi verdiyse, o derviş onu ifşa ederse veli bir daha söylemez. O kimse kendi yolunu kapatmış olur.
Nübüvvet Yolunda İmtihan Yoktur, Vazife Vardır
Nübüvvet yolundaki üstadlar dervişlerini imtihan etmezler. Hz. Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem Hazretleri Hz. Huzeyfe’ye münafıkların listesini verirken onu imtihan etmek için vermemiştir; nübüvvetin hikmetinin gereği olarak vermiştir.
Asla kimseyi imtihan etme noktasına gelmeyin; bu sizin ilahlaşmanız olur. Bir kimseye iş ve vazife verilir. O vazifede zorlanıyorsa, aşamıyorsa, burnunu kızdıysa nasıl atlatabileceğini sorar. Her şeyi lütuf olarak görün, ikram olarak görün. Her işi imtihan olarak görmek yanlıştır.
Haramlardan Uzak Durun
Hiç kimsenin haram işleme lüksü yoktur. Haramdan uzak durun: bir şey haram ise yapma, bir şey haram ise dokunma, uzak dur. “Ben onun yanında da durabilirin, nefsime güvenim tam” diye düşünmeyin. Nefsinize güvenmeyin. Haramlardan uzak durmanın en sağlam yolu onlara yaklaşmamaktır.
Kaynakça ve Referanslar
- Hadis: “Allah, sizden birinizin yaptığı işi sağlam yapmasından hoşnut olur” — Beyhaki, Şuabü’l-İman, 4/334 (5312); Taberani, el-Mu’cemü’l-Evsat, 1/275
- Ayet: “Ey iman edenler! Birbirinizle belli bir süre için borçlandığınızda onu yazın” — Bakara Suresi, 2:282
- Ayet: “İyilikler Rabbinizdendir, kötülükler nefsinizdendir” — Nisa Suresi, 4:79
- Hadis: Hz. Peygamber’in istişaresi ve ashab — Al-i İmran Suresi, 3:159; Şura Suresi, 42:38
- Hz. Huzeyfe ve münafıkların listesi — Müslim, Fedailü’s-Sahabe 22 (2494); İbn Sa’d, et-Tabakat, 4/382
- Hz. Mevlânâ: Eşek ve diken misali — Mesnevî-i Şerîf, Defter III, beyit 2500 civarı
- Tasavvufta silsile adabı ve hiyerarşi — Kuşeyri, er-Risale, Sohbet ve Adab bahsi; Sühreverdî, Avârifü’l-Meârif, Adab faslı
- Dergah erkanı ve nakıblik — Sertarikzade Mehmed Efendi, Tuhfetü’l-Fukarâ; Osmanlı Tekke Erkanı
- Hadis: “Din nasihattir” — Müslim, İman 95 (55); Nesai, Bey’at 31
- Hadis: “Mümin bir delikten iki kez sokulmaz” — Buhari, Edeb 83 (6133); Müslim, Zühd 63 (2998)
- Sır muhafazası ve velayette sır — İmam Gazali, İhyau Ulumi’d-Din, Kitabu’l-Uhuvve (Kardeşlik Adabı); Kuşeyri, er-Risale, Sır bahsi
Diğer sohbetler: Dergah Sohbetleri
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi
Ek kaynaklar:
- Kur’ân-ı Kerîm, Tevbe 9/105; Mülk 67/2: işi sağlam yapmak, amel ve imtihan bilinci.
- Kur’ân-ı Kerîm, Feth 48/10; Tevbe 9/119: silsile, sadıklarla beraberlik ve bağlılık adabı.
- Kur’ân-ı Kerîm, Nisâ 4/58; Mü’minûn 23/8: sır, emanet ve güvenilirlik.
- Kur’ân-ı Kerîm, Mâide 5/2; Beyyine 98/5: hizmet, ihlas ve Allah için amel.
- Beyhakî, Şuabü’l-Îmân; Taberânî, el-Mu‘cemü’l-Evsat: “Allah işini sağlam yapanı sever” rivayeti kaynak bağlamı.
- Gazzâlî, İhyâ’u Ulûmi’d-Dîn, “Niyet ve İhlas”, “Âdâbü’l-Ulfet” ve “Emanet” bahisleri.
- Kuşeyrî, er-Risâletü’l-Kuşeyriyye, “Edeb”, “Sohbet”, “Sırr”, “Hizmet” ve “Mürid” bahisleri.
- Sühreverdî, Avârifü’l-Maârif: silsile, hizmet, sır saklama ve tekke adabı.
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Silsile”, “Emanet”, “Sır”, “Hizmet”, “İhlas”, “Edep” maddeleri.
- Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât, “ʿ-m-l”, “a-m-n”, “s-r-r”, “ḫ-d-m” kökleri: amel, emanet, sır ve hizmet kavramları.
İlgili Sözlük Terimleri: Nefs, Kalb, Şeyh, Silsile, Dervîş, Dergâh, Tekke. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı