Kurban 19 — 19. Karabaş-i Velî Tekkesi 2017 Sohbeti

Mustafa Özbağ Efendi’nin Karabaş-i Velî Tekkesi’nde 2017 yılında icrâ ettiği on dokuzuncu sohbet, yaklaşan Kurban Bayramı öncesinde kurban ibâdetinin nasıl istismâra uğradığı, Müslümânların nasıl “dilenci” hâline geldikleri ve dergâh-cemaat-vakıf-dernek çarkının kurban parasının peşinde nasıl döndüğü üzerine çok sert bir fıkhî-ahlâkî analizle açılır. Efendi hazretleri önce kurbanın Hanefî fıkhında zekât verenlere vâcip, Şâfî-Mâlikî-Hanbelî mezheplerinde ise müstehap-sünnet olduğunu hatırlatır; Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in Medîne-i Münevvere’de kendi hayvanını kendisi kestiğini, Hz. Âişe annemize “Kurbanının başında dur” emri verdiğini aktararak kurbanın şahsî bir ibâdet olduğunu vurgular. Ardından çok sert bir eleştiriye geçer: “Bütün vakıflar, bütün dernekler, Diyanet hepsi de kurbanın peşine takılmış. Ne kadar dernek, vakıf, cemaat, cemiyet ne var ise hepsi de kurbanın peşine takılmış.” Mü’minler bir tane kurban kesmekle vâcibi yerine getirirler; beş-on-yirmi kurban kesmek şart değildir. Yardım edecekse direkt bir muhtaca elden tasadduk eder. Efendi hazretleri “yurt dışında kestirdiğiniz kurban” iddiâsına karşı da uyanır: “Afrika ülkelerinde nerede kestiriyorsun? Kazakistan, Kırgızistan, Somali, Sudan — söylüyor, nasıl olsa buradan bir Müslümân gidip kontrol etmeyecek.” Efendi hazretleri bir dinleyicinin “Bizim şeyh efendi bize dedi ki bütün müridler 10 arasan kurban getirecek” dediğini nakleder ve çok kesin cevâbını verir: “Şeyhini dinle, 10 tane koyunu al, götür kapısına bağla. Ama paraynı istiyor demek, oğlum dileniyor o zaman o.” Modern “koruma ordusu etrafında zırhlı arabalarla gezen şeyhler”, “Mossad öldürecekmiş”, “İtalya’da yaz tatili yapan efendiler” ayrıntılı bir şekilde alaya alınır. Sohbetin ikinci kısmında Efendi hazretleri gençliğinden bir hâtırayı anlatır: Nevşehir’e Kubba Hasanoğlu Abdullah Efendi’ye giderken otobüste kendi şeyhine laf söylemeye niyet eden başka bir dervişe “kafa atmaya” niyetlendiği, amma kafa atamadığı, Nevşehir’e varıp şeyhin kendisini “İnsân sevdi mi yiğitçe sevmeli” hitâbıyla öptüğü ve “Mustafa Efendi, alasını yaptın oğlum” dediği. Sohbetin son bölümü Hz. Peygamber’in fitne hadîsleri etrafında döner: “Katîl neden öldürdüğünü bilmeyecek, maktûl neden öldürüldüğünü bilmeyecek — her ikisi de cehennemlik olacaktır.” Zekât, namazı terk, kiliselere girmenin hükmü, iki talak sonrası dönüş, uyuyamayanlara tevhîd zikri, hadım etme yasası tartışması ve Arefe günü ibâdeti gibi fıkhî meseleler de ele alınır. Bu sohbet İslâm’ın izzetini, mü’minin dik duruşunu, sufî samîmiyetin kıstasını ve modern dindârlığın çığrından çıkmış yüzünü bir arada gösteren kuvvetli bir tezkiye metnidir.

Table of Contents

Kurban: Kurban Fıkhı: Hanefî’de Vâcib, Diğer Mezheplerde Müstehap

Efendi hazretleri sohbetin başında kurbanın fıkhî esâsını koyar: “Kurban Hanefî fıkhına göre zekât veren herkese vâcibdir, her mü’mine vâcibdir — zekât veren, zekât vermeyen kimselere vâcip değildir. Şâfî, Mâlikî, Hanbelî fıkıhçılarına göre ise nâfile, sünnet bir ibâdettir.” Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in Medîne-i Münevvere’de kendi hayvanını kendisi kestiğini ve Hz. Âişe annemize “Yâ Âişe, kurbanının başında dur” emrini verdiğini hatırlatır. Bu vurgu mühimdir: Kurban başkasına havâle edilecek bir “iş” değil, kulun doğrudan Allâh ile girdiği bir sözleşmedir. Kurbanın en küçüğü ve en azı bir koyun veya bir keçidir; büyükbaş hayvan (sığır, deve) yedi ortaklı hisseli olarak kesilebilir. Amma Efendi hazretleri asıl dikkat çekmek istediği noktaya gelir: “Bir Müslümân’ın on tane, yirmi tane, otuz tane, beş tane kurban kesmesine gerek yoktur. Vâcibse bir tane kurban keser, vâcibini yerine getirir. Eğer yardım edecekse o Müslümân yardım edecek bir kimseyi bulur, tasadduk eder, para tasadduk eder.” Bu ince bir ayrımdır: Vâcib olan bir kurban ile ek yapılan tasadduk birbirinden ayrılmalıdır. Bir kul vâcibini bir kurbanla yerine getirir; artı başka kurban kesmek istiyorsa bunu nâfile olarak yapar amma kendisi elden tasadduk eder, bir muhtac bulur. Kurbanın ibâdet yönü şahsîdir; bunu bir kurum veya bir örgüte devretmenin dînî bir temeli yoktur. Sohbetin hemen başındaki bu fıkhî vurgu, sonraki sert eleştirilerin kaynağını hazırlar. Kurban ibâdet olduğu için “tüccarlaştırılamaz” — tüccarlaştırıldığında, istismâra açıldığında, dinîn izzeti ve şerefi düşürülür.

Vakıflar, Dernekler, Diyanet: Hepsi Kurban’ın Peşinde

Efendi hazretleri çok sert bir tespitle başlar: “Bütün vakıflar, bütün dernekler, Diyanet — hepsi de kurbanın peşine takılmış. Hepsi de derinin peşine takılmış. Deride de değil artık — deri ucuz çünkü, deri para etmiyor. Kurbanın peşine takılmış. Ne kadar dernek, vakıf, cemaat, cemiyet ne var ise hepsi de kurbanın peşine takılmış.” Eski yıllarda kurban derisi kıymetli bir gelir kaynağı idi ve dernekler derileri toplamak için yarışırlardı. Amma zamanla deri fiyâtları düşünce “kurban parası” adı altında başka bir yarış başladı. Her dernek, vakıf, tekke, cemaat kurban toplama merkezi hâline geldi. “Getirin beş tane kurban, getirin on tane kurban, getirin yirmi tane kurban, tasadduk edin, kurban dağıtacağız.” Amma “Nereye dağıttın? Kime dağıttın? Nerede kestirdin?” sorularına cevap verilmez. Efendi hazretleri pratik bir hesap da yapar: “Bütün derneklerin, vakıfların kurban parası adında topladıkları paralarla kurban olursa, kurbanlıklar normalde 5 liraysa 8 lira olması lâzım. Kurbanlık bulunamaması lâzım.” Bu açıkça gösterir ki iddiâ edilen kurban kesim sayıları gerçek değildir. Yurt dışında kestirme iddiâsına gelince: “Yurt dışında nerede kestiriyorsun? Ülkeyi söyle bize. Kazakistan diyen var, Kırgızistan diyen var, Somali diyen var, Sudan diyen var. Afrika ülkelerini söyleyen var. Söylüyor — nasıl olsa söyleyecek? Buradan bir Müslümân gidip Afrika ülkelerinde benim kurbanım kesildi mi, kesilmedi mi diye kontrol mü edecek?” Bu “Afrika’da kuyu açıyoruz, sondaj yapıyoruz” iddiâlarına da benzer: “Afrika ülkelerinde açılan bütün sondajlar doğru olsaydı, Afrika bugüne kadar sulu tarıma geçirilirdi; amma açlıktan ölüyor adamlar.” Müslümânlar bu sahte rakamların mânâsını anlamalıdırlar.

“Oğlum Dileniyor”: 10 Arasan Kurban İsteyen Şeyhlere Cevap

Sohbetin en sert anlarından birinde Efendi hazretleri şöyle anlatır: “Bana telefon atıyorlar. Ben cevap vermeyince mesaj çekiyorlar: ‘Biz filânca, bir şey danışacaktık, bir şey soracaktık.’ Açıyorum telefonunu. Bizim şeyh efendi bize dedi ki: ‘Bütün müridler 10 arasan kurban getirecek.'” Efendi hazretlerinin cevâbı çok kesindir: “Dedim şeyhini dinle: 10 tane koyunu al, götür kapısına bağla. Tamam. Dedim belki de fakir-fukarâya dağıtacaktır. 10 tane koyunu al, götür, tasadduk et, koyunları al götür, şeyhin bahçesine bağla dedim. ‘Öyle değil’ dedi. ‘Ya ne?’ ‘Parasını istiyor’ dedi. Oğlum dileniyor o zaman o!” Efendi hazretleri bu meseleyi dınamik bir misalle açar: “Kesmiş adam iki tane kurban, şeyhine telefon açabilir: ‘Selâmün aleyküm — Efendim, iki tane kurban var, kestim, tasadduk edeyim, kime önerirsiniz? Kime göndereyim?’ O şeyh de bacak bacak üstüne atıp ‘gönder bana’ demeyecek. Böyle bir şey yok. O da diyecek ki: ‘Filanca yere gönder. Filanca yerde kardeşimiz var, onu gönder. Veya böl ikiye, yarısını ona, yarısını ötekine ver. Böl dörde, dağıt’.” Bu sufî edebidir: Şeyh kurban parası değil, kurban dağıtma istikâmeti ister. Parası istenmez. Para isteyen şeyh — Efendi hazretlerine göre — “dilenir”. Efendi hazretleri bir başka acı sorulu cevap ile devâm eder: “Ondan sonra şeyh efendiler — koruma ordusu 10 tane etrafında, zırhlı araçlar. ‘Aa şey efendi geliyor — ne? Mossad öldürecekmiş onu. Yok siyahi onun peşindeymiş. Havaalanında karşılamalar.'” Efendi hazretleri bu tabloyu sünnet çerçevesinde sorgular: “Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in koruması yoktu. Hz. Ebû Bekr’in, Ömer’in, Osmân’ın, Ali’nin, Hasan’ın, Hüseyin’in de yoktu. Amma şimdiki şeyhlerin var! Ben böyle söyleyince ‘e devlet başkanı korunuyor ya’ derler. Sen devlet başkanı mısın, siyasetçi misin? Seni öldürünce ülkede kaos mu çıkacak?” Bu uyarma sufî samîmiyetin kaybolduğu modern dergâhlara karşı bir acı dik duruştur.

Lüks Yazlıklar ve İtalya Tatilleri: Şeyhin Gerçek Ayar Cihazı

Efendi hazretleri dinleyiciye bir akıl sunar: “Ben o dinleyiciye dedim: ‘Şeyhinin koruması var mı?’ ‘Var’ dedi. ‘Zırhlı aracı var mı?’ ‘Var’ dedi. ‘Yazlığı var mı?’ ‘Var’ dedi. ‘Kaç tane yazlık var?’ ‘Üç tane’ dedi. ‘Eee — dedim — yaz tatilini o yine yurt dışında geçiriyordur.’ ‘İtalya’da geçiriyor’ dedi. ‘Allâh mübârek eylesin — on tane değil, yüz tane kurban götürsen yine doyuramazsın onu’ dedim. ‘Doymaz. Yetmez çünkü o yaşantıya.'” Bu sohbetin en çarpıcı cümlelerinden biridir. Bir şeyh — hakikî bir şeyh — zühd sâhibidir; kurban parası istemez, İtalya’da tatil yapmaz, zırhlı araçla dolaşmaz. Hz. Peygamber’in, Hz. Ebû Bekr’in, Hz. Ömer’in, Hz. Osmân’ın, Hz. Ali’nin hayâtını düşünelim — bunların hiçbiri böyle bir güvenlik düzeni içinde yaşamamıştır. Efendi hazretleri bu yalancı “şeyhlik” modellerinin şehirlerde, cemaatlerde, tarîkatlerde nasıl yayıldığını acı bir şekilde anlatır: “Önceden bu tarikatlar — eyvallah — bunu cemaatler yapıyordu. Ondan öğrenen diğerleri de yapıyordu. Şimdi dergâhlara, tarîkatlara da sıçradı. Şimdi onlar da yapıyorlar. Diyanet de yapıyor. Hani cemaat tıkakaydı bunları hep — bunları hep kendisi yaptı, uyguladı.” Efendi hazretleri bir genel îkâz verir: “Neden yapıyorsunuz kardeşim? Neden dergâh yapacağız diye para topluyorsunuz? Neden tekke yapacağız diye para topluyorsunuz? Neden zekât topluyorsunuz? Neden fıtra topluyorsunuz? Neden sadaka topluyorsunuz? Neden dergi satacağız diye uğraşıyorsunuz? Neden şeyhinizin CD’sini satmak için uğraşıyorsunuz? Yıllardan beri bunları söyleye söyleye dilimde tüy bitti. Hâlâ da Müslümânlar uyanmadı.” Bu sufî samîmiyetinin çağdaş çağa karşı eleştirel bir manifestosudur.

Müslümânlar Dilenci Hâline Getirildi: “Git Zekât Dilen, Git Sadaka Dilen”

Efendi hazretleri Müslümânların modern çağda nasıl dilenci hâline getirildiğini acı bir şekilde özetler: “Yani acı olan şu: Ne yazık ki Müslümânlar — bunu defalarca söylüyorum — dilenci. Git zekât dilen, git sadaka dilen, git gazete sat, git dergi sat, git cemaata para topla, git derneğe para topla, git şuna para topla, git buna para topla. Ne verirsen elinden o kadar seninle. Bu ne ya? İslâm’ın izzetini şerefini düşürdüler ya. Müslümânların izzetini şerefini düşürüyorlar.” Bu çok önemli bir tespittir: İslâm’ın izzeti mü’minin dik duruşunu gerektirir. Mü’min Allâh’tan başkasına boyun eğmeyen, Allâh’tan başka hiç kimseden bir şey dilemeyen insândır. Ama modern çağda Müslümânlar dernek binaları, cami yapımları, mevsimlik kampanyalar, “insânî yardım organizasyonları” adı altında sürekli dilenir hâle gelmiştir. Efendi hazretleri bu dileniciliğin arkasındaki ruhsuzluğu da ifâde eder: “Ümmetin ırgalanıp silkelenmesi lâzım. Dilencilikten kurtulması lâzım. Uyuşukluktan, uyuntuluktan kurtulması lâzım. Başını dikmesi lâzım. Gönlünü ileri doğru sürmesi lâzım. Kurşun gelecekse gelsin, kılıç gelecekse gelsin. Allâh için şehîd olacaksan olursun. Sen yeryüzünde dilenmek için yaratılmadın. Ona buna peşkeş çekilmek için yaratılmadın. Ondan bundan, onu bunu dilenmek için yaratılmadın. Sen şu cemaat liderliğine basamak, buna basamak için yaratılmadın. Allâh seni yeryüzüne halîfe olarak yarattı. Sen yeryüzünün yegâne tek halîfesisin. Yürü, Allâh de, yürü sen! Kimseye boyun eğme Allâh’tan başka.” Bu sert uyarma Müslümân izzet şuurunun çağdaş aşılıcası gibidir. Mü’minin duruşu dik olmalı, rütbesi Allâh’ın halîfeliği olmalı, dilencilik fikri dahî aklından geçmemelidir.

Peygamber’e Hisse İle Kurban Kesmek: Bir Başka İstismar

Efendi hazretleri bir başka acı istismarı da gündeme getirir: “Tutturmuşlar bir de ‘Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hazretlerine kurban kesiyoruz, herkes 50’şer lira versin; Peygamber hazretlerine kurban keseceğiz, herkes birer hisse versin’.” Efendi hazretleri bu şekilde kurban topluyorlar. Cevâbı çok serttir: “Allâh’tan korkun! Hz. Muhammed Mustafâ’ya salât-u selâm getirin. Bana kurban kesin mi dedi? Hz. Muhammed Mustafâ’nın sünnetine uyun. Onun hadîs-i şerîflerini kendinize rehber edinin. Sorumluluğunuz budur — ona kurban kesmek için dilenmek değil Müslümânların sorunu odur. Hz. Peygamber’e bari istismar etmeyin! Bu her sene aynı terâneyi dinliyoruz ya — hiç mi Allâh’tan korkmuyorlar?” Efendi hazretleri bu sözünde çok mühim bir hadîs-i şerîf hükmünü hatırlatır: Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e kıymet verme salât-u selâm, sünnet ittibâsı, hadîslerinin rehber alınması yoluyla olur — kurban hissesi satmak yoluyla değil. Bu aslında bir nevî “peygamber isminin tüccar değerine çevrilmesi”dir ve sufî ahlâkıyla bağdaşmaz. Efendi hazretleri “yarın öbür gün mahşer yakın herkese; mahşer var, yüz yüze geleceksiniz, bakmazsa yüzüne ne diyeceksin?” diyerek bu istismarın âhirette nasıl bir yüzleşme ile biteceğini hatırlatır. Modern dindârların bu tür “peygamber kurban hissesi” pazarlaması onlarla Hz. Muhammed Mustafâ arasındaki bağı tam tersine çevirir: Peygamber sevgisinin en kıymetli ifadesi onun sünnetine sarılmaktır, onun ismini ticârete alet etmek değil.

Nevşehir Yolu: Bir Dervîşe Kafa Atma Niyeti ve Şeyhin Karşılaması

Sohbetin en çarpıcı hâtıralarından biri Efendi hazretlerinin gençlik yıllarından bir menkıbedir. “Ben Bayındırlıyım malum — İzmir Bayındır. Nevşehir’e Kubba Hasanoğlu Abdullah Efendi hazretlerini ziyarete gidiyordum. Otobüste yanımda oturan bir dervîş — ‘Mustafa Efendi’den kalma dervişmiş o’ — bana sordu: ‘Nereye gidiyorsun?’ ‘Nevşehir’e.’ ‘Hayırdır?’ ‘Şeyhim var, onu ziyarete gidiyorum.’ ‘Kim senin şeyhin?’ ‘Nevşehirli Kubba Hasanoğlu Abdullah Görbüz Efendi.’ Böyle ekşiterek: ‘Ona mı bağlandın sen? Onunla mı?’ Böyle tam bir şey söyleyecekti…” Efendi hazretleri olayın cereyân ettiğini anlatır: “‘Kalk lan şuradan, benim yanımdan!’ dedim. Sakallı, beyaz sakallı, uzun sakallı… ‘Kalk lan şuradan benim yanımdan. Bir kafa koyarım indiririm seni aşağı şimdi. Lan dibetten beri kadınları elleyeceğim diye uğraşıyorsun. Şimdi benim şeyhime laf söyleyecek. Kalk lan şuradan.’ Otobüsün içinde oluyor bu.” Efendi hazretleri o dönemin karakterini anlatır: Duvara kafa vurarak sinirini kontrol etmesi, “Teller yanınca göğsüm ben duvara” kaidesi, “sonra herkes susar” reflexi. Kafa vurma anına gelince dervîş kaçıp otobüsün en arkasına sığınmış ve Efendi hazretleri “Neymiş-e eridi — gidinceye kadar içim içime sığmadı. ‘Ben bu adama neden kafa vurmadım?’ diye kendimi yemeye başladım.” Sabah Nevşehir’e vardığında şeyhi Efendi hazretlerinin otobüsünü karşılamaya bir dervîş göndermiş: “Bayındırlı Mustafa Efendi! Bayındırlı Mustafa Efendi!” Efendi hazretleri “Dedim kurban olduğumun Allâh’ı nasıl bağırtıyor?” diyerek güler. Dergâha vardığında şeyhi Efendi hazretlerini “Gel, maşallâh, Mustafa Efendi, gel ya evlâdım, gel bakayım! Oğlum, insân sevdi mi böyle sevmeli” diye kucaklayarak karşılamış. Efendi hazretleri otobüsteki olayı anlatınca şeyhi şöyle demiş: “Mustafa Efendi, alasını yaptın oğlum!” Sonra bir daha sarılmış ve “İnsân sevdi mi böyle yiğitçe sevmeli! Yiğitçe sevmeli insân. Yiğitçe. Onun yanında sevdiğinin gözünün üstünde kaşı var derken onun kaşını yolmalı!” demiş.

“Sevdiğinin Gözünün Üstünde Kaşı Var” Diyenin Kaşını Yolmak

Bu hâtıradan Efendi hazretleri çok mühim bir sufî âdâbı çıkarır: “Sen mi dedin benim sevdiğimin gözünün üstünde kaşı var diye? Kaşından tutacaksın onu. Asacaksın. Bir daha asla hiç kimsenin sevdiğinin arkasından konuşamayacak. Kaşından asacaksın — ibretlik. Sen ‘kaşı mı var’ dedin — kaşından tutacaksın. ‘Ne yapıyorsun’ diyecek o. ‘Seni kaşından asacağım’ diyeceksin. Çengel. Bak o adam bir daha bir başkasının yanında başkasının sevdiğini konuşabiliyor mu? Konuşamaz.” Bu bir şiddet çağrısı değildir — sufî ahlâkında “çengel”in bir alegoridir. Birinin sevdiğine — ister eş olsun, ister şeyh olsun, ister evlat olsun — laf söyleyen bir kimse sevgi adına bir nevî “şahsî düşmân” hâline gelir. Yiğit mü’min sevdiğinin arkasından konuşan kimseyi susturmakla yükümlüdür. Efendi hazretleri acı bir tespit de ekler: “Amma Müslümânlar ne yazık ki böyledirler. Allâh’a laf söyletiyorlar, Peygamber’e laf söyletiyorlar. Ya, adamlar televizyonlara çıkıyorlar özgürlük adı altında. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in hadîs-i şerîflerini inkâr ediyorlar, hakaret ediyorlar, dolaylı-örtülü gözümüzün önünde. Âlimi susuyor, şeyhi susuyor, dervişi susuyor, siyâsetçisi susuyor. Herkes susuyor. Herkes şunu düşünüyor: ‘Ya başımıza iş mi alalım canım şimdi?’ Alma! Aman başına iş almayasın! Başına iş alırsan ne olacaksın belli değil.” Efendi hazretleri bu pasif tavrın nasıl bir çöküntü olduğunu anlatır: Yiğit mü’min sevdiklerine — bâşta Allâh’a, Peygamber’e, ehl-i beyt’e, silsile-i meşâyihe — laf söyleyene karşı sesini yükseltmelidir. Sarhoşlar bile kendi dostlarına laf söyletmezler; Müslümânlar ise birbirlerinin en kıymetli sevdiklerine laf söyletip susarlar. “Sarhoş bir adam meyhânedeki bir adam, samîmidir; onun yanında sıksa Allâh’a bir laf söyle, adam yanına bir şey söyler. Amma muhafazakârım diyen adamların yanında Allâh’a laf söyle, Peygamber’e laf söyle, şeyhine, kızına, damadına laf söyle — hepsine susar.”

Bir Nevşehir Dergâhının Yoksulluğu: “Dergâh Dört Duvar, Arkadan Su Çıkıyor”

Efendi hazretleri Nevşehir’deki dergâhı anlatmaya devâm eder: “Siz eski dergâhı bilmezsiniz — eski dergâhı bilen var mı aranızda? Ahmet var, başka? Yok. Dergâh dedim ne biliyor musunuz? Dört tane duvar. Arkasından su çıkıyor. Rutûbet. Dergâh dediğim yer bu. Nevşehir’in ucunda ötesinde. Trabzon Mahallesi, Kayratlıoğlu Mahallesi. Bak ezberlemiş. Varoş, Nevşehir’in varoşu — en kenar mahallesi. Su çıkıyor öyle dergâh. Öyle bildiğiniz gibi öyle dergâh değil. Hoş sudan kurtulamadık hamdolsun — rutûbetten o gündür, bugündür biz de rutûbetteyiz hep. Hamdolsun. Ben ilk dergâhı orada gördüm. Rutûbet, bildiğiniz su çıkıyordu arkadan. Kışın bildiğiniz su akıyordu. Şimdi millet dergâh yapıyor — o lüks böyle tekkeler yapıyorlar. Nerede? Yapıyorlar şimdi. Böyle dilenerek yapıyorlar.” Bu hâtıra çok kıymetlidir: Gerçek bir tasavvuf dergâhı dört duvarlık bir oda olabilir; önemli olan duvarların lüksü değil, içinde yapılan zikrin ihlâsıdır. Modern lüks tekke binaları genellikle dilenilmiş parayla inşâ edilmiştir ve onların içindeki manevî kalite de o dilenilmiş paranın ahlâkî izini taşır. Bu sohbetin en derin derslerinden biridir: Sufînin samîmiyetinin ölçüsü dergâhın lüksü değil, mürşîdin ihlâsıdır. Nevşehir’in varoş mahallesindeki rutûbetli dergâhta gerçek bir veliye karşılaşan Efendi hazretleri, gençliğinde aldığı bu dersi bir ömür boyu yanında taşımış ve kendi dergâhlarında da benzer bir ruhu korumaya çalışmıştır. “Hoş sudan kurtulamadık hamdolsun — o gündür bugündür biz de rutûbetteyiz” sözü aslında hem fıkhî bir nükte (her dergâhın kendi sıkıntısı var) hem de tasavvufî bir tevazu (zâhirî lüks aramayın) ifâde eder.

Zikrullâh ve Uyuyamama: Şeytânın Galip Geldiği Ölçü

Efendi hazretleri sufî nöbetsel pratiklerinden birini de anlatır. “Zikir yapılırken uyumak şeytândandır. Eğer isterseniz bunu deneyiniz: Birinizi yatağına yatıp uyumak istediği vakit Yüce Allâh’ı zikretsin.” Uyuyamayanlar için pratik bir öneri: “Ben uyuyamıyorum diyenlere diyorum: ‘Tevhîde devâm etsene! Yattığın yerden tevhîd çek. Şeytân tevhîd çektirmez ki — uyutur adamı hemen.’ Ve uyumak istiyorsun değil mi? Senin uykun gelmiyor bir türlü değil mi? Al ders çekeceksin de bak nasıl uyuyacaksın horul horul! Bitiremezsin bile dersi. Şeytân galipsi o kimseye — o dersi bitiremez ki.” Efendi hazretleri zikir dersini ayrıntılı olarak anlatır: “Bismillâhirrahmânirrahîm. Niyet ettim yâ Rabbi günlük birini yapmaya. Eyvallâh. Niyet etti. Bağışlamaları üç İhlâs bir Fâtiha okudu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hazretlerine, geçmiş Peygamberân-ı ‘izâm efendilerimize, sahâbe efendilerimize, imamlara, pîr efendilerimize, geçmiş şeyh efendilere, üstâdının rûhâniyetine ve geçmişlerine, o anki dervîşlerin hepsinin rûhâniyetlerine bağışladı.” Sonra tevbe zikri başlar: “Sübhânallâhi ve bi hamdihî. Sübhânallâhil azîm ve bi hamdihî. Estağfurullâhil azîm. Kim bunu günde yüz kez söylerse deniz köpükleri kadar günahı olsa Allâh onu affeder.” Amma şeytân bunu yaptırmak istemez — vesvese verir, iş çıkarır, eşinden-çocuğundan iş çıkarır, televizyona, WhatsApp’a, Facebook’a, Instagram’a baktırır. Efendi hazretleri çağdaş sosyal medyayı da alaya alır: “Instagram’a bakman lâzım — bir yemek paylaşmışsın, böyle bir fotoğraf çekmişsin yandan, pozlar vermişsin — yıkılması lâzım. Kadına desen ‘gel burada bir poz ver böyle dur’ — utanır. Amma yaptığını Instagram’a koyar, Facebook’a koyar.” Sufînin çağdaş imtihânı işte bu sosyal medyanın çöplüğüdür.

Namazı Terk: Hanefî vs Şâfî Hükmü

Bir soru gelir: “‘Namazı bilerek terk ederse Allâh’ın koruması ondan uzaklaşır’ hadîs-i şerîfi — buradaki Allâh’ın korumasını hangi manâda anlamalıyız?” Efendi hazretleri cevâbı kesindir: “Her manâda. Bir kimse namazı kasten terk ederse Cenâb-ı Hak onun üzerinden bütün korumasını alır. Namazı kasten terk etmek büyük günâh-ı kebâirdir. Şâfîye göre küfürdür — namazı kasten terk etmek Şâfîye göre küfürdür. Çünkü ‘namaz dinde son kaledir’ der hadîs-i şerîfte. Son kaledir — o yıkılınca din yıkılır; o kimsenin dini de yıkılır der.” Hanefîler ise böyle düşünmemişler; “Hanefîler ameli îmândan görmemişler — îmân etmekle ameli ayırt etmişler. Şâfîler ise îmânla ameli birleştirmişler. O yüzden öyle söylerler.” Efendi hazretleri hangi yandan olduğunu açıklar: “Diyeceksin ki sen hangi yandansın? Ben bu noktada Hanefîden yanayım. Bir kimsenin namazı terk ettiği için küfür ehli sayılmasını ben de kabul etmiyorum. Yok. Bir kimse îmân ettiyse o îmân etmiştir. İbâdetteki, ameldeki eksiklikler kendine âittir.” Bu tavır Hanefîlerin “büyük günâh işleyen küfre düşmez” kâidesine sadâkattir. Amma Efendi hazretleri Şâfî hükmünün ruhunu da anlatır: Namaz dinin son kalesidir; o kaleyi bilerek yıkan kimse, dinini kendi eliyle bertaraf etmiş olur. Hanefîlerin bu kimseyi “küfür ehli” saymaması, sadece ona hâlâ îmân dâiresinde olduğu şansını verir. Amma “Allâh’ın koruması” — dünya kazâlarına, ticârî musibetlere, âile belâlarına karşı olan ilâhî himâye — üzerinden alınır. Bu kaçınılmaz bir ilâhî yasadır: Kul farzı bilerek terk edince Cenâb-ı Hakk’ın kefaleti onun üzerinden kalkar. Sufî bu ince ayrımı koruyarak hem fıkhî hükmün gerekliliğini hem de rahmet-i ilâhînin genişliğini anlatır.

Kiliseye Girmek, İki Talâk Sonrası Dönüş ve İhramlı Kokulu Sabun

Sohbette sorulan bâzı fıkhî meselelere de Efendi hazretleri cevap verir. Hz. Ömer’in kilise meselesi: “Hz. Ömer’in elinin âzâtlısı Eslâm naklediyor: Hz. Ömer ile Şâm’a gittiğimiz vakit bir râhip gelip ‘Yâ Emîre’l-Mü’minîn, ben sana yemek yaptım, seninle birlikte şerefli kimselerin bana gelmesini arz ediyorum; bu benim yaptığım işe güç ve şeref verir’ dedi. Bunun üzerine Hz. Ömer şöyle dedi: ‘İçinde resim ve heykel bulunan bu kilisenize girmemize izin yoktur.’ (Edeb-ül Müfret)” Soru: “Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem hiç kiliseye girmemiş miydi? Kişinin Katolik, Ortodoks, Protestan, Evangelik kiliselerine gidip hem kendi aralarındaki farkları hem de İslâm’la olan farklarını görmesi, tanıması haram mı?” Efendi hazretlerinin cevâbı: “Haram diyemeyiz. Gidebilir, görebilir. İllâki gidip görmek istiyorsa gidebilir.” Bu ilim amacıyla, mukâyese yapma niyetiyle kiliseye girmeye izin vermektedir; amma Hz. Ömer’in tavrı — resim-heykelli mekânda yemek yememek — bir sufî zühddür. İhramlı iken kokulu sabun: “Ümrede ihramlı iken ellerinin bütününü kokulu sabunla yıkamak kurban kefâreti gerektirir mi?” Cevap: “Hayır. O sâdece sadaka verecek.” İhramlının esâsı kokulu şeylerden uzak durmaktır; istisnâ durumlarda kefâret bir kurban değil, sadakaya dönüştürülür. İki talâk ve dönüş: “Kocanın iki talâk hakkını kullandıktan sonra barışması durumunda talâk hakkı sıfırlanır mı?” Cevap: “Evet. Bir kimse iki talâk kullansa, rücû etse, geriye dönse talâk sıfırlanır. Yani erkek bir talâk verdi, iddet bekliyor; ikinci talâkı verdi, iddet bekliyor; üçüncü talâkı vermeden adam rücû etti. Hanefîye göre söylüyorum: O zaman normalde iki talâk da boşa çıktı — yani sıfırlandı. Tekrar boşamak isterse yine üç talâktan sil baştan yeniden başlayacak.” Bu Hanefî fıkhının en önemli detaylarından biridir ve evli çiftlerin geçici anlaşmazlıklarda tamâmen kopmamalarının önünü açar.

Fitne Hadîsi: Katîl de Maktûl de Cehennemlik

Sohbetin sonunda Efendi hazretleri Hz. Peygamber’in fitne hadîsine geçer: “İnsânlar üzerine öyle bir zaman gelecek ki katîl neden öldürdüğünü, maktûl de neden öldürüldüğünü bilmeyecek. Katîl neden öldürdüğünü bilmeyecek — neden? Çünkü böyle serseri, sarhoş — sarhoşluktan kastım içki sarhoşu değil; aklı yok yani, akılsız, boş. Bir eğitim almamış, bir ders almamış, bir terbiye almamış. Ahlâkî bir sistemde yetişmemiş. Neden öldürdüğünü bilmiyor. Birisi eline bir silâh tutuşturuyor, ‘sık buna’ diyor, sıkıyor. Neden sıktın, bilmiyor adam. Ve o ölen de neden öldürüldüğünü bilmiyor. Adam havaya ateş ederken birisini öldürüyor.” Efendi hazretleri hadîsin ikinci kısmını okur: “Bu nasıl olacak diye soruldu. ‘Kargaşa ve fitne. İşte o zaman hem katîl hem de maktûl cehennemlik olacaktır.’ Kargaşa ve fitne.” Sonra tefsîrini yapar: “O zaman kargaşadan ve fitneden uzak duracak. Kargaşadan ve fitneden uzak durmazsa ne olacak? Ölen de, öldürülen de o kargaşaya, o fitneye karıştığından dolayı cehennemlik olacak. Tekrar söylüyorum: Ölen de, öldürülen de o fitneye karıştığı için cehennemlik olacak.” Bu çok sert bir hükümdür amma bir şartı vardır: “Evinde balkonda oturuyor, göçmü bir mermi geldi öldü — şehîd oldu. Amma dışarıda bir kargaşa var — kargaşa var dışarıda — başını dahî uzatma! Serseri kurşuna kurban gidersin, kargaşaya karışmış olursun.” Bu hüküm Hz. Ebû Zer’in “Zeyt mıntıkasının taşları kanlara boğulduğu zaman” hadîsiyle tam örtüşür: Fitne zamanında oturan ayakta durandan, ayakta duran yürüyenden, yürüyen koşandan hayırlıdır. Mü’min kendi evinde, kendi kalbinde, zikir ve sabır içinde kalmalı; sokaklardaki kavgaya, mezhep çatışmalarına, siyasî hareketlere karışmamalıdır. Aksi hâlde hem canını hem âhiretini kaybetme riski vardır.

Arefe Günü ve Zilhicce’nin Kıymeti

Sohbetin sonunda Efendi hazretleri önümüzdeki Arefe gününe dâir bir uyarı verir: “Bu zilhicce günlerini tevbeyle geçirin. Bilhassa önümüzdeki Perşembe günü — Arefe günü ya. Arefe günü kurban Arefesinde oruç tutmak, o gün duâ etmek, o gün zikrullâh etmek, o gün Arafât’ta olan haclara eşlik yapmak — o gün göğün yarıldığı, duâların kabûl olunduğu en önemli, en mükemmel günlerden bir gündür.” Efendi hazretleri kadınlara ve erkeklere pratik bir tavsiye verir: “Kadınlar, erkekler, Arefe gününe iş bırakmayın evlerinizde ve iş yerlerinizde. İşinizde, evinizde Arefe gününe iş bırakmayın. Ne yapacaksanız yapın, Arefe gününü ibâdete ayırın — tevbeye, zikre, duâya ayırın inşâallâh.” Arefe günü İslâm takviminin en kıymetli günlerinden biridir; “Arefe gününde Arafât’ta olan hacılarla gökyüzünde sanki duâlar birleşir”. Hanefîlere göre Arefe orucu müstehaptır ve bir sonraki bayramın fazîletini arttırır. Sufîler bu günde tevbelerini tazeler, virdlerini arttırır, Cuma gibi bir yoğunluk içinde geçirirler. “Zilhicce’nin ilk 10 günü” Kur’ân-ı Kerîm’de açıkça zikredilen mübârek günlerdir: “‘Fecir hakkı için ve on geceler hakkı için’ (Fecir 1-2).” Bu on geceler Zilhicce’nin ilk on günüdür ve Arefe günü bunların zirvesidir. Efendi hazretleri dinleyicilere bu mübârek günlerde zikir, tevbe, istiğfâr ve duâ ile meşgul olmalarını tavsiye eder. Sohbet nihâyete yaklaşırken: “Önümüzdeki Cumartesi bayramın ikinci günü — bayramın ikinci günü inşâallâh burada bayramlaşmadayız. Birinci gün herkes kurbanlarla bayramlaşacak; kurban kesenler. İkinci günde de burada Allâh izin verirse her zamanki gibi bayramlaşmamız olacak. Cenâb-ı Hak cümlemize af-u mağfiret eylesin. Haklarınızı helâl edin. Geceniz hayır olsun inşâallâh.”

Âmelî Dersler: Bu Sohbetin Kul İçin Pratik Hükümleri

Kurban Hanefî fıkhında zekât verenlere vâcibdir; Şâfî, Mâlikî, Hanbelî’de müstehaptır — bir tane kurban kesmek vâcibi yerine getirmek için yeterlidir.
Hz. Âişe annemize “Kurbanının başında dur” emri — kurban bir ibâdettir ve şahsen başında durulmalıdır; uzaktan havâle edilen bir iş değildir.
Derneklere, vakıflara, Diyanet’e, cemaatlere “kurban parası” vermek istismâra açıktır; direkt bir muhtaca elden tasadduk etmek daha fazîletlidir.
“Yurt dışında kurban kestiriyoruz” iddiâsı kontrol edilemeyen bir yalan olabilir; Sudan, Somali, Afrika ülkelerinde kurbanlarınızın kesildiğini kimse doğrulayamaz.
Bir şeyh veya cemaat “müridlerinden kurban parası toplamak” isterse bu şer’î olarak dilenmektir; gerçek şeyh kurban parası değil, kurbanın dağıtılacağı istikâmet gösterir.
Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e “hisse ile kurban kesmek” şer’î bir esâs değildir; ona kıymet verme salât-u selâm ve sünnet ittibâsıyla olur.
Modern “koruma ordulu, zırhlı arabalı, yazlıklı, İtalya tatilli” şeyhler sufî samîmiyetinin kaybı alâmetidir; Hz. Peygamber, Ebû Bekr, Ömer, Osmân, Ali koruyucusuz yaşadılar.
Müslümânlar yeryüzünün halîfesidir — dilenmek, zekât toplamak, sadaka peşine düşmek, ona-buna peşkeş çekilmek için yaratılmamıştır.
Yiğit mü’min sevdiğine — eş, şeyh, anne-baba, evlat — laf söyleyeni susturmakla yükümlüdür; sufî sevgisi yiğitçe olmalı, pasif suskun değil.
“Mü’min kabe’den hayırdır” — Hz. Peygamber’in kalbine iner korkunun 100-300 km’ye kadar yayılması; mü’min Allâh’tan başkasından korkmadıkça kafirler onun heybetiyle titrer.
Nevşehir varoşundaki dört duvarlık rutûbetli dergâh modeli sufînin gerçek samîmiyeti için bir mîzândır; lüks tekke binaları dilenilmiş paranın ahlâkî izini taşır.
Uyuyamayan mü’min tevhîd çeksin; “Şeytân tevhîd çektirmez, uyutur adamı hemen” — uyuyamama şeytânın galip geldiğinin alâmetidir.
Sübhânallâhi ve bihamdihî, Sübhânallâhil azîmi ve bihamdihî, Estağfurullâhil azîm — günde 100 kez — deniz köpükleri kadar günah varsa affolunur.
Namazı bilerek terk etmek Hanefî’de büyük günâh, Şâfî’de küfürdür; her iki mezhepte de Allâh’ın koruması terk eden kulun üzerinden kalkar.
Kiliseye ilim amacıyla girmek haram değildir, amma Hz. Ömer’in zühd örneği gibi, resim-heykelli mekânda yemek yememek sufî tavrıdır.
İki talâktan sonra rücû eden koca üç talâk hakkını yeniden kazanır; Hanefî fıkhının bu esneklikli çözümü evli çiftlerin tamâmen kopmamalarının önünü açar.
İhramlı iken kokulu sabun kullanan kimseye kurban kefâreti değil sadaka düşer; ihramın kokulu şeylerden uzak durma esası korunur.
Arefe günü göğün yarıldığı, duâların kabûl olunduğu en mükemmel gündür; kadınlar-erkekler iş bırakmadan bu günü tevbeye, zikre, duâya ayırmalıdır.
Fitne zamanında evde oturmak ayakta durmaktan, ayakta durmak yürümekten, yürümek koşmaktan hayırlıdır — serseri kurşuna kurban gitmemek için.
“Katîl neden öldürdüğünü, maktûl neden öldürüldüğünü bilmeyecek” hadîs-i şerîfinin hükmü: Kargaşaya karışan hem katîl hem maktûl cehennemlik olacaktır.

Referanslar ve Kaynaklar

Kurban Fıkhı: Hanefî mezhebinde zekât verenlere vâcib, Şâfî-Mâlikî-Hanbelî’de müstehap; Hz. Peygamber’in Medîne’deki kurban kesimi, Hz. Âişe’ye “Kurbanının başında dur” emri.
Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Mü’min kabe’den hayırdır”; “Düşmanla karşılaşınca 100-300 km’den onun kalbine korku iner” — bu özellik sâdece Hz. Muhammed’e verilmiştir.
Hz. Ömer (radıyallâhu anh): Şâm’da bir rahibin kilise yemeğine gitme teklifini reddetmesi — “İçinde resim ve heykel bulunan kilisenize girmemize izin yoktur” (Edeb-ül Müfret).
Kubba Hasanoğlu Abdullah Efendi: Nevşehirli şeyh, Efendi hazretlerinin gençlik dönemi mürşîdi; “İnsân sevdi mi yiğitçe sevmeli” öğüdü.
Nevşehir Dergâhı: Trabzon-Kayratlıoğlu varoş mahallesi, rutûbetli, dört duvarlık yapı — sufî samîmiyetinin mikro-mekânı.
Tevhîd Zikri: “Sübhânallâhi ve bihamdihî, Sübhânallâhil azîmi ve bihamdihî, Estağfurullâhil azîm” — günde 100 kez, deniz köpükleri kadar günahı affettirir (hadîs-i şerîf).
Hz. Ebû Zer (radıyallâhu anh) ve Fitne Hadîsi: Fitne zamanında oturanın ayakta durandan, ayakta durukanın yürüyenden hayırlı olması.
Hz. Peygamber’in Fitne Hadîsi: “İnsânlar üzerine öyle bir zaman gelecek ki katîl neden öldürdüğünü, maktûl de neden öldürüldüğünü bilmeyecek — kargaşa ve fitne” (Ebû Dâvûd).
Hanefî vs Şâfî Kelâmı: Namazı bilerek terk edenin küfür hükmü — Şâfî’de küfür, Hanefî’de büyük günah (çünkü Hanefî îmânla ameli ayırt eder, Şâfî birleştirir).
Talâk Fıkhı: Hanefî mezhebinde iki talâktan sonra rücû ederek üç talâk hakkının yeniden sıfırlanması; sahâbenin bâzılarının üç talâkı birden boşama uygulaması.
İhrâm Fıkhı: Kokulu sabun, parfüm, dikişli elbise yasağı; istisnâ durumlarda sadaka verilerek kefâret.
Arefe Günü: Zilhicce’nin 9. günü, Arafât’ta hacıların duâları, göğün yarıldığı en mükemmel gün, oruç tutma müstehabı, duâ-zikir-tevbe yoğunluğu.
Zilhicce’nin İlk 10 Günü: “Fecir hakkı için ve on geceler hakkı için” (Fecir 1-2) — bu on geceler Zilhicce’nin ilk on günüdür.
Sosyal Medya ve Sufî İmtihânı: Facebook, Instagram, WhatsApp, Twitter — modern dervîşin “şeytânın uyutmaması” için tevhîd zikrine sığınması.
Modern Dergâh Eleştirisi: Lüks tekke binaları, zırhlı araçlar, koruma orduları, yaz tatilleri, İtalya’daki şeyhler — hepsi sufî samîmiyetinin kaybının alâmetleri.
Sufî Ahlâkı: “Sevdiğine laf söyleyeni susturmak”, “dilenmemek”, “dik durmak”, “Allâh’tan başkasından korkmamak” — mü’min izzetinin esâsları.

Sohbetin Özeti

Mustafa Özbağ Efendi bu on dokuzuncu sohbette Kurban Bayramı’na birkaç gün kala kurban ibâdetinin nasıl istismâra uğradığı, Müslümânların nasıl “dilenci” hâline geldiği ve dergâh-cemaat-vakıf çarkının kurban parasının peşinde döndüğü üzerine çok sert bir fıkhî-ahlâkî analiz yapar. Efendi hazretleri Hanefî mezhebinde zekât verenlere vâcib olan kurbanın Şâfî-Mâlikî-Hanbelî mezheplerinde müstehap olduğunu belirterek “bir tane kurban kesmek yeterlidir” kâidesini koyar. Ardından “Bütün dernekler, vakıflar, Diyanet, cemaatler — hepsi kurbanın peşine takılmış” diyerek modern İslâm dünyâsının kurban pazarlamasını eleştirir. Özellikle “Bizim şeyh efendi 10 tane kurban istiyor” diyen bir dervîşe verdiği cevap: “Şeyhini dinle, 10 tane koyunu al, götür kapısına bağla. Parasını istiyorsa oğlum dileniyor o zaman o.” Modern “koruma ordulu, zırhlı arabalı, İtalya tatilli şeyhler” ayrıntılı bir alay konusu olur; Efendi hazretleri “on tane değil yüz tane kurban götürsen doyuramazsın o yaşantıyı” der. Müslümânların “dilenci hâline getirilmiş” olması, İslâm’ın izzetinin düşürüldüğü hükme bağlanır: Mü’min yeryüzünün halîfesidir, dilenmek için yaratılmamıştır. Peygamber’e “hisse ile kurban kesmek” istismarı da eleştirilir — ona kıymet verme salât-u selâm ve sünnet ittibâsı yoluyla olur. Sohbetin ortasında Efendi hazretleri gençlik hâtırasını anlatır: Nevşehirli Kubba Hasanoğlu Abdullah Efendi’ye giderken otobüste kendi şeyhine laf söyleyen bir dervîşe “kafa atmaya” niyetlenmesi, amma kafa atamaması, Nevşehir’e vardığında şeyhin “Mustafa Efendi, alasını yaptın oğlum! İnsân sevdi mi yiğitçe sevmeli” diye karşılaması. Bu hâtıradan “Sevdiğinin gözünün üstünde kaşı var diyenin kaşını yolmak” yiğit sufî ahlâkı çıkarılır. Modern Müslümânların Allâh’a, Peygamber’e, şeyhe laf söylendiğinde susmalarını eleştirir — “sarhoşlar bile dostlarına laf söyletmez”. Nevşehir dergâhının yoksul-rutûbetli hâli gerçek bir sufî mekânı misâli olarak sunulur. Sohbetin sonunda zikrullâh’ın şeytâna galip gelme yolu olduğu, uyuyamayanlara tevhîd çekme tavsiyesi, sosyal medya çağdaş imtihânı, namazı terk eden kulu Allâh’ın korumasından mahrum bırakacağı — Şâfî’de küfür, Hanefî’de büyük günâh — kiliseye girmenin ilim amacıyla câiz olması, iki talâk sonrası rücû hükmü, fitne zamanında evde oturma tavsiyesi, “Katîl neden öldürdüğünü, maktûl neden öldürüldüğünü bilmeyecek” hadîsi, ve Arefe gününün mübârekliği konuları ele alınır. Bu sohbet İslâm’ın izzetinin modern dünyâda nasıl muhâfaza edileceği, kurban ibâdetinin nasıl şahsîleştirileceği ve sufî samîmiyetin nasıl ayakta tutulacağı üzerine derin bir manifestodur. Haklarınızı helâl edin, geceniz hayır olsun inşâallâh.

Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — 19. Karabaş-i Velî Tekkesi 2017 Sohbeti | Kategori: 2017 Karabaş-i Velî Tekkesi

Diğer sohbetler: Dergah Sohbetleri

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi