Pazar, 15 Kasım 2026
YOLUMUZ NÜBÜVVET YOLUDUR English
Mustafa Özbağ
İrşad & Tasavvuf · Resmî Site
Gazali'den Sorular ·

Nizâmülmülk’ün Siyâsetnâme’si ve Machiavelli | Gazâlî’den Sorular 5

Mustafa Özbağ Efendi’nin «Gazâlî’den Sorular» serisinin 5. sohbeti: Nizâmülmülk’ün Siyâsetnâme’siyle Machiavelli’nin Hükümdâr’ı arasındaki fark; adâlet, liyâkat, ilâhî meşrûiyet, din-devlet birliği ve Gazâlî’nin Şîa’ya değil Bâtınîliğe karşı duruşu tez kalitesinde ele alınıyor.


1. Konunun Çerçevesi: Nizâmülmülk mü, Machiavelli mi?

Malûm bir itikâf süreci oldu. O yüzden Gazâlî’den kaldığımız yerden devâm edeceğiz inşallah. Nizâmülmülk siyâsî iktidârın kaynağını ilâhî bir güce, Allah’a ve dîne parantez içinde İslâm’a dayandırır.

Machiavelli ise dünyevî ve seküler gerekçelere işâret eder. Allah’ın yönetime yetkisini her çağda halk arasından seçtiği belli kişilere verdiğini ifâde eden Nizâmülmülk, sultâna itâat etmenin bir anlamda Allah’a boyun eğmek anlamına geldiğini ifâde ederek siyâsal iktidâra güçlü bir teolojik temel sunar. Machiavelli ise kitabı hükümdarda buna karşı çıkar.

Ve iktidârın kaynağını toplumsal dinamiklerde arar. Konuyu dağıtmayayım. Nizâmülmülk, Nizâmiye Medreselerinin müfredâtını Bâtınîlik, İsmâiliyye ve şiîlik karşıtı bir anlayışla oluşturur. Gazâlî’nin Bâtınîliği ve Şiiliği İslâm dışı ilân ettiği Bâtıniliğin iç yüzü adlı eseri ünlüdür. Bu akşamki konu paragrafı bu kadar. Tabii bu metin dünyâ üzerindeki iki farklı görüşü karşılaştırıyor. Genel ifadelerle bu işleri tarihsel kavramlar açısından bakıyor. Nizâmülmülk’ün siyaset anlayışı doğru. Yâni burada anlatılan şey çünkü Nizâmülmülk Siyâsetnâme’sinde hükümdârlığın Allah’ın takdîriyle verildiğini savunur. Ona göre adaletli hükümdâr Allâh’ın yeryüzünde gölgesi gibidir. Öyle görülür. Çünkü buna dayanan hadîs-i şerîf de var. O yüzden Kur’ân ve sünnete uygun bir hükümdarın Allâh’ın gölgesi olduğuna hükmederler.

Çünkü meselâ Selçuklulardan sonra Osmanlı pâdişahları da yeryüzünde Allah’ın gölgesi olarak unvanlanmış. Öyle unvan olarak onlara takılmış. Zıllullâh deniliyor buna. Yâni yeryüzünde Allâh’ın gölgesi o.

2. «Yeryüzünde Allah’ın Gölgesi»: Zıllullâh ve Çifte Standart

Bakın bunu böyle söylerken bunun karşı zıtlığı bunu normalde şimdi Allâh’ın yeryüzündeki zıllullâhı ama Hristiyan âleminde papa Îsâ’nın makâmında oturuyor.

İncili’i değiştirmeye hükmediyor. İncili’i değiştirebilir. Ve normalde Papa’nın kutsadığı hükümdârlar da oradakiler de onlar da bunun eş değeri. Yani kendi zamandaşlarıyla biz bunları karşılaştırdığımızda o zaman meselenin ne olduğu çıkar. Meselâ biz şimdi bir kısım insanlar Osmanlı’ya karşı gelmek noktasında bir sürü şeyler söylüyorlar ama karşılığında meselâ İngiliz kraliyet âilesine bir laf söylemezler.

Hâlâ daha Avrupa’da krallıklar devâm eder. Kimse onlara bir şey demez. Avrupa’da da bir şey demezler. Belçika’da krallık var. İsviçre’de krallık var. Ondan sonra İspanya’da krallık var. Hollanda’da krallık var. Norveç’te krallık var. Bunlara lâf söylemezler hiç. Ammâ ve lâkin Türkiye’de Osmanlı’yı kötüleme, pâdişahları kötüleme, geriye doğru gittiğimizde Selçuklu’yu kötüleme, Selçuklu padişahlarını kötüleme bu farklı bir şeydir. Yâni bu Osmanlı’yı kötüleyince sanki Cumhûriyet Arşa çıkacakmış gibi böyle bir algı oluşuyor.

3. İtâatin Sınırı Kur’ân ve Sünnettir

O yüzden normalde evet bu anlayışta sultâna itâat meşrû olduğu sürece dînî bir yükümlülük olarak değerlendirilir.

Doğru. İslâm’da çünkü normalde Allah’a itâat edin, resûlü’ne itâat edin, sizden olan emir sahiplerine itâat edin. Bu normalde âyetle sâbit ama sizden olan emir sahiplerine. Çünkü bizdeki itâat Kur’ân sünnete bağlıdır. Çocuğun anne-babasına itâati Kur’ân sünnetle sınırlıdır. Kadının kocasına itâati Kur’ân sünnetle sınırlıdır. Bunları böyle söylüyoruz da bu itâatler kalmadı artık.

Ne çocukların babalarına itâati kaldı ne de kadınların kocalarına itaatleri kaldı. Yâni bu normalde şu anda toplumdaki bozulmaların en önemli unsurlarından birisi bu. Bu itâat ortadan kaldırıldı. Yok şu anda. Yâni bu dervîşler bunun kendi aralarında var olduğunu söyleyebilir. Biz küçük bir topluluğuz. Öyle kalmadı. Meselâ bir çocuk şimdi annesinden-babasından izin almıyor her şeye. Bir kadın kocasından izin almıyor. Ben şuraya gidiyorum diyor. Bitti bu kadar. Gidiyorum diyorsa iyi. Haber bile vermiyor. Gidiyor bir tarafa. Bildiğiniz haber bile vermiyor. Ya şu anda Kur’ân’ın sünnetin emrettiği âile kavramı kalmadı. Bunlar acı şeyler yâni. Çünkü sünnet-i seniyyeYR baksanız, âile kavramı İslâm dünyasında yıkıldı. Zâten bâtının amacı buydu. Çünkü bir ülkeyi Ayakta tutan hani e bir devleti, bir milleti ayakta tutan âiledir.

Âile parçalandıysa o ülke batmaya mahkûmdur. İşgâle de mahkûmdur. Çünkü âile aidiyeti kalmadıysa toprak aidiyeti de kalmaz, devlet aidiyeti de kalmaz, yıkılır. Bir vücut düşünün.

4. Devlete ve Âileye Giren Virüs: Fitne

Devleti ve milleti bir vücut olarak düşünürseniz devlet ve millet normalde bir vücut hâlinde. Nasıl vücutta bir enfeksiyon giriyor oraya? Bir hücre hasta oluyor. Bütün vücut hasta oluyorsa aynı şey devlet ve millet için de geçerlidir. O bir hastalık bulaşıyor oraya. Hastalık bulaşınca perişan oluyor ortalık. Aynı şey. Âileye bir virüs girsin âile dağılıyor. Veya buraya topluluğa bir virüs girsin topluluk dağılır. Virüs ne? Fitne. Virüs ne? Kur’ân sünnetin dışında bir şey. Ailelerde de aynı. Bu devlette de aynıdır. Devlet hasta olur.

Devlet neyle hasta olur? Rüşvetle hasta olur. Liyâkatsiz insanlarla hasta olur. Devlet neyle hasta olur? Ayırmacılıkla. Kayırmacılıkla hasta olur. Devlet neyle hasta olur? Fâizle hasta olur. Neyle hasta olur? Aşırı vergilerle hasta olur. Neyle hasta olur? Teb’asına zulmetmekle hasta olur. Devlet de hasta olur. Âile nasıl hasta olur? Erkek baba hanımına ve çocuklarına zulmeder. Hanımına ve çocuklarını Kur’ân ve sünnet dâiresinde yaşatmaz. Hasta olur. Âile, âile hasta olur. Nasıl? Anne Kur’ân sünnet dâiresinde değildir. Hasta olur. Ne? Hastalık girdi. Hani balık baştan kokar derler ya. Balık baştan kokar. Yâni bir kadın düşünün ki kocasına itâat etmiyor. Bir erkek düşünün karısına zulmediyor. Hasta âile rahatsız.

5. «İtâat Ancak Ma’rûftadır»: Hanefî Duruşu

Şimdi Nizâmülmülk de itâati başa koyuyor.

Bu İslâm’ın emri.

6. Nizâmülmülk’ün Dört Temeli ve Liyâkatin Mânâsı

Allâh’a itaat edin. Resûlü’ne itaat edin. Sizden olan emir sâhiplerine itaat edin. Sizden olan emir sâhiplerine. Hanefîler bunu normalde dizayn etmişler. Sizden olan ne demek? O Kur’ân ve sünnete îmân etmiş olacak. Bir Müslüman olması lâzım. İki dînini yaşaması lâzım. Üç âdil olması lâzım. Âdil değilse bizden değil. O yüzden İmâm-ı A’zam Emevî’nin yıkılmasına fetvâ vermiştir. Çünkü Emevî adil değildir. Ve Emevî’nin yıkılmasına fetvâ veren de fetvâ İmâm-ı Azam’dır. Siz bakmayın Hanefîyiz dediğinize. Hanefîlik öyle laylaylom bir mezhep değildir. Hanefî’ye göre normalde bir devlet başkanı zulmediyorsa ona itâat edilmez. Onun yıkılması haktır. Kendisi parasıyla mücâdele etmiş, cihat etmiştir. Öyle olunca bir hükümdara itaat edilecekse İslâm hukukuna, şeriatına uygun davranmak zorundadır.

Hükümdar yâni hükümdar faizi câiz edemez, fuhuşu câiz edemez veya serbest bırakamaz, içkiyi serbest bırakamaz. Bir İslâm hükümdârı kendi beldesinde Cenâb-ı Hakk’ın haramlarını serbest bırakamaz. Serbest bırakıyorsa o İslâm hükümdârı değildir. Ona itâat farz değildir. Bunları böyle açıktan konuşmak da herkesin harcı değildir. E şimdi böyle olunca yâni İslâm hukukuna uygunsa o hükümdara itaat edilir. O İslâm hukukunu reddediyorsa, uygulamıyorsa o hükümdara itaat edilmez. Bu ister caminin imamı olsun, ister siyasette bir parti başkanı olsun, ister bir şeyh denilen kimse olsun, hiç önemli değil. İster annen olsun, ister baban olsun, ister kocan olsun senden Kur’ân ve sünnetin dışında bir şey istiyorsa ona itaat yoktur. Çünkü itaat maruftadır diye hadîs-i şerîf var. Hanefîler bunu özellikle ele almışlar. İtâat ma’rûftadır.

Yâni iyiliktedir. İyilikte itaat edilir. Baba derse ki oğluna gidip içki içeceksin. İtaat edilmez. Koca derse ki hanımına içki içeceksin. Namaz kılmayacaksın. Oruç tutmayacaksın. Zikre gitmeyeceksin. Zikrullâh yapmayacaksın. Nereden buldun bunu? İtâat edilmez. Hattâ farzı yasaklayan bir koca dinden çıkar. Tecdîd-i îmân, tecdîd-i nikâh gerekli ona. Eğer bir kadın da kocasını farzlarını yerine getirmesine lâf söylüyorsa, bıdı bıdı ediyorsa, onun böyle kafasının etini yiyorsa kadın dinden çıkar. Allâh muhâfaza eylesin. Bu sefer tecdidi îman lâzım ona. Rabbim korusun. Nizam-ülkün siyaset anlayışı adâlet, liyâkat, mutlak merkeziyetçilik ve din-devlet birliği temelinde şekillenmiştir.

Adâlet başta bakın adâlet liyâkat. Adâlet ardından liyâkat. Liyâkat ne? Sen o işe ehil misin değil misin? Liyâkat. Şimdi Lütfü ustaya desek ki Lütfu Usta beni boyacı olarak işini alır mısın usta olarak? Almaz. Sebep ben onun ustası değilim. Ben o konuda liyâkat sâhibi değilim. Doğru mu Lütfü usta? Bak bir şey diyemiyor şimdi. Alamam da diyemiyor bana. Yüzü kızardı Lütfü Usta’nın. Şimdi liyâkat lâzım ona. Neden? O işi bilmiyor. O işi bilmeyen bir kimse gelecek orada ustalık yapacak. Perişan edecek ustayı zarar ettirecek orada. Ben farı düzelteceğim derken farı sökmesini bilmeyecek. Kıracak farı. Liyâkat yok. Usta değil çünkü o. Ancak çıraklıktan gelecek.

Devletleri batıran şey liyâkatsizliktir. Birincisi adaletsizliktir. Adâlet yok ise o devlet batar, o millet batar, o âile batar. Liyâkatsizlik ne? O işin ehl-i değil. Ha meselâ örnekliyorum. O kimse ne? İşte elektrik-elektronik mühendisi. İyi. Nereye onu biz bakan yapacağız? İşte onu da aman bir bakanlık yapsın. O da gelsin sağlık bakanı olsun ya. Tansiyon ölçmesini bilmiyor. Nereden onu sağlık bakanı yapacaksın? Liyâkatsizlik veyâhut da Millî Savunma Bakanlığı’nın başına git bir tâne milli savunmayla hiç alâkası olmayan, askeriyeyle hiç alâkası olmayan birisini koy liyâkatsiz. Neden ya? O kimsenin askerlikten bir işi yok ki. Askerlik mesleğini bilmiyor. Askerlikle alâkası yok onun. Liyâkat bu. Yâni kimi belediye başkanı yapacağız? Örnekliyorum ya. Belediye başkanı o şehre ne lâzım? Altyapı lâzım. Ne lâzım? O şehre üst yapı lâzım.

Ne lâzım? İşte inşaatla alâkalı şeyler lâzım. Kimi belediye başkanı yaptık? Ziraat mühendisi. Allâh bu adam ne yapacak? Tarla takka mı dikecek? Ekecek veyâhut da ne? Veteriner. Ulan bu normalde ne işi var veterinerin belediye başkanlığında? Ama o bizim partiden ya. Biz onu seçeriz yine. Bizim partiden. Liyâkat mı? Liyâkat değil. Veyâhut da biz ne yapacağız? Meselâ il başkanı seçeceğiz. Kimi seçeceğiz? Siz seçmeyeceksiniz. Atanacak birisi. Atadık filânca kimseyi il başkanı yapın. İyi ya. Bu adam Bursa’yı karış karış taramış mı? Sokaklarını biliyor mu? Caddelerini biliyor mu? Bu il başkanı yapacağım bunu. Halkın içinde mi bu? Kimin aç, kimin tok olduğunu biliyor mu? Hayır. Ya ne biliyor? Atandı. Tamâm. Liyâkatsız. Tarîkatlar da aynı. Birini zâkir atadın. İyi atadın da o liyâkatli mı? Zâkirlik yapabilecek mi?

İdâre edebilecek mi? 10 kişi, 20 kişi, 50 kişi, 100 kişi, 200 kişi veyâhut da birisi bir yere çavuş tâyin etti. Allâh tayin etmiş. Soruyorum, “Hacı abi hani rüyânda mı gördün bu kimseyi? Sana ne lan?” Diyor bana. Hacı abi hani rüyâ ben Zikrullâhta diyorum râbıta ettim. Açık açık konuşuyorum onu. Ben onun çavuşluğunu görmedim diyor. Sana ne diyorum ya? Dedi bana. Allâh Allâh dedim ya. Şimdi bir dahaki zikrullâhta rabıtalar ediyorum. Ben danışıyorum, soruyorum, soruşturuyorum.

7. Tarîkatta da Liyâkat: «Ispanak Çavuşu» Kıssası

Adamı çavuş olarak görmüyorum. Ödemiş de oluyor bu mesele.

Dedim duâ ettim. Yâ Rabbi dedim ya şu işin hakîkatini bana göster. Siz şimdi bu dervişliği bilmezsiniz. Sizin bilmediğiniz dervîşlik bu. Ben her sabah onun sobasının kömür kovasını değiştiriyorum. Sabah gidiyorum, akşamdan kalanı boşaltıyorum. Külünü yeni kovayı dolduruyorum, yakıyorum, bırakıyorum kovanın içine. Akşam tekrar geliyorum. Bir daha değiştiriyorum. Belli bir saatim var benim. O gün ben geç kaldım. Biraz geç kaldım. Kovayı değiştirmeye geldim. Bir baktım adam ıspanak-pırasa elinde böyle bir poşet. Bunlar ne dedim işte ıkçık ıkçık. Hacı abiye getirdim. Hacı babaya getirdim dedi. İçime geldi. Ha dedim bu getirdiği pırasadan-ıspanaktan çavuş olmuş dedim. Ben onun adını ıspanak çavuşu koydum. Benim o ıspanak çavuşu tabirim oradan gelme. Ispanak çavuşu. Neden? Mânevî olarak rüyâda görülmemiş, hâlde görülmemiş.

Bir işe yarayacak mı? Hayır. Hiçbir işe de yaramadı. Zâten o ıspanak taşımaya devâm etti. Liyâkatsiz bakın liyâkatsiz. Bu dergahlarda da olur. Liyâkatsizlik büyük sıkıntıdır.

8. Âilede Liyâkat: Evliliğe Ehil Olmak ve Asabiyetin Yeri

Meselâ biz oğlumuza bakarız. Evlenme noktasında bir evi idâre edebilir mi, edemez mi?

Edemez. Evlendirme anne-baba olarak onu. Neden? O evliliğe liyâkatsiz. O çünkü o evliliği yürütemeyecek. Aynı şey kız için de geçerli. Bakıyorsun kızın önünden gitsen ayrı dert, arkasından gitsen ayrı dert. Dil pabuç gibi. Nasılsın de, çarpsın seni? Veyâhut da erkek de öyle. Ne? Bizim oğlumuz çok sinirli. Senin oğlun şeytana uymuş. Bizim kızımız çok sinirli değil. Şeytana uymuş. Nasıl? Basbayağı asabiyet şeytandandır. Kur’ân-sünnet dâiresinde kafire asabiyet göster. Kur’ân sünnet dâiresinin dışında bir şeye asabiyet göster. Ona göstermiyorsun. Kime? Annene babana gösteriyorsun. Eşine gösteriyorsun. Çocuklarına gösteriyorsun. Etrâfındaki kadınlara, erkeklere gösteriyorsun. Sen büyüksün ya. Eziyorsun ortalığı.

Allah muhâfaza eylesin. Liyâkatsizlik o zaman normalde bu noktada liyâkat yoksa sıkıntı var. Ve Nizâmülmülk’ün en önemli özelliklerinden birisi mutlak merkeziyetçilik. Nizâmülmülk devletçi bir insandır. Devleti güçlü kılar, merkeziyetçidir. Amerika gibi eyâletçi değildir. Merkeziyetçidir. Herkes merkeze bağlıdır. Daha ileri Nizâmülmülk meselâ çevredeki böyle belirli âile gruplarının oluşmasını istemez. Ve din devlet birliği temelinde şekillendirir. Nizâmülmülk’ün devlet anlayışı yâni dînde devlet de bir şekilde iç içedir Nizâmülmülk’te. Çünkü bu öyle bir şeydir ki devletin bekası için yöneticilerin ahlâkı ilâhî normlara sıkı sıkı bağlı kalmasıyla alâkalıdır. Yâni devletin bekâsı yöneticilerin İslâm ahlakına ve hukukuna sıkı sıkı bağlı kalmasıyla mümkündür. Osmanlı’nın yıkılış sebeplerinden birisi budur.

Yöneticilerin yâni paşaların veya lalaların, bakanların ilâhî normlara sıkı sıkı bağlı kalmamasıyla alâkalıdır. Onlar da rüşvete, onlar da kayırmacılığa başlamıştır. Böylece Osmanlı Devleti’nin yıkılmasına sebep olanlardan bir madde de odur. Ve o dîni noktada ahlakları düzgün değil ise o zaman o kimse sapma başlayacaktır devlet otoritesinde. Ve normalde bu noktada bürokraside muhakkak bir otorite, muhakkak bir disiplin gereklidir Nizâmülmülk’e o otorite bürokrasinin içerisinde yok ise ve o bürokraside ilâhî nizam geçerli değil ise Nizâmülmülk’e göre devletin batış sebebidir. Ve Nizâmülmülk’ün bu noktada siyaset anlayışı yalnızca bir devlet yönetme teorisi de değildir. Bunu böyle algılarsak da Mustafa Özbağca hatâ yapmış oluruz. Çünkü Nizâmülmülk’te iki gelenek, iki kültür, iki devlet anlayışı tâbiri câizse harmanlanmıştır. Nasıl harmanlanmıştır?

9. Merkeziyetçilik ve İki Devlet Geleneğinin Sentezi

Bölgede bir devlet geleneği vardır.

İran’a âittir. İkinci devlet geleneği vardır. Selçuklu’yla alâkalıdır. Nizâmülmülk İran devlet geleneği ile Selçuklu devlet geleneğini sentezler. Karşı karşıya getirmez. Lâzım olanları kendine alır. Sakın Nizâmülmülk’ü böyle farklı nitelendirmeyin. O gün için hem devletin içindeki hem halkın içinde tehlikeleri tespit etmiş aynı zamanda da devleti dışarıdan tehdit eden Hristiyan veyâhut da değişik güçleri de tespit etmiş. Çünkü bir tarafta Fâtımîler var Mısır’da. E Anadolu’da normalde malum Bizans var. Devlet tehdit altında. Devletin sınırlarının içerisindeki Bâtınîlik. Bâtınî hâşâ Bâtınîler. İsmâiliyye’nin bir kolu devleti de içeriden tehdit etmekte. Meselâ örneklemek gerekirse Hacı Bektaşi Velî Hazretlerinin kardeşi Menteş ayaklanır Selçuklu’ya karşı.

Sivas bölgesinde Menteş ayaklanınca Bâğî sınıfına düşer. Bâğî sınıfına düşünce Selçuklu onlarla savaşmak zorunda kalır. Ve Selçuklu onlarla savaşınca hattâ bâzı târihçilere göre Bizans’tan yardım alır ve Bizans’tan yardım alaraktan Menteş ve etrâfındakilerini etrâfındakileri katleder. Ondan sonra zâten Hacı Bektâş Velî gider şu anki bulunduğu köye. Köy de değildir orası. Sonradan köy olur. Oraya mezra gider yerleşir. Hiç sesini çıkarmaz. Sebebi ne? Onun sebebi ne? Menteşten dolayıdır. Ve Hacı Bektâş-ı Velî ölünceye kadar hiç siyâsetle hiç ilgilenmez. Selçukluyla karşı karşıya gelmez. Şimdi böyle olunca normalde bu tecrübeler yâni devletin içeriden de sıkıntıları var. Çünkü devlet sade dışarıdan sıkıntıları yok. Her devletin 3 aşağı 5 yukarı içeriden ve dışarıdan sıkıntıları vardır. Yâni içeriden sıkıntılar ayrıdır, dışarıdan sıkıntılar ayrıdır.

10. «İç Düşman Kim?»: Kanun, Demokrasi ve Meşrûiyet

Meselâ Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin hani bâzen böyle blok hâlinde haberler veya açıklamalar vardır ya iç ve dış düşmanlar denir.

İyi dış düşmanı anladık. İç düşman kim? Yâni bunun normalde iç düşman kim olduğunu halk bilmez. Yöneticiler bilir kim iç düşman. Bilemeyiz onu. Meselâ önceden yâni Türkiye’deki Müslümanlar iç düşmandı. Lâikliğe karşı bunlar diyorlardı. İç düşman olarak nitelendiriliyordu. 28 Şubat bunun neticesiydi. Yâni neydi? Müslümanlar iç düşmandı. Bunlarla mücâdele edilmesi gerekiyordu. 28 Şubat darbe oldu. İç düşman Refah Partisi oldu. Örnek bu zaman zaman o var ya hani güvenlik toplantılarında kırmızı kitap filân deniliyor ya haberlerden duyduğumuz. O değişiyor ya zaman içerisinde. Oradaki asıl şey odur. Ne o? Ölçü odur. İç düşman devlet kimi görüyor onu. Burada bizim gibi ülkelerde ona kanun-hukuk, madde bunların boş şey bunlar.

Onu devlet iç düşmanı olarak nitelendirdiyse onu lav eder. Üzerinden silindir gibi geçer. Öyle kanun maddesi hukukmuş, anayasaymış, cezâ kanunuymuş. Boş lâf onların hepsi. Neden boş lâf diyorum? Örnekliyorum. Refah Partisi’nin kapatılması için mahkeme devâm ederken Anayasa Mahkemesi bir maddeyi iptâl edip Refah Partisi’ni cezâlandırdı. Bir maddeyi iptal etti. Hiç unutmuyorum o madde şu anda aklımda değil. Yâni cezâ vermesi için anayasanın o maddeyi iptal etmesi lâzım. O madde orada dururken cezalandıramıyorlar. Yâni normal işte mahkemeler onu cezalandıramıyor. Orada madde duruyor çünkü. Ne? Çok basit. O Anayasa Mahkemesi toplanır bir karar alır. “Şu maddeyi iptal ettim” der. İptal edilince sen de cezâyı yersin. Sen buna itirâz bile edemezsin. Öyle demokrasi, memokrasi. Bunların hepsi de boş lâf. Biz okuyoruz ortaokulda, lisede. Neymiş?

Demokrasi neymiş? Halkın kendi kendine ondan sonra yönetmesiymiş. Geç kardeşim ya. Bunu tamâm ortaokulda inandırırsın, lisede kısmen inandırırsın. Üniversitede bunu inandıramazsın. Hele biraz daha büyüyünce, hele benim gibi 65’e gelince hiç inandıramazsın. Neden ya? Ne alâkası var? Halkın kendi kendine yönetmesiymiş. Sen il başkanını atıyorsun, belediye başkanını atıyorsun, millet meclisini atıyorsun, milletvekillerini de atıyorsun. Bütün partiler dahil. Onların atadıklarını siz ne yapıyorsunuz? Atadığını basıyorsunuz. Seçiyorsunuz. Kimi seçtin? Onun atadığını. Senin kafan çalışmıyor. Onun kafası çalışıyor. Sen seçemezsin. Doğru insan seçemezsen ne olur sonra? Kaldır elini kaldıracak. İndir elini indirecek insanlar lâzım. Kaldırın elinizi kaldıracaklar. İndirin elinizi indirecekler. Beni milletvekili seçerler mi? Seçmezler.

Beni seçseler ben ertesi gün bütün haramlarla ilgili kanun maddesi koyacağım. Diyeceğim ki bunların yasaklanması için kanun maddesi. Îman bir tarafta kanun maddesi bir tarafta. Hangisine el kaldıracaksın? Ben milletvekili olmuş olsam birinci hemen ertesi gün ilk kanun maddesi Türkiye’de fâizlerin sıfırlandırılması. Bitti. Ertesi gün meclis toplanacak. Milletvekilliğinin düşürülmesine.

Ardından bir mahkeme ülkeyi teokratik düzene katmaktan küldür tek içeridesin. Bu kadar basit. Lâik, demokratik, insan haklarına saygılı devlet sistemini teokratik devlet sistemine çevirmekten küldür tek içeridesin. Bu kadar. Bunu isteyemezsin bile. Mudanya’da bana dediler ki böyle böyle burada konuşmacımız yok. O MHP, Refah Partisi bir de Edibali vardı ya onlar böyle üçü e koalisyon yaptılar. Seçime girecekler. O saatçi Mehmet vardı geldi şeyh efendiye yalvardı yakardı. Konuşmacımız yok işte. Mustafa abiyi bize ver gelsin konuşsun. Bu dedi Kur’ân sünnet anlatır orada dedi. Sizin siyasetinize girmez dedi. Ne olursa olsun gelsin konuşmacı olsun. İyi ben konuşmacı olarak gidiyorum şimdi orada bir kahvede hiç unutmuyorum bir muhabbet oldu. Dedim ki annesinin, kız kardeşinin, ablasının, karısının, teyzesinin, kızının, herhangi bir kimsenin genelevde çalışmasını ister misiniz dedim.

Köy kahvesinden. hayır dediler, istemeyiz. E dedim Bursa’ya Balkanların en lüks genelevi açılıyor. Siz neden buna dedim itirâz etmiyorsunuz? Ses yok. Buradaki topluluk da istemez. Doğru mu? 2013 rakamlarını söylüyorum size. 115.000 1000 kadın genel evinde çalışmak için izin istemiş. İçişleri Bakanlığı’ndan 2013 rakamına göre 11 tâne genelev var Türkiye’de. O zaman normalde bizdeki itaat Kur’ân-sünnetle alâkalıdır. O zaman bir kimse devlet İslâm olması için Kur’ân sünnete uyacak ve devletin içerisindeki bürokrat da Kur’ân sünnet uyacak. Biz Nizâmiye medreselerinden bahsediyoruz.

11. Siyâsetnâme: Bir «Ateşten Gömlek» Rehberi

O yüzden Nizâmülmülk’ün en önemli eseri olan o siyasetnamede hem devlet adamlarına bir rehberdir siyasetname hem de ideâl hükümdâr anlayışını ortaya koyan klasik bir siyaset kitâbıdır diyebiliriz.

Bence bütün bürokratın okuması lâzım gelen bir kitap. Bütün bütün o siyasetnameyi bastıracaklar. Bütün bürokratlara mecbûr kılacaklar okutmayı. Tabii bunun bir de târihî arka planı var.

Bu arka plan ne? Nizâmülmülk hem Sultan Alparslan’a hem de Melikşah’a yaklaşık 30 yıl vezîrlik yapmış. Yâni devletin içerisinde 30 yıl. Hele bir de bu Sultan Alparslan dediğinizde yâni bu artık Sultan Alparslan bu işin zirvesi. Ona vezirlik yapmak demek ateşten gömlek giymek demektir. Şimdi meselâ böyle bir Hâkân’a vezirlik ateşten gömlektir. Bu aynı şeydir. Bu meselâ öyle bir erkek profili vardır. Hanımlık yapmak ateşten gömlek giymektir. Meselâ böyle bir öyle bir üstattır, mürşittir. Ona zâkirlik yapmak, ateşten gömlek giymek gibidir. Sebep hep titiz olacaksın, hep böyle sıkı olacaksın, hep koşacaksın, durmayacaksın ve nefsine paye vermeyeceksin. Ateşten gömlektir. Meselâ Allâh rahmet eylesin. Şeyh efendi’nin yanında zâkirlik yapmak ateşten gömlektir. hele bir zâkir olursun. Öyle zâkirsindir. Ama öbür türlü ateşten gömlektir.

Bir sefer böyle bakar sana yeter. Bir sefer sorar misafirleri ne yaptınız? Kem küm ettin değil mi? Tamâm bitti. Nasıl bitti? Bir daha sana misafirleri ne yaptın demez. Örnekliyorum bunu. Geldi X bir şehre değil mi? Oraya da beş tâne misafir geldi. Bir bakmışsın Şeyh efendi misafirleri kendisi gönderiyor bir yere. Zâkire bırakmıyor. Neden? Zâkir daha önce o konuda sınıfta kalmış. Veyâhut da o zâkir ilgilenmemiş misafirlerle. Bir daha gittiğinde ona misafirlerle ilgilendirmez. Hattâ oraya gelecek olan varsa telefonda zâkirin yanında diyor. Selâmünaleyküm. Aleykümselâm. O diyor ki efendim işte sizi ziyarete gelecektik. O diyor ki ben X yerdeyim. Şimdi il söylemeyeyim alınıyorlar. Hem kızıyorlar bana hem sohbetleri takip ediyorlar. Vay bize lâf söyledi diyorlar. Meselâ X il. Ben yanındayım. Diyor ki buraya gelmeyin diyor.

Burada misafir edecek durumumuz yok. Ben buradan Bursa’ya gideceğim diyor. Bursa’ya gelirsiniz diyor. Oraya istemiyor. Sebep orada misafir edilmeyecek. Orada yüzü ağarmayacak onun. O yüzden ateşten gömlek gibidir. Aynı şey Alparslanın yanında vezîrlik yapmak ateşten gömlek gibidir. Zâten o Hakan’dır, sultandır, padişahtır ki vezirleri ateşten gömlek giymiştir. Paşaları ateşten gömlek giymiştir. O zaman devlet ayakta durur. Bakın o zaman devlet ayakta durur. O adam öyle bir adamdır ki hanımı ateşten gömlek giymiştir. O zaman o ev olur. Bakın o zaman ev olur. Adam kazanıp gelip de kadın savuruyorsa adamın koyduğu çizgiye kadın uymuyorsa adam Kur’ân sünnet dairesindeyse ama o ev olmaz. Bakın aileden devlete kadar etkilenir. O yüzden yâni o Nizâmülmülk’ün devrinde devlet devlet olmak zorundadır.

Devlet çünkü Bizans’la mücâdele ediyor. Yâni Alparslan Romen Diyojen’i 1071’de yendi. Bizans tehlikesi bitti mi? Hayır. Bir tarafta iç isyânlarla uğraşıyor devlet. E bir tarafta da Bâtınî İsmâilî hareketleriyle karşı karşıya yakalıyor. İçeride de normalde Bâtınî ve İsmâilî hareketler var. E Mısır’da bir Fatıma Fâtımîler var. Onlar Bâtınîliği devlet hâline getirmişler ve aynı zamanda devletin sınırlarının içerisinde farklı etnik topluluklar, farklı mezhepsel topluluklar var. Hani diyorlar ya coğrafya kaderdir diye. Etnik ve dîni topluluklar var. E sonuçta insanlığın çıkış noktası bu topraklar. Her türlü inancın, her türlü etnik kökenin harmanlandığı yer bu topraklar. Bakın her türlü etnik köken ve her türlü dîni farklılıklar, fraksiyonların, her türlü farklı siyâsî fraksiyonların bir yerde olduğu bir yer burası.

Yâni burada devleti idare etmek veya ülkeyi bu mânâda barış içerisinde adaletle yürütmek gibi bir derdin var. Nizâmülmülk zamânında o yüzden bu tip şeylerle uğraşılıyor ve siyâsetnâme bu mânâda soyut bir siyaset veya siyasi teoriliğinden çıkıyor. Siyâsî teori değil. E ya o zaman devletin yaşamış olduğu krizlere çözüm arayan ve bu konuda pratik yöntemler geliştiren bir siyasetname çıkıyor ortaya. Çünkü kriz var. Hem ülkenin içerisinde kriz var. Farklı etnik ve dîni topluluklar var. Ve ülkenin içerisinde farklı siyasi topluluklar var. Ve ülkenin dışında da değişik devletlerarası baskılar var. O yüzden normalde burada devleti yönetmek, o krizleri yönetmek kolay bir şey değil. E şimdi buradan hareket edersek devletin o zaman kaynağı, temeli ilâhî meşrûiyet olması gerekiyor. Hani son dönemlerde de meşrû meşrûiyet kavgaları oldu ya.

Meselâ bir de Osmanlı’da birinci meşrûiyet, ikinci meşrûiyet, 3üncü meşrûiyet. Onlar devâm ediyor. Daha Türkiye Cumhuriyeti’nde de devâm ediyor. Meşrûiyet krizi var. Selçuklu’da da var bu kriz.

12. İlâhî Meşrûiyet ve Hükümdârın Ağır Sorumluluğu

O yüzden Nizâmülmülk’e’ göre hükümdârlık sıradan bir makam değil.

Ya Allah her çağda insanların arasından bâzı kimseleri seçer ve onları devlet idâresiyle görevlendirir. Buna şimdi siz veyâhut da bir kısım çevreler îtirâz edebilir, isyân edebilir. Ama bu ilâhî bir meşrûiyet. Meselâ Türklerde tâ Orta Asya’dan itibâren bu önemlidir. O devletin başına geçecek olan kağan kutsaldır. Kutsanmıştır o. O kuttur. Sebep seçilmiştir. O meselâ aynı olgu sûfîliğin içerisinde de vardır. Yâni örnekliyorum velîler kuttur. Seçilmiştir. Bunların içerisinde velîler seçilmişin seçilmişidir. Bunların içerisinde kutuplar ve zamânın kutbu seçilmişin içinden seçilmiştir. Bu normalde ilâhî meşruiyettir bu. O yüzden bu anlayış yalnız İran’daki, İran’ın kendi içerisindeki kut düşüncesiyle İslâm’ın âyetle sâbittir. Allah mülkü dilediğini verir anlayışının birleşmesidir. Bu Allâh dilediğine mülkü verir. Âyetle sâbittir.

Allah dilediğine devlet idâresini de verir. Âyetle sâbittir. Bu Süleymân’a verdiği gibi, Davut’a verdiği gibi. Bu âyetle sâbit. O yüzden o devlet başkanı Allâh’ın lütfuyla iş başındadır. Burası önemlidir ve adaleti temsil etmek zorundadır orada. Ve aynı zamanda da halkının huzurundan, halkının can güvenliğinden, mal güvenliğinden, nâmus güvenliğinden, din güvenliğinden, akıl güvenliğinden sorumludur. O bakın sorumludur. O halkının halkının akıl güvenliği, dîn güvenliği, nâmus güvenliği, mal güvenliği, can güvenliğinden sorumludur o. O sorumluluğunu yerine getirmek zorundadır. Adâletle hükmetmek Liyâkatli devlet adamları seçmek zorundadır.

Çünkü halkın huzuru önemlidir. Senin devletinde çeteler olmaması gerekir. Senin devletinde rüşvet kol gezmemesi gerekir. Senin devletinde ayırmacılık, kayırmacılık olmaması gerekir. Senin devletinde aç bir insan sabahlamaması gerekir. Senin devletinde zenginler daha zengin, fukaralar daha fukara olmak zorunda değildir. Olmaması gerekir. Devlet elfahri fakirdir. Yâni devlet fakirlerin hizmetçisidir. Devlet fakirlerle beraberdir. Sen öyle ben seçildim ilâhî kut var bende deyip devlet başkanının koltuğuna oturup sen fakirleri ezemezsin Nizâmülmülk’e göre. Çünkü siyasetname bütün halkın huzurunun nasıl sağlanacağını düşünür. Birisi gelip senin evini, iş yerini tarıyorsa devlet onun cezâsını verir. Bulur ve cezâsını verir. Birisini öldürdüyse devlet öldüreni, haksız yere öldüreni öldürür. Devlet öldürür.

Çünkü devlet adâlet sâhibidir. Bir erkek bir kadına zorla tecâvüz ediyorsa onun cezâsını verir. Devlet adâlet sâhibidir. Devlet gidip de birisinin malına mülküne çökmez. Devlet adâlet sâhibidir. Adam satmıyorsa malını satmaz. Neden satmıyorsun deyip de onun malını icradan satamaz devlet. Devlet adâlet sâhibidir. O yüzden normalde hani bu böyle Nizâmülmülk’te devlet başkanı olsa o devlet başkanı yâni hükümdar hatâ etmez anlayışı Nizâmülmülk’te yoktur. O günkü çağdaşı olan İran hükümdarlığında ise devlet başkanı hatasızdır.

İran’da devlet başkanı hatasızdır. O hatâ yapmaz. O bu anlamda değildir. Nizâmülmülk’teki anlayış. Tam tersine Nizâmülmülk’te adaletsiz yandaşlarını kayıran ve bu noktada yandaşlarını devletin imkânlarını peşkeş çeken bir devlet başkanı ve devlet uzun süre yaşayamayacağını sık sık Nizâmülmülk Siyasetnamede anlatır. Yaşayamaz çünkü.

13. «Devlet Kılıçla Kurulur, Adâletle Yaşar»: Adâlet ve İktisat

Ve bu noktada devletin ana temeli Nizâmülmülk’e’ göre adalettir.

Siyâsetnâme’nin en çok tekrarlanan ilkelerinden birisi şudur. Siyasetnamede devlet kılıçla kurulur fakat adâletle yaşar. Nizâmülmülk’e zulmeden zâlim bir devlet anlayışı zâlim bürokratlar, hâkimler, yöneticiler devleti çürütür. Nizâmülmülk’e siyasetnameden aldığım alıntılar bunlar. Zulmeden zâlim bir devlet anlayışı, zâlim bürokratlar, hakimler, yöneticiler devleti çürütür. Nizâmülmülk’e adâlet ekonomiyi canlandırır. Halk devlete bağlanır. Ordu güçlenir. Yine Nizâmülmülk’e’ göre adâlet ekonomiyi güçlendirir fikri hem tarihsel hem de modern iktisâdî analizlerde de güçlü bir temele sahiptir. Adâletin sağlandığı toplumlarda güven, mülkiyet hakkı ve yatırım ortamı gelişir. Bu da doğrudan ekonomik büyümeyi destekler. Alıntılar bunlar. Temel mantık adâlet bireylerin ve kurumların haklarını korur.

Bu güven ortamı, yatırımları ve üretimi teşvik eder. Mustafa Özbağ analizi klasik düşünürlerden, örnekleyecek olursak siz diyeceksiniz ki ya biz buraya tasavvuf sohbetine geldik.

Ne oluyor? Evet. Platon ve Aristoteles. Yunan felsefesine gidelim şimdi. Toplumsal düzenin ve refâhın temel şartı adâlettir der. Adam Smith kapitalizmin fikir babası. Hukûkun üstünlüğü olmadan piyasa düzeni ve toplumun mutluluğu mümkün değildir der. E karl Marx’a bakmadan geçilmez. Şimdi benim ülkücülüğümde kimse Karl Marx’ı okumazdı. Evet. Marx’a göre hukûkun güçlü sınıfların çıkarına kullanılması üretim faktörlerinde adâletsizlik doğurur. Eşit dağılım ancak sağlam bir hukûkî altyapıyla mümkündür. Tırnak içerisinde söylüyorum. E şimdi bir devlet düşünün. O devlet hani Nizâmülmülk’e uymuyor. Temel düşüncesi adâlet değil. Birimlerin, bireylerin ve kurumların korunması değil. Ya gittik o tırnak içerisindeki devlet ya dese ki hani batıdan mı alıyor bu düşüncesini, fikrini?

Ama yâni Aristoteles’e göre de, Platon’a göre de böyle bir şey mümkün değil ya. O da diyor ki hani toplumsal düzenin ve refahın temel şartı adalettir diyor. E adâlet tâtile çıktıysa ne yapacağız şimdi? E Karl Marx’a gidiyoruz. Oldu mu? Olur. Baksın. Hani o kimse marksist bir sistemi savunuyordur. O da diyor hukukun güçlü sınıfların çıkarlarına kullanılması. Haydi nasıl yâni? E filânca ne o futbol kulübünün başkanı olunca evinde ondan sonra ne o uyuşturucu partileri yap. Evinde uyuşturucu bulunsun. Saçında kanında uyuşturucu bulunsun. Bir kapıdan gir öbür kapıdan çık. Öbür garîbanın evinde 1 gram uyuşturucu bulunca ver 8,5 yıl ona.

3 gramdan fazla bulunduysa satıcı hükmüne koy ver 25 yıl ona. E ya benim şirketim var. Ben bir fiil her türlü vergiyi ödüyorum. Ee bâzı vergi bâzı şirketlerin kurumlar vergisini, bilmem ne vergisini affet, sil. Haydi. E ne oldu? Hukuk belirli güçlü âilelerin veya güçlü siyâsetçilerin veya güçlü bireylerin emrinde oldu. Marx’a göre Marx’a düşmanız. Neden düşman oldun? Burası doğru. Hani ABD’de bir Epstein bilmem ne patladı değil mi? Yâni 8 yaşındaki bir çocuğun tecâvüz edildiğini düşünebiliyor musunuz? Kız çocuğunun ülkeyi çocuk ülke ülkeleri daha doğrusu çocuk tecâvüzcüleri yönetiyor. Neydi o? Epstein miydi neydi? Onun da uçağı buraya çok girmiş çıkmış. Ne yapmaya girdi, ne yapmaya çıktı? Kimleri aldı götürdü? Araştırılıyor mu? İngiliz sarayına kadar uzanmışlar. Avrupa’ya uzanmışlar. Türkiye’de de bağlantıları var mı yok mu bilen var mı?

Bugünkü ifadeyle devletin meşrûiyeti yalnız güçten değil adâletten doğmaktadır. Nizâmülmülk’e göre. Dîn ve devlet Nizâmülmülk’e’ göre ayrışmaz.

14. «Din ile Devlet İkiz Kardeştir» — Ama Hangi Din?

Onun meşhûr anlayışı neydi?

Din ile devlet ikiz kardeştir. Bu düşünceye göre din ahlâkı sağlar, devlet de düzeni sağlar. E siz dîne ve dindarlara savaş açtıysanız o din nasıl orada ahlâkı sağlayacak? Ya 150 yıldır dindarlara savaş açmışsınız. Kur’ân’ı yasaklamışsınız. Dîni öğrenmeyi Sonra bir tâne Diyânet kurmuşsunuz. Sonra bir tâne ilâhiyat kurmuşsunuz. Onunla da klasik din inancını ifsat etmişsiniz, bozmuşsunuz. Sonra birisi bir Müslüman hatâ yapınca vur abalıya vuruyorsunuz dindarlar böyle diye. Nerede yetişti o dindar? Bu topraklarda yetişti. Hangi eğitimi aldı? Millî eğitimin müfredatını aldı. Kim eğitti? Lâik Diyanet İşleri eğitti. Kim? Lâik Diyanet İşleri Başkanlığının ne bekliyorsunuz? Bir de korkutmuşsunuz insanları zâten. 10 kişi toplanmış zikrullâh yapacak. 50 tâne polis basıyor. Şurada bir aşure dağıtacaktık. 600 tâne polis bastı.

Âşûre bildiğiniz âşûre. Hani geçen hafta yediğimiz âşûre. Burada dağıtamadık ya. Basit şeyler. Değil mi? Burası 7 ay kapalı kaldı.

Valilik emriyle kapatıldı. Mahkemeye verdik. Mahkeme kazandık. Bir daha kapattı. Bir daha mahkeme verdik. Yine kazandık. İsterse gene kapatır. O zaman zorba bir ortamda nasıl dindar yetişecek? Çarpık yetişecek. Sebep? Merdiven altı. Evet. İstenilen de bu zâten hani istenilen dîn ne bilmem kaç tâne bilmen ne okursan bilmem kaç tâne huri verirler sana bilmem kaç tâne bilmem ne okursan var ya meşhur sabah namazından önce bir kimse temel temiz bir gusül abdesti alsa kıbleye doğru dönelse 786 tâne besmele-i şerîfe 7 gün çekmiş olsa bir iznillâh Allâh’ın izniyle cezâevinden kurtulur.

Okuduğumu söylüyorum size. Ulan adam tecâvüz etmiş. Bir sürü insanı katletmiş veyâhut da bir sürü suç işlemiş. 7 gün sabah namazından önce temiz bir gusül abdesti alıp 786 tâne besmele-i şerîfeyi çekecek. Cezaevinden çıkacak. Öyle mi? Bu dîn mi? Şimdi okudum baktım dedim ya bunu dedim insanlar dîn olarak okuyacak. Benim okuduğu mu sonra bir başkası da okumuş sohbette. Bana soru olarak sordular. Ben bu konuda ne bir hadîs okudum, ne bir âyet, ne bir hadîs okudum. Ben bilmiyorum dedim. Yok böyle bir şey. Benim öğrendiğim dînde böyle bir şey yok. Nereden öğreniyorlarsa onu yazmış birisi. Ne oldu? Kur’ân sünnete uygun olmadı. Bakın şu anda ülkede Kur’ân ve sünnete sımsıkı yapışırız. Biz imamların içtihadına uyarız diyenler kara câhil sınıfında. Neden? Müslümanız elhamdülillâh. Kokaini de çekelim. Müslümanız elhamdülillâh. Oh. Allâhu ekber.

Tekbîr. Allâhu ekber. E namaz yok. Müslümanız. Tekbîr. Allâhu ekber. Hadi plaja gidelim. Çimlenelim orada. Kadınlarımız bikinileri giysin. Erkeklerimiz de kısacık şortları giysinler. Hattâ kısacık şort da olmaz. Erkekler için slip giymeleri lâzım. Kadınlar bikini giyiyor altlarına. Erkekler ne giymesin? Onlar da giysin. Ama müslümanız. Yıllar yıllar önce annemle alâkalı bir şey oldu. Ben böyle annemi ikna edemedim. Ondan sonra böyle bir cumartesi sohbetten çıktım. Bastım sabah namazından sonra işte sabah saat 89 gibi Bayındır’a gittim. Annemin gönlünü aldım. Tamâm mı anne? Tamâm. Ben oradan Gelibolu’ya gideceğim. Sohbete yetişeceğim.

Bastım yolda böyle bir halı geçtikten sonra Dikili taraflarında mı Ayvalık taraflarında mı bir yerde böyle öğlen namazı kılacağım dedim böyle hani şeyde böyle sahilin e sahil solumda cami sağımda böyle kolayıma geldi. Şuraya câmiye gireyim dedim namazımı kılıvereyim. A camiye bir girdim. Caminin avlusuna böyle duşlar koymuşlar. A kadınlar bikinili duş alıyorlar orada. Tuvalete girdim çıktım hemen abdestimi aldım. Kafam önde. Bir yerleri toslayacağım. A kadınlar için orada bir de böyle geniş etekler koymuşlar. Böyle üzerine giyecek bluz gibi bir şey koymuşlar. Örtü koymuşlar. Kadın böyle örtmüş. Saçları filân görünüyor. Sıkıntı değil. Ege İslâm’ı. Hani o etekler de uzun değil böyle namaz kılıyorlar. Dedim tamâm ya namaz kılıyor. Bir şey diyemezsin. Namazı kılana kılma mı diyeceksin? Şimdi istenilen dîni anlayış bu. Bizim oğlan rakır ne?

Neden haram edilmiş biliyor musun? Estağfurullâh abi. Siz daha iyi bilirsiniz. Peygamber böyle sahabeleri içiyormuş bir yerde. Peygamber geçerken bakmış ne güzel neşeliler. Demiş ki ya ne güzel neşe sahabeler zevk ediniyorlar. Hiçbir şey dememiş. Dönüşte bir bakmış ki bunlar kavga gürültü yapıyor, dövüşüyorlar. Demiş ki, “Ya Rabbi bu içkiyi ümmetime haram et.” Bu içkiye yâni arkasından kavga dövüş olan haram. Dinledim. Ben de yeni Müslümanım ya abi hiç böyle bir şey hadîslerde okumadım. Senin dedi okuduğun kitaplarda yanlışlık var dedi. Yâni ben şimdi yâni bizim oğlan dedi içtikten sonra efendi gibi içersen dedi bu harâm olmaz dedi.

İstenilen İslâmî anlayış ve yaşantı bu. Düğün oluyor. İçelim oynayalım zıplayalım. Kadınlı erkekli karışalım disko hâline getirelim orayı. Ne güzel oldu ya. Tabii istenilen İslâm yâni benim yaşadığım İslâm değil. Nizâmülmülk’e göreyse hakîkî mânâda din olmadan devlet zorbalığa dönüşür. Yâni hakîkî mânâda dîn olacak ki devlet zorba olmasın ve hakîkî mânâda âdil bir devlet olmadan da din korunamaz. Dindarlar da korunamaz. Neden? çok özür dilerim. Zırtapozun birisi çıkar. Ayakkabıdan da kurban olur der. Sen de dinlersin. zırtapozun birisi çıkar başörtüsü İslâm’da yok der. Sen de dinlersin. Sonra daha da cesaretlenirler. Bu kıldığınız namaz gibi namaz da yok. Salattan anlayış bu namaz değil de başka bir zırtapoz çıkar. Şu namazı Müslümanların başına belâ edenin Allah belâsını versin diyor. Allâh Allâh.

Videoyu tekrar alıyorum, tekrar dinliyorum. Evet öyle diyor. Bu namazı Müslümanların başına bela edenin Allâh belasını versin. Allâh kim bela etti? Bela olarak görecek olursak namaz Allâh’ın emri. Âdem’den beri bütün peygamberle geçmiş ümmetlere namaz farz kılındığı gibi size de farz kılındı. Kim farz kıldı? Allah. Kim kıldı o namazı? Peygamber efendimiz sallallâhu aleyhi ve sellem ve geçmiş peygamberler. E bu kılınış şekli de peygamberlere âit ve peygamberimize âit. Sallallâhu aleyhi ve selleme. Aa yâni bu ümmetin başına namazı bela etmişler. Öyle mi? Evet. Siz buna karşı herhangi bir şey yapıyor musunuz? Hayır. Yapabilir misiniz? Yapmaya cüret gösterir misiniz? Hayır. Onunki fikir özgürlüğü oldu. Sen de ben de kalksam desem ki bu ümmetin başına namazı bela edenlerin Allâh belasını versin diyenin de Allâh belasını versin desem.

Âmîn desem dedim demedim yâni. İstenilen dîn anlayışı bu değil. İstenilen dîn anlayışı ne yâni mümkün olursa bayramdan bayrama namazınızı kılın. Müslümanız deyin ama İslâm’ı yaşamayın. Evet. Nizâmülmülk’e göre ulemâ ile devlet yönetimi sürekli işbirliği içinde olmalıdır. Ama hangi ulemâ Kur’ân’ı ve sünnet-i seniyyeyi hem fikrî planda hem de fiilî planda işlevsel hâline getiren? Evet. Nizâmülmülk’e yerel beylerin güçlenmesini tehlikeli görür. Yâni siz merkez otoritesine tâbi olacaksınız. Öyle ülkeyi 5’e 10’a bölmek yok. 20’ye 30’a bölmek yok. Etnik kökene bağlı bir devlet biçimi veyâhut da dinî etnik etnik kökenlere göre bir devlet biçimi yok. Nizâmülmülk’e göre dîni olarak dîn İslam’dır. Kur’ân ve sünnettir. Ve bu noktada güçlü olan devlettir. Etraftaki dere beyler veya beyler veya belirli aileler, belli toprak sâhipleri değildir.

Bu nedenle Nizâmülmülk’e merkezî bürokrasi, düzenli vergi sistemi, liyâkat esaslı memurluk, güçlü ordu devletin temelidir. Devletin temeli güçlü ordu ve normalde merkezi bürokrasi, düzenli vergi sistemi, liyâkat esaslı bürokrasi ve memurluk. Liyâkat esaslı. Eğer böyle değilse o zaman bu devlet sistemi batmaya mahkum. Yâni Nizâmülmülk’e göre güçlü bir kamu yönetimi söz konusu. Güçlü bir kamu yönetimi. Bu Nizâmülmülk’ün öngörüsü ve görüşü. Bunda en önemli şey ne? Liyâkat. Siyâsetnâme’de sık sık uyarı yapılır. Bu uyarı da görevler dostlara, yandaşlara, akrabalara verilmez. Verilecekse de bunlar ehil kimselerdir. Konusunda uzmanlaşmış insanlardır. Konusunda, görevinde uzmanlaşmış insandır. Siz terörle mücâdelenin başına bir tâne sağlıkçı doktor koyamazsınız.

O bu konuda liyâkatli değildir. Siz bakanlığına örneğin Sağlık Bakanlığı’nın içerisinde pişmiş, doktorluktan gelmiş, bilfiil hasta bakmış, değişik devlet hastanelerinde çalışmış, böyle bir başarılı olmuş. Bir kimseyi getirmek zorundasınız. Liyâkat çok önemli. Nizâmülmülk’e göre, bilgisiz, bu noktada tembel zâlim yöneticileri siz iş başına getiremezsiniz. Çünkü o yetersizdir. Yetersiz bir kimseyi siz devlet bürokrasisine getirirseniz o devleti batırır. Devlet sizin çiftliğiniz değil. Siz bilgisiz bir kimseyi bir konuda bilgisi yoksa o bilgisiz kimseyi o konunun başına getiremezsiniz. Getirirseniz devleti batırırsınız ve zâlim bir hakimi, zâlim bir yöneticiyi siz oraya iş başına getiremezsiniz. O çünkü devletin batmasına sebep olur.

Çünkü o bu liyâkatsiz, bilgisiz, zâlim, bu noktada yeteri kadar tecrübesi olmayan kimseleri yönetici yaparsanız onlar halkı ezerler. Onlar vergiyi arttırırlar. Rüşvet çoğalır. Sonunda da devlet yıkılır. Zâlim çünkü bilgisiz çünkü yetersiz, liyâkatsiz veyâhut da yaşamadığı ülkenin şartlarını bilmeden gelip ülkede ekonomi bakanlığı yapıyor. Bütün devlet onun ağzına baktı. Kim? Kemal Dervîş. Nereden geldi? IMF’den geldi. Getirdiler mi bizim başımıza? Getirdiler. Fabrikaları sattı, şunu sattı, bunu sattı. Vergileri çoğalttı. Sesinizi çıkarabildiniz mi? Hayır. Siyasetnameye göre, Nizâmülmülk’e göre getirip de ekonomiyi veya devleti bu adamın eline siz veremezsiniz. Verenler de liyâkatsiz çünkü.

15. Liyâkat, Denetim ve İstihbârât: Devleti Ayakta Tutan Kurumlar

Verenler de bilgisiz çünkü. Bu sebeple vezîrler yâni bakanlar, yüksek bürokratlar sürekli denetlenmelidir.

Nizâmülmülk’e göre vezirler denetlenmelidir. Yüksek bürokratlar Nizâmülmülk’ün siyasetnamesine göre denetlenmeyen bir bürokrat veya vezir zalimlik yapar, hâinlik yapar, rüşvet yer. Akrabalarına peşkeş çeker, yandaşlarına peşkeş çeker. Devletin nemalarına, ihaleleri peşkeş çeker. Çünkü gece saat 12.00’de bir kanun veya bir kararnâme yayınlanır. 5.000 ton veya 50.000 ton veya 500.000 ton şeker ithâline müsâade edildi denir. Aynı anda 500.000 ton şeker ülkeye girer ve kota dolar. Siz kararnameye okursunuz. Ben de şeker getireyim yarın bir yerden dersiniz. Daha görüşmeye başlamadan sabah yayınlanır. 500.000 ton şeker kotası ithalat izni kapanmıştır denir. Ha neredeymiş? Demek ki adam gemilere yüklemiş. Ben basından okuyorum bunları. Gemileri yüklemiş bekliyor. Böyle bir kota kaldırılacak yâni. Verilecek. Verildi.

Gümrüğe teslîm etti bütün beyannameleri 500.000 ton doldu vergisiz. E ben bir konteyner iplik getiriyorum. Bir konteyner iplik getirdiğimde 140 milyar şey verdi. Vergi verdim. Adam vergisiz 500.000 ton şeker kattı ülkeye. Evet. Nizâmülmülk’e istihbarat sistemi önemlidir. Nizâmülmülk oldukça gerçekçi bir devlet adamıdır.

Hükümdarın ülkenin her köşesinde neler olduğunu bilmesi, gizli görevliler bulundurması vâlileri denetlemesinin gerektiğini söyler. Çünkü yöneticiler denetlenmezse halka zulmedebilir. En önemli Bâtınîlik tehlikesi Nizâmülmülk’ün yaşadığı dönemde Nizârî İsmâilîler siyâsî suikastlarla tanınıyordu. Bir ülkede siyâsî suikastlar varsa dikkat edin. Nizâmülmülk’ün kurguladığı bir devlet sisteminde siyasi suikastlara fırsat verilmez. E zâten buna çok önem gösterirken 1092’de siyasi suikastle öldürülür. Bu nedenle Nizâmiye Medreseleri kurulur. Sünnî ilim güçlendirilir. Âlim yetiştirilir. Devletin fikrî birliği korunmaya çalışır. Nizâmülmülk’e göre karşılaştırma kimdi? Machiavelli ileydi, Niccolò Machiavelli.

16. Nihâî Mukâyese: Nizâmülmülk mü, Machiavelli mi?

Onun yaklaşımı bu alınan pasajda hani okuduk ya baştan normalde evet büyük ölçüde doğrudur bu. Pasaj hükümdâr adlı eserinde iktidârı ilâhî meşrûiyetten ziyade güç, devletin devâmı, insan tabiatı ve siyâsal gerçekçilik üzerinden açıklandı.

Bu nedenle Machiavelli modern seküler siyaset düşüncesinin öncülerinden kabûl edilir. Nizâmülmülk ile Machiavelli’nin arasındaki fark Niccolò Machiavelli için devletin amacı iktidârın devâmıdır. Nizâmülmülk için ise önce Allah’ın rızâsı sonra adâlet sonra devletin bekâsı gelir. Machiavelli başarıyı merkeze alırken Nizâmülmülk meşrûiyet, adâlet ve dînî sorumluluğu merkeze koyar. Günümüz açısından önemli siyaset bilinciler Nizâmülmülk’ün düşüncesine şu ülkelerden bugün de dikkat çekici olduğunu belirtirler.

Liyâkat en önemli. Hukuk devleti fikrine yakın adâlet vurgusu, kamu denetimi, hesap verebilir yöneticiler, güçlü bürokrasi eğitim kurumlarının devlet için stratejik önemidir. Buna karşılık ilâhî meşrûiyet anlayışı ve din-devlet bütünlüğü modern, demokratik ve lâik siyaset teorilerinden önemli ölçüde ayrılır.

17. Önemli Bir Düzeltme: Gazâlî Şîa’ya Değil, Bâtınîliğe Karşıdır

Nizâmiye medreseleri gerçekten Sünnî, Eş’arî, Şâfiî geleneği güçlendirmek amacıyla kurulmuştur. Bunun sebeplerinden biri de dönemin Fâtımî devleti tarafından desteklenen Bâtınî-İsmâilî faâliyetlerine karşı ilmî kadrolar yetiştirmekti. Ancak medreselerin tek amacı, bunun altını çizin önemli önemli. Mustafa Özbağ tespiti medreselerin tek amacı Şiîlik karşıtlığı değildi. Hadîs, fıkıh, tefsîr, kelâm ve diğer İslâmî ilimleri öğretmek de temel hedeflerin arasındaydı. Yâni Nizâmiye medreselerini sâdece Şiîlik karşıtı bir medrese olarak görmek yanlış olur. Ve Gazâlî de Şiî karşıtı bir kimse değildir.

Ben de değilim. Şiî, Şîa’nın içerisinde birtakım fraksiyonlara karşıyım. Bunu açıkça belirtelim. Ama şu anda İslâm dünyâsına atılan büyük bir tehlike var. Şîa-Sünnî çatışması ve bunu öyle ayrıştırıyorlar, öyle dövüştürmeye çalışıyorlar ki en büyük kötülüklerden birisini yapıyorlar. Biz İmâm-ı Caferi’ye laf söyleyemeyiz ki. Hem ehlibeyttir hem İmâm-ı A’zam’ın hocasıdır. Şiayı komple tu kaka ilân etmek, sünnîleri komple tu kaka ilân etmek, kâfir ilân etmek doğru bir yaklaşım değildir. Ne sünnîyim diyenlerin Şîa’yı komple kâfir olarak addetmesi ne de Şîa’nın sünnîleri komple kâfir kâfir olarak addetmesi, öyle hüküm vermesi doğru değildir. O yüzden Gazâlî bâtınîliğe karşı en önemli reddiyeleri yazan âlimlerden birisidir.

Ama kime? Bâtınîliğe karşı yazmıştır. Allâh muhâfaza eylesin. Bahsettiğimiz eser Arapça adıyla Fedâihu’l-Bâtıniyye veya Türkçe karşılığı Bâtınîliğin iç yüzüdür. Gazâlî bâtınîliğe savaş açmıştır. Şîa’ya değil. Burada önemli bir düzeltme yapmak istiyorum. Hakkınızı helâl edin. Gazâlî bütün Şiaları toptan İslâm dışı ilân etmemiştir. Gazâlî’yi iyi incelemek gerekir. Gazâlî’den bir haber olan Gazâlîciler sanki Gazâlî bütün Şiaya topa tutmuş ve hepsini tu kaka ilân etmiş gibi gösteriyorlar. Allâh muhâfaza eylesin. (Âmîn.) Eleştirileri esas olarak Bâtınî İsmâilî hareketinin imâmet anlayışı ve ezoterik yorumlarıdır. Bunu ayırt etmek gerekir.

Yoksa İslâm dünyâsını çok büyük bir ateşe atmak isteyenler kendilerini sünnî addedip Şîa’yı komple tukaka ilân edip Şianın içerisinde de bir kısım insanlar komple sünnîlere kâfir addedip birbirleriyle dövüştürmek istiyorlar. Tekrar altını çiziyorum. Nizâmiye Medreseleri ve Gazâlî Bâtınî İsmâilî harekete karşıdır. Komple Şia’ya değil. O yüzden tarih boyunca Sünnî âlimlerin bir kısmı da Şia hakkında farklı görüşler, düşünceler belirtmiş. Bazıları çok katı Şiayı toptan zem etmişler. Bir kısım şia âlimler de sünnî kesimi toptan zemetmişler. Doğru bir nokta olduğunu görmüyorum. Sonuç olarak metnin ana fikri yâni Nizâmülmülk’ün ilâhî meşruiyete dayalı siyaset anlayışıyla Machiavelli’nin seküler ve gerçekçi siyaset anlayışı arasındaki fark bu konuda isabetlidir. Yâni pasajdaki.

Fakat özellikle Gazâlî Şiîliği İslâm dışı îlân etti ifâdesi bütün Şîî mezheplerini kapsıyormuş gibi anlaşılabileceğinden târihsel açıdan daha dikkatli ifâde edilmelidir. Daha doğru bir ifâde Gazâlî’nin özellikle Bâtınî İsmâilî doktrinini sert biçimde eleştirdiği ve ona karşı reddiye yazdığı şeklinde olacaktır kanımca. Beni sabırla dinlediğiniz için teşekkür ediyorum.

Konu uzundu. İçeride hiç çay molası vermeden geldim, oturdum. Konuyu da böyle sonuna kadar getirmek istedim. Yanlış anlaşılmaya fırsat vermemek için komple paragrafı bitirmeyi hedefledim. Sabırla ve büyük bir dikkatle beni dinlediğiniz için sizlere ayrıyeten teşekkür ediyorum. Haklarınızı helâl edin. Helâl olsun. Bizden yana da helâl olsun. Helâl etmeyen varsa elini kaldırsın. Helallaşırız bir şekilde. Sıkıntı yok. Önümüzdeki hafta Allah izin verirse, sağlık ömür olursa burada olursak Nizâmülmülk’ün istediği siyaseti desteklemek amacıyla ve onun isteğiyle yazdığı anlaşılan eserde bâtınîlik için bu ümmetin dışı râfizîlik içi tam küfürdür der. İnşallah bu hem rafiziliği hem de biraz Bâtınîliğe girip ondan sonra Gazâlî sohbetine devâm edeceğiz inşallah. Haklarınızı yeniden helâl edin. Helâl olsun. Allâh râzı olsun.

Not: Bu yazı, sohbetin kaydındaki konuşmanın kendisidir: yalnız imlâ ve noktalama düzenlenmiş, altyazıdaki açık işitme hataları düzeltilmiştir; anlaşılamayan birkaç yer duyulduğu gibi bırakılmıştır. Bölüm başlıkları okumayı kolaylaştırmak için eklenmiştir. Açılış ve kapanış duâları alınmamıştır.


Kaynakça

Âyet-i Kerîme — Ulü’l-emre İtâat: «Ey îmân edenler! Allah’a itâat edin, Peygamber’e itâat edin ve sizden olan emir sahiplerine de. Bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz onu Allah’a ve Resûl’e götürün.» — Nisâ Sûresi, 4/59

Hadîs-i Şerîf — İtâatin Sınırı: «(Allah’a) isyân hususunda kula itâat yoktur; itâat ancak ma’rûf (meşrû ve iyi olan) husustadır.» — Buhârî, Ahkâm, no. 7257; Müslim, İmâre, no. 1840

Ana Eser — Siyâsetnâme: Nizâmülmülk (Ebû Alî Hasan bin Alî, 1018-1092), Siyâsetnâme (Siyerü’l-Mülûk). Sultan Alparslan ve Melikşah’a ~30 yıl vezîrlik yapan Selçuklu devlet adamının, ideâl hükümdâr ve âdil yönetim anlayışını ortaya koyan klasik siyaset kitâbı.

Ana Eser — Bâtıniliğin İç Yüzü: İmâm Gazâlî (rahmetullâhi aleyh), Fedâihu’l-Bâtıniyye. Bâtınî-İsmâilî hareketin imâmet anlayışına ve ezoterik (te’vîlci) yorumlarına karşı yazılmış temel reddiye. Sohbette vurgulandığı üzere eser Şîa’nın tamâmını değil, bilhassa Bâtınî doktrini hedef alır.

Karşı Kutup — Machiavelli: Niccolò Machiavelli, Il Principe (Hükümdâr), 1513. İktidârı ilâhî meşrûiyet yerine güç, devletin devâmı ve siyâsal gerçekçilik üzerinden temellendiren, modern seküler siyaset düşüncesinin öncü metni.

Târihî Bağlam — Malazgirt ve Selçuklu: Sultan Alparslan’ın 1071’de Malazgirt’te Bizans İmparatoru Romen Diyojen’i (Romanos Diogenes) yenmesi; Anadolu’nun İslâm’a açılışı ve Nizâmiye Medreselerinin (kuruluşu 1067) ilmî-siyâsî zemîni. — Genel İslâm ve Selçuklu tarihi kaynakları

Kavram — Zıllullâhi fi’l-arz & Kut: Âdil hükümdârın «yeryüzünde Allah’ın gölgesi» sayılması ile Türk devlet geleneğindeki «kut» (ilâhî yönetme yetkisi) anlayışının, İslâm’ın «Allah mülkü dilediğine verir» esâsıyla sentezlenmesi.

Şahsiyet — Hacı Bektâş-ı Velî ve Menteş: Hacı Bektâş-ı Velî’nin kardeşi Menteş’in Selçuklu’ya karşı ayaklanıp bâğî sınıfına düşmesi ve Hacı Bektâş’ın bu hâdise sonrası siyâsetten çekilmesi. — Anadolu sûfîliği sözlü geleneği ve menâkıbnâmeler

Bu metin, Mustafa Özbağ Efendi’nin «Gazâlî’den Sorular» sohbet serisinin 5. dersinden (18.07.2026) derlenmiş ve yeniden düzenlenmiştir. Kaynak video: YouTube. Konuşmacı hakkında: Mustafa Özbağ Efendi.

Ek kaynaklar:

  • Nizâmülmülk, Siyâsetnâme, adâlet, liyâkat, denetim ve merkezî yönetim bahisleri.
  • İmam Gazâlî, Fedâihu’l-Bâtıniyye (Bâtıniliğin İç Yüzü), imâmet ve te’vîl eleştirisi.
  • İmam Gazâlî, İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn, siyâset, emr-i bi’l-ma’rûf ve ahlâk bahisleri.
  • Kur’ân-ı Kerîm, Nisâ 4/59 (ulü’l-emre itâat) ve Âl-i İmrân 3/26 (mülkün sahibi).
  • Buhârî ve Müslim, «itâat ancak ma’rûftadır» rivâyetleri (Ahkâm / İmâre bölümleri).
  • Machiavelli, Hükümdâr (Il Principe), iktidar ve siyâsal gerçekçilik.
  • Selçuklu ve Nizâmiye Medreseleri üzerine genel İslâm tarihi ve tasavvuf kaynakları.