Hacı Bektaş-ı Velî Anma Programı 2013 etkinliğinde Mustafa Özbağ Efendi nin verdiği bu konferans; Anadolu Alevîliği ile Bektâşîliğin tarihî kökenlerini, tasavvufî mîrasımızdaki yerini ve toplumumuza taşıdığı mesajları kapsamlı şekilde ele alır.
2013 yılında düzenlenen Hacı Bektâşı Velî Anma Programı’nda Mustafa Özbağ Beyefendi, Anadolu Alevîliği ve Bektaşîliğinin tarihî kökenlerine yönelik derin bir tarihî tahlîl yapmıştır. Konferansın ana konuları şunlardır: (1) Bugünkü Alevîliği anlamak için 500 yıl öncesine tarihî bir yolculuğun zarûreti; (2) 12-14. yüzyıllarda bağımsız bir Şîî-Türk devletinin bulunmadığı, Şîa devletinin Türkler eliyle ancak 1500’lerde — Safevî Devleti’nin kuruluşuyla — ortaya çıktığı; (3) Anadolu Selçuklu sonrası Türk beylikleri (Karamanoğulları, Aydınoğulları, Eşrefoğulları vb.) ve siyâsî bölünmüşlüğün tarihî dinamiği; (4) Şeyh Safiyyüddîn Erdebîlî’den (1252-1334) Şah İsmail’e (1488-1524) uzanan beş nesilde Erdebîl Tekkesi’nin Sünnî bir tasavvuf merkezinden Şîî bir siyâsî harekete dönüşümü; (5) Sadreddîn Konevî Hazretleri’nin Şeyh Cüneyd’e yaptığı «tâc giyme» uyarısı; (6) 1514 Çaldıran Savaşı’nın siyâsî-dînî zemîni ve Yeniçeri-Bektaşî bağı; (7) Aşıkpaşazâde’nin tarihinde «Kızılbaş» tâbirinin geçişi; (8) «Alevî» isminin tarihî olarak çok yeni bir tâbîr olduğu ve 1900’lerde yaygınlaştığı; (9) İmâmı Muntazar (Mehdî) inancındaki Şîa-Türk Alevîliği farkı; (10) İslâm dünyâsının lider beklentisi, Erdoğan’ın yalnızlaştırılma süreci ve İran-İsrail-Bektaşî ilişkilerinin siyâsî-stratejik tahlîli.
«500 Yıl Öncesine Tarihî Yolculuk»: Alevîliği Anlamanın Tarihî Zemîni
Konferans, kıymetli misâfirleri tertîb eden Sayın Mustafa Rıza Beyefendi’ye teşekkürle başlar. Mustafa Özbağ Beyefendi sözlerine geçmeden önce şu önemli teşhîsi yapar: Bektaşîlik ve Alevîlik mevzûu, toplumsal olarak çok büyük yararlar görmesine rağmen, hem inanç noktasında hem tarih noktasında ciddî karışıklıklara ve teşevvüşlere mâruz kalmıştır. Mevzûun en sıkıntılı yönü, kavramların birbirine geçmiş, târihî çerçeveden koparılmış olarak günümüze taşınmış olmasıdır.
Mustafa Özbağ Efendi’nin tavsiyesi sarîh bir tarihî metoddur: bugünkü Alevîliği ve Bektaşîliği çözümleyebilmek için 500 yıl öncesine doğru zihnî bir yolculuk yapmak ve oradan günümüze tedrîcen gelmek zorunluluğu vardır. Bu metodoloji, bütün etnografik ve dînî tartışmalarda esas alınması gereken bir yaklaşımdır: günümüzdeki kavramları geriye doğru süreklilik içinde okumak, eski tabakaları ortaya çıkarmak.
Mustafa Özbağ Efendi’nin temel tarihî tezi şudur: 500 yıl öncesine gittiğimizde Türkler Şîî değildir; bağımsız bir Şîî devlet de bulunmamaktadır. 12. 13. ve 14. yüzyıllarda Türk dünyâsında Şîîlik siyâsî bir hâkimiyet olarak tezâhür etmemiştir. Bu, tarihçilerin de ittifakla tasdîk ettiği bir hakîkattir: Şîîlik mezhebi tarih boyunca ağırlıklı olarak Arap-Fars dünyâsında — Buveyhîler (945-1055), Fatîmîler (909-1171), Hamdânîler gibi — Şîî devletler kurmuştur. Türk hâkimiyeti altındaki Şîîlik ise Safevî Devleti’nin kuruluşuyla — 1501 yılında Şah İsmail’in Tebrîz’i ele geçirmesiyle — başlar. Bu, Türkler arasında siyâsî olarak Şîîliğin ilk büyük tezâhürüdür.
Bu tarihî tespit, Bektaşîlik ve Alevîlik mevzûunda kritik bir başlangıç noktasıdır: Anadolu’daki Türk halk dindarlığının kökleri, sonradan ortaya çıkan Safevî Şîîliğinin değil; daha eski, Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanan tasavvufî tabakanın — Ahmed Yesevî silsilesi, Hacı Bektâşı Velî, Mevlânâ, Yûnus Emre vb. — içine yerleşmiştir. Türklerin Anadolu’da Müslümanlaşması bir tarafta bu tasavvuf büyüklerinin işidir; diğer tarafta dînî karakter taşıyan beylik ve devletlerin kuruluşudur.
Anadolu Selçuklusu Sonrası Türk Beylikleri ve Devlet Bölünmesi Zaafı
Anadolu Selçuklu Devleti’nin 1308’de yıkılmasının ardından Anadolu coğrafyasında pek çok Türk beyliği teşekkül etmiştir: Karamanoğulları, Germiyanoğulları, Eşrefoğulları, Aydınoğulları, Saruhanoğulları, Menteşeoğulları, Hamîdoğulları, İsfendiyaroğulları, Karesioğulları, Eretnaoğulları, Dulkadiroğulları, Ramazanoğulları ve elbette ileride en büyük güç hâline gelecek olan Osmanoğulları. Bu beylikler birbiriyle hem ittifak hem savaş hâlinde yaşamış, zaman zaman içlerinden büyük devletler doğmuştur.
Mustafa Özbağ Efendi, Türk siyâsî tarihindeki bir hassâsiyet noktasını açıkça koyar: «En kolay devlet yıkan ve en kolay devlet kuran Türklerdir.» Bu tespit, Türklerin tarihî olarak bir taraftan büyük devletler kurma istidâdına sâhib olduğunu, diğer taraftan ise kendi içinde kavgalarla devletleri bölme ve tekrar parçalanma zaafına da düçâr olduklarını özetler. Aynı boyun farklı kolları arasında çıkan kavgalar, Türk siyâsî birliğini defâlarca zedelemiştir. Hem ittifâk, hem ihtilâf — Türk siyâsî tabiatının iki ucu.
Türklerin Orta Asya’dan Anadolu’ya geliş sürecinde, şehirlerde tekkelerin ve tasavvuf büyüklerinin rolü merkezîdir. Erkân tekkeleri, hânkâhlar ve âsitâneler — yeni gelen Türk halkını hem dînî hem sosyal hem ekonomik olarak entegre eden müesseselerdir. Ahmed Yesevî silsilesinden gelen Hacı Bektâşı Velî, Mevlânâ Celâleddîni Rûmî, Yûnus Emre, Sarı Saltık, Tapduk Emre, Geyikli Baba, Abdal Mûsâ — bu silsilenin Anadolu’daki tezâhürleridir.
«Kızılbaş» tâbirinin Türk tarihindeki yerine geçmek üzere Mustafa Özbağ Efendi, ana kaynak olarak Aşıkpaşazâde’nin Tevârîhi Âli Osman adlı tarih eserine işâret eder. Aşıkpaşazâde (1400-1484) Osmanlı’nın erken dönem tarih müelliflerinden olup bu eserinde «Kızılbaş» tâbiri Şah İsmail’in babası Şeyh Haydar zamanına atfedilir. Şeyh Haydar (1460-1488), tâcı Haydarî denilen ve on iki imam’a izâfeten on iki dilimli kırmızı tâcı tâbîlerine giydirmesiyle «Kızılbaş» tâbîrinin de kaynağını oluşturmuştur. Yâni «Kızılbaş» bir kavram olarak siyâsî-dînî bir tasarrufun — Erdebîl Tekkesi’nin Şîîleşme sürecinin — bir göstergesi olarak ortaya çıkmıştır.
Erdebîl Tekkesi’nin Dönüşümü: Şeyh Safiyyüddîn’den Şah İsmail’e Beş Nesil
Mustafa Özbağ Efendi, Safevî hânedânının kökeni olan Erdebîl Tekkesi’nin tarihî dönüşümünü beşyedi nesil üzerinden takdîm eder. Bu son derece önemli bir tarihî tezdir: tekke aslında Sünnî bir tasavvuf merkezidir; Şîîliğe doğru dönüşüm sonradan vukû bulmuştur. Erdebîl Tekkesi’nin silsilesi şöyle ilerler:
- (1) Şeyh Safiyyüddîni Erdebîlî (1252-1334) — Sünnî bir tasavvuf büyüğü, Şâfiî mezhebine mensûb, Halvetiyye geleneğine bağlı bir mürşidi kâmil. İlhanlı-Moğol döneminde Erdebîl’de kurduğu tekke, Sünnî tasavvufun büyük bir merkezi hâline gelmiştir.
- (2) Sadreddîn Mûsâ (1305-1391) — Şeyh Safiyyüddîn’in halefi, tekkenin Sünnî karakterini muhâfaza eden zât.
- (3) Hoca Ali (ö. 1429) — Timur’un nüfûzu altındaki dönemde tekkenin nüfûzunu genişletmiş; tekke bu dönemde Anadolu Türkmenleri arasında da tanınmaya başlamıştır.
- (4) Şeyh İbrahim (ö. 1447) — Hoca Ali’nin oğlu.
- (5) Şeyh Cüneyd (1429-1460) — Burada büyük dönüşüm başlar. Cüneyd siyâsî bir hareket başlatmış, Anadolu’dan Türkmen kabilelerini etrafında toplamıştır. Babasının vefatından sonra tekkeyi büyük amcası Cafer alıp Karakoyunlu hükümdarı Cihanşah ile ittifak yapınca, Şeyh Cüneyd Erdebîl’den sürülmüş, Anadolu’ya geçmiştir.
- (6) Şeyh Haydar (1460-1488) — Cüneyd’in oğlu, «tâcı Haydarî»nin sâhibi. Akkoyunlu sultanı Uzun Hasan’ın kız kardeşi ile evlenmiş; tâbîlerine kırmızı on iki dilimli tâcı giydirerek «Kızılbaş» kavramını tarihe sokmuştur.
- (7) Şah İsmail (1487-1524) — Haydar’ın oğlu, Safevî Devleti’nin kurucusu. 1501’de Tebrîz’i alıp Safevî Devleti’ni kurmuş ve İsnâ Aşeriyye (On İki İmam) Şîîliği’ni resmî mezhep ilan eden hükümdârdır.
Bu silsile çok dikkat çekicidir: başlangıçta Sünnî-Şâfiî bir tasavvuf tekkesi olan Erdebîl, 250 yıl içinde Şîî bir siyâsî hânedâna dönüşmüştür. Bu dönüşüm Şeyh Cüneyd ile başlamış, Şeyh Haydar ile pekişmiş, Şah İsmail ile siyâsî bir devlet hâline gelmiştir. Dönüşümün ana etkenleri: Anadolu Türkmenleri arasında yayılan Bâtınî-Şîî tesirler, tasavvuftaki vahdetü’lvücûd nazariyesinin (İbn Arabî) aşırı yorumları, Mehdîlik iddiâları ve Akkoyunlu-Karakoyunlu siyâsî mücâdelelerinin sağladığı imkânlar.
Mustafa Özbağ Efendi’nin çok önemli bir tarihî nüktesi vardır: Şeyh Cüneyd zamanında Erdebîl Tekkesi’nin Sadreddîn Konevî Hazretleri’nin tekkesiyle bir geçici irtibâtı olmuştur. Şeyh Cüneyd, Karakoyunlu hükümdarı Cihanşah’ın talimatıyla Erdebîl’den sürülünce Anadolu’ya geçmiş, Konya çevresine kadar gelmiş ve Sadreddîn Konevî Hazretleri’nin tekkesine sığınmıştır.
Sadreddîn Konevî Hazretleri (1207-1274), Muhyiddîn İbn Arabî’nin manevî oğlu ve büyük tasavvuf müelliflerindendir. Konya’da medfûn olan Konevî Hazretleri, tasavvuf hareketlerini yakından tâkîb eden ve değerlendiren bir mürşidi kâmildir. Onun tekkesinin temel ölçüsü, «iki padişâhın bir tahtı olmaz» kâidesidir: tasavvuf tarîkatı siyâsî bir iktidâr peşine düşemez. Tekke kapısı her insana — Müslüman, Hıristiyan, dindar veyâ dindar olmayan — açıktır, çünkü tasavvuf insanlığa hizmet eder; lâkin tasavvufun kendisi siyâsî bir iddiâ ortaya koyamaz.
Sadreddîn Konevî Hazretleri’nin «Tâc Giyme» Uyarısı
Sadreddîn Konevî Hazretleri’nin Şeyh Cüneyd’e yaptığı meşhûr uyarı tasavvuf tarihinde önemli bir yer tutar. Rivâyete göre Şeyh Cüneyd Konevî tekkesinde uzun bir süre kalmış; lâkin Konevî Hazretleri onunla uzun müddet görüşmemiştir. Görüşme nihayet vukû bulduğunda, Konevî Hazretleri Şeyh Cüneyd’e şu mealde uyarıda bulunmuştur: «Eğer şahlık tâcını (hükümdar tâcını) giyersen — yâni tasavvuf yolunu bırakıp siyâsî iktidâr peşine düşersen — sonun böyle olur; kıyâmete kadar ümmet için fitne çıkarır, kan dökersin.»
Bu uyarı, sahîh tasavvufun temel düstûrunu ortaya koyar: tasavvuf siyâsî iktidâr için bir araç değildir. Tarîkat şeyhi padişâh tâcı giymez; çünkü bu iki makam birbirine girdiği anda hem tasavvuf bozulur, hem siyâset bozulur, hem de halk bölünür. Konevî Hazretleri bu hakîkati Şeyh Cüneyd’e açıkça ihtâr etmiştir. Buna rağmen Şeyh Cüneyd ve onu izleyen Şeyh Haydar bu yola girmiş; nihâyetinde Şeyh Haydar’ın oğlu Şah İsmail 1501’de Tebrîz’i alıp Safevî Devleti’ni kurmuş ve İsnâ Aşeriyye (On İki İmam) Şîîliği’ni resmî mezhep îlân etmiştir.
Şah İsmail Hatâî mahlasıyla yazdığı Dîvân‘da kendisini Hz. Ali’nin tecellîsi, Allâh’ın aynası, hattâ Allâh’ın kendisi olarak takdîm eden ifâdeler kullanmıştır. Bu, sahîh tasavvufun aslâ kabûl etmediği, Sadreddîn Konevî Hazretleri’nin de Şeyh Cüneyd’e ihtâr ettiği büyük bir aşırılıktır. Şah İsmail kendisini bir nev’î Mehdî, bir kıyâmet imamı olarak görmüştür ki bu sahîh tasavvufun ölçüsünde tam bir hudûd ihlâlidir. Konevî Hazretleri’nin uyarısı tam tamına gerçekleşmiştir: Safevî Devleti’nin Şîî karakter taşıması, hem Osmanlı-Safevî savaşlarına, hem Anadolu’daki Türkmen Kızılbaş isyanlarına, hem de günümüze kadar uzanan ümmet içi bölünmelere yol açmıştır.
Bu noktada Mustafa Özbağ Efendi tasavvufî tahkîkâtını teşrîf eder: Vahdetü’lvücûd nazariyesinin (İbn Arabî mektebi), bâtınî yorumlar ve Bektaşîlik’teki Şîî sızıntılar tarihî bir terkîb içinde gelişmiştir. Saffeti nüsûs (metnin saflığı), ilmi ledünnî, vahdeti vücûd, vahdeti şuhûd — bütün bu kavramlar tasavvufun derin disiplinleri içinde anlamlıdır; lâkin siyâsî bir hareket olarak araçlaştırıldıklarında — Şah İsmail örneğinde olduğu gibi — sahîh tasavvuftan kopup tehlikeli bir aşırılığa dönüşürler.
Çaldıran Savaşı (1514) ve Yeniçeri-Bektaşî Bağı
Mustafa Özbağ Efendi, 1514 Çaldıran Savaşı’nın siyâsî zemînini şöyle özetler: Yavuz Sultan Selim (1470-1520) tahta çıkarken kardeşleri Şehzâde Ahmed ve Şehzâde Korkud ile büyük bir taht mücâdelesi vermiş; 1513’te tahtı sağlamlaştırdıktan sonra Şah İsmail ile yapılan Çaldıran Savaşı’na hazırlanmıştır. Bu sırada Anadolu’daki Kızılbaş-Türkmen toplulukları Şah İsmail’in propagandasına açık bir vaziyetteydi; Şah İsmail’in halefi olduğu Erdebîl Tekkesi onların gözünde manevî bir kıble idi.
23 Ağustos 1514 Çaldıran Savaşı’nda Yavuz Sultan Selim Şah İsmail’in ordusunu ağır bir mağlûbiyete uğratmıştır. Şah İsmail kaçmış, eşi Taçlı Hanım esir düşmüş, Yavuz Tebrîz’i sekiz gün işgâl ettikten sonra geri çekilmiştir. Bu savaşın hemen öncesinde Yavuz Sultan Selim, Anadolu’daki Kızılbaş Türkmenleri’nin Safevîlere yardım etmemesini sağlamak amacıyla bâzı önlemler almıştır; bu önlemler tarihçiler arasında uzun zaman tartışılan «Yavuz’un Alevî katliâmı» mevzûuna kaynaklık etmiştir. Modern akademik araştırmalar bu meselede çok daha ihtiyatlı durmaktadır: hareketler siyâsî-askerî bir tedbîr karakteri taşır, mezhebî bir kıyım değildir.
Mustafa Özbağ Efendi’nin tarihî teşhîsi son derece önemlidir: Yavuz Sultan Selim Çaldıran öncesinde Yeniçeri Ocağı’nın Bektaşî karakterini muhâfaza ederek, Anadolu’daki Kızılbaş ile Yeniçeri-Bektaşî arasındaki ortak hat üzerinden bir denge kurmuştur. Yeniçeri Ocağı tarihî olarak Bektaşî tarîkatına bağlıdır; ocak âyini ve duâları Bektaşî geleneğindendir. Hattâ Yeniçeriler kendilerini «Hacı Bektâş Ocağı’nın evlâdı» olarak görür, ocakbaşı duâları olarak Bektaşî nefeslerini okurlardı. Bu, Osmanlı-Bektaşî-Yeniçeri üçgeninin tarihî mîrâsıdır.
Çaldıran Savaşı’nın aslî çatışması sâdece mezhebî değil; aynı zamanda siyâsî, askerî ve hânedân çatışmasıdır. Bu çatışmanın sonucunda Osmanlı İmparatorluğu Doğu Anadolu, Diyarbakır, Mardin, Cizre gibi vilâyetleri ele geçirmiş; Şîî Safevî Devleti ise İran’a sıkışmıştır. Lâkin tarihî bir yara da açılmıştır: Anadolu Kızılbaş Türkmenleri, Şîîler, İsmâilîler, Bâtınîler — hepsi Osmanlı tebaası olarak kalmış, lâkin toplum içinde gerekli yerlerini bulamadan kenarda yaşamak zorunda kalmışlardır. İşte günümüz Türk Alevîliğinin sosyal tabakası bu tarihî hat üzerine inşâ olunmuştur.
Bu tarihî tahkîkât için önemli bir akademik kaynak Cemal Şener’in çalışmalarıdır. Cemal Şener (1953-2008) Türkiye’deki Alevî-Bektaşî meselesinin önde gelen araştırmacılarındandır; Aleviliğin Etnik Kimliği, Şahkulu Sultan ve Felsefi Düşüncesi, Yaşayan Alevilik gibi eserleri vardır. Şener’in eserleri Alevîliğin sosyolojik, antropolojik ve tarihî bütününü tahlîl eden değerli kaynaklardır. Tarihî olarak Alevî topluluğu İstanbul başta olmak üzere Anadolu’nun her yerinde, içe kapalı, kendi içlerinde dînî pratiklerini sürdüren bir topluluk olarak yaşamıştır.
«Alevî» İsminin Yenilik Tarihi: 1900’lerin İnşâsı
Mustafa Özbağ Efendi’nin son derece çarpıcı bir tarihî tespiti vardır: «Alevî» kelimesi ya da kimliği günümüzdeki şekliyle 1900’lere kadar Anadolu’da yaygın kullanılmamıştır. Bin beş yüzlübin altı yüzlü yıllarda kendisini günümüzde «Alevî» diye tanımlayan Anadolu topluluğu, kendisini ekseriyetle «Şîa» veyâ «Kızılbaş» olarak tanımlamaktaydı. Tarihî kaynaklarda — Aşıkpaşazâde, İdrisi Bitlisî, Tarîhi Selânikî, Tarîhi Naîmâ, vb. — bu topluluğa «Alevî» değil; «Kızılbaş», «Şîî», «Bâtınî», «Râfızî» gibi tâbîrlerle hitâb edilmiştir.
«Alevî» tâbîri sonradan — 19. yüzyılın sonu, 20. yüzyılın başında — yaygın hâle gelmiş, bir kimlik kategorisi olarak inşâ edilmiştir. Bu inşâ sürecinde, Osmanlı’nın son dönemindeki milliyetçimodernist akımlar, sonradan Cumhuriyet’in laik ulus inşâsı ve nihayetinde 1960’lardan sonraki sol-Alevî hareketlerinin tesîri büyüktür. Bu sürecin akademik kaynakları için Ahmet Yaşar Ocak‘ın Türk Sufîliğine Bakışlar, Babailer İsyanı, Alevi-Bektaşi İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri; İrène Mélikoff‘un Uyur İdik Uyardılar; ve Markus Dressler‘in Writing Religion: The Making of Turkish Alevi Islam eserleri başvurulabilecek temel kaynaklardandır.
Bu tarihî tahlîl, modern Türk Alevîliğinin İran Şîîliğinden büyük farklılıklar arz ettiği gerçeğine ışık tutar. Türk Alevîliği, Hacı Bektâşı Velî geleneğinden, Orta Asya Türk tasavvufunun İslâmlaşma sürecinin izlerinden, Yûnus Emre tarzı tasavvufî ahlâktan beslenmiş; on iki imam akîdesi ise Safevî tesiriyle bu zemîne kısmî olarak sızmıştır. İran Şîîliği ise İsnâ Aşeriyye (On İki İmam) doktrini etrâfında tertîb olunmuş, fıkhî, kelâmî ve usûlî olarak tam sistemleştirilmiş bir mezhebdir. Anadolu Alevîliği fıkhî bir sistemi olmayan, daha çok tasavvufî-âyinsel bir karakter taşıyan halk dindarlığıdır.
Mustafa Özbağ Efendi’nin tasavvufî teşhîsi son derece önemlidir: Türklerin İslâmlaşması başlangıçta bir bütün olarak — Kur’ân ve Sünnet’e bağlı, mezhep kayıtsız bir tasavvufî hat üzerinden — gerçekleşmiştir. Sonradan siyâset ile dîn karıştırılınca — bilhassa Safevî-Osmanlı çatışması döneminde — Türkler kendi içinde bölünmüş, kavmî ve mezhebî olarak parçalanmıştır. Siyâsî nüfûzu derecelendirmek için dîni âlet etmek — hem Şah İsmail tarafında, hem zaman zaman Sünnî tarafta — Türk birliğini bozan en mühim âmillerden biri olmuştur.
İmâmı Muntazar (Mehdî) İnancı: Şîa ile Alevî Arasındaki Akîdevî Fark
Mustafa Özbağ Efendi, modern dönemde Şîai İsnâ Aşeriyye’nin tâbîi olan İran ile Anadolu Alevîliği arasındaki en büyük teorik farkın İmâmı Muntazar (Mehdî) inancı olduğunu işâret eder. Şîîliğin temel doktrinine göre 12. İmam Muhammed el-Mehdî (h. 255’te / 868 m. doğmuş, h. 260’ta / 874 m. gizlenmiş), kıyâmete yakın zamanda «gaybeti sugrâ» (küçük gizlenme) ve «gaybeti kübrâ» (büyük gizlenme) süreçlerinden sonra zuhûr edip dünyâyı adâletle dolduracaktır.
İran’da Humeynî’nin «Velâyeti Fakîh» nazariyesi de bu Mehdî inancına dayalı bir siyâsî sistemdir: gizlenmiş olan 12. İmam zuhûr edinceye kadar onun nâibi olarak en âlim fakîhin (velîyi fakîh) ümmeti yönetmesi gerektiği esası. Bu nazariye 1979 İran Devrimi’nin teorik temelidir ve İran İslâm Cumhuriyeti’nin Anayasası’na da yerleşmiştir. Anadolu Alevîliğinde ise bu inanç çok farklı şekillerde tezâhür eder; pek çok Alevî topluluk için Mehdî bir tarihî şahsiyet değil, sembolik bir umuttur; bâzıları için Hacı Bektâşı Velî’nin manevî mîrâsıdır.
Mustafa Özbağ Efendi, Şîîliğin tarihî olarak farklı zamanlarda farklı kişilerin Mehdîliği iddiâ etmesine sebep olmuş bir akîdesi olduğunu hatırlatır. Bu, Şîîlik tarihinde defâlarca yaşanan bir motiftir: Bâtınîler, İsmâilîler, Karmatîler, Fatîmîler, Hurûfîler, Nuktavîler, Bahâîler, Babîler — hepsinde bir «kayıp imâm zuhûr etti» veyâ «yeni Mehdî geldi» iddiâsı görülmüştür. Hattâ modern zamanda dahî muhtelif Şîî grupları arasında — Sudan Mehdîsi, Mîrzâ Gulâm Ahmed Kâdiyânî, Şeyh Ahmed Hadrâ’î — benzer iddiâlar tezâhür etmiştir.
Anadolu Alevîliği bu noktada İran Şîîliğinden temelden ayrılır. Anadolu’nun tasavvuf geleneği daha çok Hacı Bektâşı Velî, Yûnus Emre, Sarı Saltık, Şah İsmail Hatâî gibi tarihî şahsiyetlere râbıta yapmaya ve onların manevî mîrâsını yaşatmaya yönelmiştir. Mehdî beklentisi Türk Alevîliğinde merkezî bir akîde olmayıp, daha çok sembolik bir umut karakteri taşır. Bu fark, modern dönemde İran-Türk Alevî ilişkilerinin de tarihî zemîn farkını gösterir: aynı isim altında, lâkin farklı kaynak ve farklı disiplin.
İslâm Dünyâsının Lider Beklentisi ve «Bir Ülke, Bir Lider» Tasavvuru
Mustafa Özbağ Efendi, modern İslâm dünyâsının siyâsî-dînî lider beklentisini tahlîl eder: Osmanlı’nın yıkılmasıyla (1924 Hilâfetin kaldırılması) birlikte İslâm dünyâsı hem siyâsî, hem dînî, hem de ekonomik bir liderden mahrum kalmıştır. Bu boşluk Müslümanların kollektif şuûrunda hâlâ doldurulmamış bir yara olarak durmaktadır. İslâm dünyâsı; tâ Asya’dan Afrika’ya, tâ Balkanlar’dan Endülüs’ün izlerine kadar bir bütün olarak tek bir hilâfet çatısı altında yaşadığı tarihî hâfızasına sâhib olmaya devâm etmektedir.
Mustafa Özbağ Efendi’nin tarihî tahlîli şudur: İslâm dünyâsı bir ülkeyle bir liderin etrâfında yeniden bütünleşmeyi beklemektedir. Yâni güçlü bir İslâm devletinin başında bir liderin çıkması, bu liderin arkasında ümmetin teknik, siyâsî ve ekonomik olarak toplanması — modern Müslümanın tarihî bekleyişidir. Lâkin küresel vahşi kapitalizm böyle bir liderin çıkmasını engellemek için tüm gücünü kullanmaktadır; çünkü tek bir liderin etrâfında toparlanan bir İslâm dünyâsı, mevcut sömürü düzeninin temellerini sarsacaktır.
Mustafa Özbağ Efendi, İslâm dünyâsının bu süreçte bir «kanlı geçiş sürecini» yaşadığını söyler. Cenâhlar, meslekler, meşrepler birbiriyle çatıştığı bu süreçte, üç meselenin altı kalın çizgilerle çizilir: (1) Modern İslâm dünyâsı tek bir devlet ve lider istemektedir; (2) Bu süreç sancılı, çoğu zaman kanlıdır; (3) Bu süreçten kazançla çıkacak olan, kavmiyetçimezhepçi parçalanmadan sıyrılıp Kur’ân ve Sünnet zemîninde birleşebilen mü’minlerdir.
Mustafa Özbağ Efendi, Türkiye’nin bu denklemdeki rolünü teşhîr eder: Türkiye, İslâm dünyâsının doğal lideri konumundadır. Bu konumun kuvvetlenip — «arı kovanı» istiâresiyle — içinden bir bey çıkarması için gerekli iç olgunluğu sağlaması gerekir. Arı kovanı kuvvetlendiğinde içinden bir bey çıkar; kuvvetlenmemişse çıkmaz. Türkiye’nin İslâm âlemindeki «kovan» konumu — coğrafî, tarihî, kültürel, siyâsî olarak — bu istidâdı içinde barındırmaktadır; lâkin iç olgunluğu sağlamadan dış lider olamayacaktır.
Erdoğan’ın Yalnızlaştırılma Süreci ve İran-İsrail-Bektaşî Üçgeni
Mustafa Özbağ Efendi, 2013 yıllarında yaşanan siyâsî gelişmeler bağlamında Erdoğan’ın uluslararası alanda yalnızlaştırılması mevzuuna geçer. 2013 Mayıs-Haziran aylarında yaşanan Gezi Parkı Olayları‘nın ardından, Türkiye’nin uluslararası alandaki yalnızlaştırılması süreci farklı bir şekil almıştır. Mustafa Özbağ Efendi’nin teşhîsi: bu yalnızlaştırma sâdece bir iç siyâset mevzûu değil; aynı zamanda İslâm dünyâsında bir liderlik tasavvurunun engellenmesi için kurulan uluslararası bir stratejidir.
Mustafa Özbağ Efendi, bu süreçte İran ile İsrail’in ilginç bir biçimde aynı stratejik hatta bulunduğunu işâret eder. İran, Türkiye’nin İslâm dünyâsının lider ülkesi olmasını kendi şîî-bölgesel iddiâsı açısından engel olarak görür; İsrail ise Türkiye’nin Sünnî-İslâmî tabandaki liderliğini Filistin meselesi açısından stratejik bir tehdîd olarak görür. Bu iki ayrı motivasyon bâzı somut meselelerde — Türkiye’nin yalnızlaştırılması, Bektaşî-Alevî kanalların dışarıdan desteklenmesi, Kürt hareketinin uluslararası alanda meşrûlaştırılması — birbiriyle örtüşmektedir.
Mustafa Özbağ Efendi, dînî bir mesele olarak liderin seçilemeyeceği kâidesini hatırlatır: «Dînî lider seçilmez; ortaya çıkar.» Hristiyanlık’ta Papa kardinaller tarafından seçilir; İslâm’da ise dînî liderlik — özellikle tasavvufî liderlik — seçimle değil, ilâhî takdîr ve mâzhariyetle ortaya çıkar. Siyâsî liderler seçilir; lâkin dînî liderler şu üç ölçü ile ortaya çıkar: (1) Sahîh silsileli icâzet; (2) Klasik akîde ve usûle bağlılık; (3) Halkın hür beyâtıyla teveccühü. Bu noktada İran modeli ile Türk-Sünnî gelenek arasında temel bir fark vardır.
Mustafa Özbağ Efendi’nin son derece önemli bir tarihî teşhîsi vardır: İran Şîa ulemâsının Türkiye’deki bâzı Alevî dedeleriyle malî-stratejik anlaşmalar yapmaya çalıştığına dâir tarihî haberler mevcûttur. Bu, İran’ın Anadolu’daki Şîîleşme stratejisinin bir parçası olarak değerlendirilebilir. Türkiye’deki Alevî vatandaş bilimsel, akıllı ve dînî olarak — kendi tarihî kökünü, kimliğini ve mîrâsını tahkîk ettiğinde — İran Şîa modelini benimsemenin tarihî, sosyolojik ve dînî olarak yanlış olacağını idrâk edecektir. Çünkü Türk Alevîliği, İran Şîîliğiyle aynı kaynaktan beslenmez; ayrı bir tarihî hat üzerinde gelişmiştir.
Mustafa Özbağ Efendi, Fransa ve Almanya’nın Bektaşî cemiyetlerini malî olarak desteklediğine dâir bilgilere de işâret eder. Bu, batılı güçlerin Türkiye iç politikasındaki manevî-kültürel yapıları kendi stratejik amaçları için araçlaştırma örüntüsünün bir tezâhürüdür. Lâkin sahîh Bektaşî geleneğinin temsîlcileri bu malî yardımları reddederek, gelenein orijinal saflığını korumaya çalışmaktadırlar.
Turancılık Tehlikesi: Etnik Romantizmin Dînî Tahrîfâtı
Mustafa Özbağ Efendi, konferansın sonuna doğru Turancılık meselesini gündeme getirir. Turancılık, 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başında — bilhassa Türkçümilliyetçi aydınlar arasında — yaygınlaşan, Türk dünyâsının siyâsî birliğini hedefleyen romantik bir ideolojidir. Ziya Gökalp, Nihal Atsız, Hüseyinzâde Ali, Yusuf Akçura gibi isimlerin teorize ettiği bu ideoloji, Osmanlı’nın son döneminde ve erken Cumhuriyet’te bâzı çevrelerde tesirli olmuştur.
Mustafa Özbağ Efendi’nin teşhîsi şudur: Turancılık aslî karakteri itibâriyle İslâmî değil; etnikkavmiyetçi bir ideolojidir. Türk birliğini esas alır; lâkin bu birliği İslâm zemîninde değil, kavim zemîninde inşâ etmek ister. Bu yönüyle Turancılık, Anadolu’daki Bektaşî-Alevî zümreyi de İslâm zemîninden uzaklaştırarak Türkşamanist bir kökene çekmeye çalışan bâzı yorumlara zemîn hazırlamıştır. Bu yorum, hem tarihî olarak yanlış (çünkü Bektaşîlik İslâmî bir tasavvuf yoludur), hem akîdevî olarak tehlikelidir (çünkü tevhîd zemînini etnik bir paganizme açar).
Sahîh Bektaşî geleneği Hacı Bektâşı Velî’nin Hızır Lâlê Han diyârında — yâni Horasan’da — doğan, Ahmed Yesevî’nin halîfesi olarak Anadolu’ya gelen ve tasavvufî bir hat üzerinde Türk halkının İslâmlaşmasına büyük katkıda bulunan bir mürşidi kâmil olduğunu kabûl eder. Hacı Bektâş’ın Makâlât, Velâyetnâme ve Fâtihâ Tefsîri gibi eserleri tamamen Kur’ân-Sünnet zemînindedir. Onun mîrâsını etnik bir paganizme çevirmek, hem tarihî olarak hem akîdevî olarak büyük bir tahrîfâttır.
Mustafa Özbağ Efendi’nin son tavsiyesi şu hat üzerindedir: «Anadolu insanı — Bektaşî veyâ Sünnî, Alevî veyâ Hanefî — kendi tarihî kökünü, kendi manevî mîrâsını tahkîk ederek tanımalı ve dış güçlerin etnikmezhebî oyunlarına gelmemelidir.» Hacı Bektâşı Velî gibi büyük bir mürşidin mîrâsı, mezhep kayıtsız İslâmî tasavvufun zenginliğidir; bu mîrâs sîyaset veyâ kavmiyet için araçlaştırılamaz. Sahîh Bektaşîliğin yolu, Kur’ân-Sünnet zemîninde tasavvufî dirilik, ümmet birliği ve insanlığa hizmettir.
Tarihî Yöntem Notu: Geriye Doğru Okuma ve İlmî Tahkîk
Mustafa Özbağ Efendi’nin konferansın çeşitli yerlerinde temas ettiği bir tarihî metodoloji vardır: günümüzdeki kavramları geçmişe doğru sürekli olarak okumak, tarihî tabakaları açmak, anakronizm tuzaklarından kaçınmak. Bu, Annales okulu tarafından da vurgulanan ve modern tarih yazımının temel ilkelerinden biri olan «mantalite tarihi» (mentalité) yaklaşımıyla örtüşmektedir.
Alevî-Bektaşî meselesi gibi karmaşık, çok katmanlı bir konunun tahkîkâtında şu kaynaklar başvurulabilecek esas eserlerdir:
- Aşıkpaşazâde, Tevârîhi Âli Osman — erken Osmanlı tarih kaynağı, «Kızılbaş» tâbîrinin ilk kayıtlı kullanımları için.
- İdrisi Bitlisî, Heşt Bihişt — Yavuz-Şah İsmail dönemi.
- Ahmet Yaşar Ocak, Babâîler İsyânı, Türk Sufîliğine Bakışlar, Alevî-Bektâşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri — akademik temel.
- İrène Mélikoff, Uyur İdik Uyardılar, Hadji Bektach: Un Mythe et ses Avatars — fransız oryantalist perspektif.
- Cemal Şener, Aleviliğin Etnik Kimliği, Şahkulu Sultan ve Felsefi Düşüncesi — Türkiye Alevîliği sosyolojik çalışmaları.
- Markus Dressler, Writing Religion: The Making of Turkish Alevi Islam — 20. yüzyıl Alevî kimlik inşâsı.
- Roger Savory, Iran Under the Safavids — Safevî tarihi temel kaynak.
- Hacı Bektâşı Velî, Makâlât, Velâyetnâme, Fâtihâ Tefsîri — birinci el Bektaşî kaynakları.
Mustafa Özbağ Efendi’nin konferansı, Hacı Bektâşı Velî mîrâsının doğru anlaşılması için sâdece dînî değil, aynı zamanda tarihî, sosyolojik ve siyâsî tahkîki şart kılan bir metodolojik çerçeve sunar. 500 yıl öncesine geriye doğru bir yolculuk; Erdebîl Tekkesi’nin Sünnî kökeninden Şîî dönüşümüne; Çaldıran Savaşı’nın siyâsî zemînine; Yeniçeri-Bektaşî bağına; «Alevî» isminin 1900’lerdeki inşâsına; modern Şîa-Alevî farkına; İslâm dünyâsının lider beklentisine; ve nihayetinde Turancılık tehlikesine kadar uzanan bu tahlîl, hem akademik hem manevî bir tahkîkât olarak değer taşır.
Niyâz — Ümmet Birliği ve Sahîh Mîras
Niyâz: «Yâ Rab, Anadolu coğrafyasında Hacı Bektâşı Velî’nin, Mevlânâ Celâleddîni Rûmî’nin, Yûnus Emre’nin, Sarı Saltık’ın, Aziz Mahmûd Hüdâî’nin, Karabaş-ı Velî’nin ve nice büyük mürşidin mîrâsını taşıyan bir mü’min eyle. Bektaşîliğin, Alevîliğin, Sünnîliğin ortak kaynağı olan tasavvufî hattı tanıyan; etnikmezhebî bölünmelere kapılmadan ümmet birliğini hedefleyen bir kul olarak yetiştir. 500 yıl önceki tarihî kökleri, Erdebîl Tekkesi’nin Sünnî başlangıcını, Şeyh Cüneyd’in siyâsî saparken Sadreddîn Konevî Hazretleri’nin yaptığı uyarıyı, Çaldıran’ın siyâsî-mezhebî yaralarını tahkîk eden bir mü’min eyle. «Alevî» isminin 1900’lerde inşâ edildiğini, Türk Alevîliğinin İran Şîîliğinden farklı olarak Hacı Bektâş geleneğinden beslendiğini bilen bir kul olarak yetiştir. Sadreddîn Konevî Hazretleri’nin «tâc giyme» uyarısının mânâsını anlayan; tasavvufu siyâsî iktidâr için araçlaştırmaktan kaçınan bir mürid eyle. Turancılığın etnikpagan tuzağına düşmeyen; Hacı Bektâş’ın Makâlât‘ındaki Kur’ân-Sünnet zemînini koruyan bir mü’min olarak yaşat. İslâm dünyâsının bir lider altında bütünleşme bekleyişinden bana hisse ver; Türkiye’nin İslâm âlemindeki «arı kovanı» konumunun iç olgunluğunu sağlama mücâdelesinde bana da bir nasîb eyle. Vahşi kapitalizmin, İran-İsrail iş birliğinin, Fransa-Almanya destekli cemiyetlerin oyunlarından koruyan bir bilinçle yetiştir. Ümmetin mâzhar olduğu kanlı geçiş sürecinde sâlih bir mü’min, müttekî bir kul olarak yaşat.» Allâh muhâfaza eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Beyefendi — Hacı Bektâşı Velî Anma Programı 2013 Konferansı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Hacı Bektâşı Velî, Alevîlik-Bektaşîlik, Erdebîl Tekkesi, Çaldıran Savaşı, Şah İsmail, Sadreddîn Konevî. → Tasavvuf Sözlüğü