1. Bordrolu Din Adamları: «Banka Fâizi Fâiz Değildir», «Resmî Nikâhlı 5 Erkek»
Bordrolu din adamı ne diyor? «Bankanın fâizi fâiz değildir», örnek. Bunlar bordro mahkûmu, bordro mahkûmları ne diyorlar? Meselâ «Enflâsyon miktarı kadar fâiz câizdir» diyorlar. Bunlar bordro mahkûmu.
Bordro mahkûmu ne diyor? «Bir kadın resmî olarak kimle evliyse evli; on tâne adamla da dolaşsa nikâhı durur» diyorlar. Nikâhı resmî nikâhı kimleyse, x kimseyle, kadın her gece başka bir adamla dolaşabilir mi, nikâhı duruyor mu? «Duruyor» diyor. Bordro mahkûmu.
Şimdi öyle olunca Gazâlî’de bordro mahkûmlarına yakışmayacak cesâret, sözler ve davranışlar vardır.
2. Gazâlî’nin Bâtınîlik Reddiyesi: «Sandalyenin Altından Çekmek»
Devâm ediyoruz. Emredilenin yerine mi getirdi? Bâtınîliğe karşı evet, emredilenin yerini getirdi; reddiye yazdı. Ama yazdığı reddiye az bir şey değil — böyle bakan kimseye o gibi gelebilir. Bâtınîliğe karşı reddiyeyi incelemenizi isterim. İncelediğinizde meselâ böyle slogânik değildir hiç; ilmîdir. Bâtınîliğin meşrûiyet sandalyesinin altından çeker.
Bu fakîrin tespiti: Ben Bâtınîliği böyle incelemiş bir kimse değildim; soru gelince Gazâlî ne demiş Bâtınîlikle alâkalı — o zaman baktım. Kendimce tespitim: Oturdukları sandalyenin koltuğu altından çekmiş; reddetmiyor seni, ama oturduğun koltuğu çekiyor — devriliyorsun. Müthişçe bir kağıt.
O yüzden meselâ Gazâlî Bâtınîliğe tekfîr bile etmemiş. Enteresan bir şey. Tekfîrciliği yoktur Gazâlî’nin; ama devletin emrinde olmuş olsa tekfîr ederdi.
3. «Tekfîr Kültürü» Türkiye’de: Selefî-Vehhâbî, Devlete Bağlı Tarîkat, Parti-Cemaat
Belli — şimdi devletin emrinde olanlar var: Ne var, Selefî-Vehhâbî var, herkesi tekfîr ediyor. Ne diyor? Türkiye’de meşhûr bir tarîkat var, müridleri tekfîr ediyor mu? Ediyor. Türkiye’de partiler kuruldu, kendilerine oy atılmazsa tekfîr ediyorlar.
Bakın bunlar aynı menfezden beslenen insanlar, aynı menfezden: Âlimleri var, tarîkatları var, siyâsetleri var. Şimdi âlimler aynı çizgide değilseniz tekfîr ediyorlar, sizi tekfîre yönlendiriyorlar. Şeyhleri var, onlar da tekfîr ediyorlar; siyâsetçileri var, onlar da tekfîr ediyorlar.
Bakın, bir tekfîr kültürü oluştu ülkede; ve bu tekfîrciler aynı merkezden beslenen kimseler. Ama Gazâlî’nin Bâtınîlere karşı, İsmâilîlere karşı ve hattâ Fâtımîlere karşı tekfîri yoktur. Enteresan bir şey değil mi? Hattâ Gazâlî felsefecileri bile tekfîr etmiyor.
4. Gazâlî’nin Yöntemi: Felsefecilere Tehâfütü’l-Felâsife’de Doktrini Çürütmek
Gazâlî’nin yöntemi muhteşemdir: Oturduğu sandalyeyi altından çekiyor. Felsefecilere cevâp olarak Türkçeleştirilen Tehâfütü’l-Felâsife‘de felsefecilerin oturduğu doktrini çürütüyor; sandalyeyi altlarından çekiyor.
Bâtınîleri de aynı şekilde yapmış, İsmâilîye de aynı şekilde yapmış; diğeri, o günkü Şîa’ya da aynı şekilde yapmış. O yüzden Gazâlî’yi çok taşlarlar zâten.
5. Gazâlî’yi Taşlayan Ekoller: Şîa ve Modernist Düşünce
Meselâ Gazâlî’yi taşlayan belli ekoller vardır: Şîa taşlar Gazâlî’yi; modernist düşünce Gazâlî’yi taşlar — hâni «İbn Rüşd mü, Gazâlî mi?» tartışması vardır ya, evet bunun tartışması vardır meselâ. Taşlarlar Gazâlî’yi.
Oysa Gazâlî kendi zamânında, kendi zamânında gerçekten ve gerçekten muhteşem iş yapmıştır. Bugün eleştirebiliriz.
6. Tuğrul Bey, Alp Arslan, Nizâmülmülk, Gazâlî: «Bu Dörtlü Olmasaydı Bugün Yoktuk»
Selçuklu, yânî Alp Arslan, Alp Arslan’dan önce amcası Tuğrul. Bakın, bunlar târîhî gerçekler. Eğer Tuğrul Bey’in cihâd ve savaşma aşkı, cesâreti, dirâyeti; Alp Arslan’ın İslâm’ı savunma, vatanı savunma, devleti savunma ve devleti kuvvetlendirme aşkı; bununla alâkalı Nizâmiye medreseleri ve Gazâlî olmamış olsaydı, siz bugün olmazdınız. Çok ciddî söylüyorum.
O günkü düzlemde eğer ki bu Türkler — bu çılgın Türkler, ölümü gözünü kırpmadan ölümle oyun oynayan, tâbir-i câizse ölümle dalga geçen o Türkler — olmamış olsaydı, buna ırkçılık olarak söyleyin, hiç umrumda değil. O Türkler olmamış olsaydı şu anda İslâm dünyâsı Bizans’ın önünde köleydi. Yazın bunu kenara: Köleydi. Bütün İslâm dünyâsı köleydi. Bütün İslâm dünyâsını Bizans, Haçlı seferleriyle her şeyini yok ederdi. Şimdi her şeyimizi yok ettiler. Evet, bu târîhî bir tespittir.
Bunu ırkçılık olarak da görmeyin. Tekrar söylüyorum: Tuğrul Han, Hanların Hânı Tuğrul Han. Evet. Ve yeğeni Alp Arslan. Ve Nizâmülmülk, Gazâlî. Eğer bu devlet-millet ve ulemâ kaynaşması olmamış olsaydı, evet Haçlı seferlerinin önünde yok olmuştuk.
7. Haçlı Seferlerine İçeriden Yardım Edenler: Şîa, Bâtınî, İsmâilî, Fâtımî, Emevî-Abbâsî Kalıntıları
Haçlı seferlerine girmeyin, girersem şimdi herkes düşman olacak. Haçlı seferlerine yardım eden Şîa’dır — günün Şîa’sıdır o gün için. Haçlı seferlerine yardım eden Bâtınîlerdir. Haçlı seferlerine içeriden yardım eden İsmâilîye’dir. Haçlı seferlerine yardım eden Fâtımîlerdir. Haçlı seferlerine yardım eden Abbâsî kalıntılarıdır. Haçlı seferlerine yardım eden Emevî kalıntılarıdır.
Haçlı seferlerine yardım eden, orada ne kadar unsur varsa Selçuklunun içinde ve dışında — hepsi de Haçlı seferlerinin çok affedersiniz yalakasıdır, bozmasıdır. Evet târîhî gerçektir bu. Alın bunu, isterse bizlerde paylaşın — umurumda değil.
O günkü mekanizma — Tuğrul Bey, Alp Arslan, Nizâmülmülk, Gazâlî dörtlüsü — İslâm dünyâsını ayakta tutmuştur.
8. Gazâlî’nin Keskin Mezhep Çizgisi: Eş’arî-Şâfiî-Sünnî
Gazâlî’nin felsefesi eksiktir; Gazâlî’nin bu noktada mezhebi olarak katıdır, durur. Evet, bugün baktığımızda öyledir. Gazâlî mezhep çizgisini — Eş’arî-Şâfiî çizgisini veya Sünnî çizgisini — çok keskin bir şekilde koyar. Lâzımdır o gün için.
Siz oyalanmaya zamânınız yoktur; çünkü düşman sarmıştır etrafınızı. Düşman etrafınızı sarmıştır; siz devleti ve milleti ayakta tutmakla mükellefsiniz.
9. Bugün de Aynıdır: NATO Şemsiyesi, Selefî-Vehhâbî, Çok Boyutlu İşgāl
Bugün düşman ülkenin etrafını içeriden ve dışarıdan sarmıştır. Bugün de aynıdır: İçeriden Selefîsi-Vehhâbîsi; içeriden satılmış İngiliz ajanları, dışarıdan NATO şemsiyesi altında Amerika’nın yapılanması.
Ülke askerî olarak işgāle hazırdır, ekonomik olarak ülke işgāle hazırdır, siyâsî olarak ülke işgāle hazırdır, kültür olarak zâten işgāl edilmişiz, dîn olarak işgāle hazırdır. Siz cihâd âyetlerini unutacaksınız, ülke savunmasını unutacaksınız, ekonomiyi unutacaksınız, fâizi unutacaksınız, fuhuşu unutacaksınız; uyuşturucuyla, içkiyle, çıplaklıkla beyniniz donacak.
Evet ülkede uyuşturucu yaşı ona inmiştir, fuhuş yaşı onbeşe inmiştir; evet insanlar geçim derdindedir; evet işgāle hazırdır. O gün için de Selçuklu işgāle hazırdı; içeride karışıklıklar vardı. O yüzden Romanos Diyogen komutasında Bizans gelir. Bir yenilmiş, bir aşılmış olsaydı, bugün siz olmazdınız.
10. Gazâlî’nin Pişmanlığı: Nefsî Hesaplaşma — Pîrlerin «Düğününe Pişmanlığı»
O yüzden Gazâlî sipâriş adam değildir; o günün zirve aklıdır. İnsanlar o gün vazîfelerini yaparlar; nasıl bir vazîfe yaptıkları sonradan meydana çıkar, eleştirirler. Sonradan gelenler evet eleştirirler; haklarıdır, herkesin buna bir şey demem.
O yüzden pişmanlığı ve îtirâfı Gazâlî’nin devlete hizmet etmiş olmaktandan değildir. Bu nedir? Nefsindendir. Ben onu sûfîliğe bağlıyorum. Hâni Hazret-i Pîr’in «Dün dünde kaldı cancağızım, bu yeni bir şeyler söylemek lâzım» sözündeki gibi — sûfîler öyle derler, düğününe pişman olurlar. «Belki dahâ fazla sevseydim, dahâ fazla yaşasaydım, dahâ fazla derinleşseydim.»
Bu da Gazâlî’nin… Ben ona inanıyorum: Niyeti çok sâfdır, sâfîdir. Ama o niyetinin sâfîliğini ve sâflığını sonradan gelenler bulanıklaştırır. Bir Hazret-i Mevlânâ vardır, bir de Mevlânâcılar vardır ya. Bir Muhyiddîn-i Arabî vardır, bir de Arabîleşmeciler vardır ya. Bunun gibi: Bir İmâm-ı A’zam vardır, bir de İmâm-ı A’zamcılar vardır. Ne? Hanefî. Hâlâ Hanefîliğin başıdır. [Devâmı sonraki derste.]
Kaynakça
Eser: İmâm Gazâlî, Tehâfütü’l-Felâsife (Filozofların Tutarsızlığı) — Fârâbî ve İbn Sînâ ekolüne karşı Yunan felsefesinin İslâm akāidiyle bağdaşmadığı 20 mes’elenin felsefî-mantıkî çürütülmesi
Eser: İmâm Gazâlî, Fedâihu’l-Bâtıniyye / el-Mustazhirî — Hasan Sabbâh’ın Nizârî-İsmâilî öğretisine karşı reddiye — Halîfe el-Mustazhir’in talebiyle yazılmış
Eser — Tehâfüt Geleneği: İbn Rüşd, Tehâfütü’t-Tehâfüt (Tutarsızlığın Tutarsızlığı) — Gazâlî’nin Tehâfütü’l-Felâsife‘sine karşı reddiye. Endülüs Aristotelesçiliği’nin Sünnî kelâmla hesaplaşması. — Modernist İslâm tartışmalarında «İbn Rüşd mü Gazâlî mi?» kutuplaşmasının zemîni
Tarihî Bağlam — Birinci Haçlı Seferi (1096-1099): Selçuklu Sultanı Melikşâh’ın 1092’de vefâtı, Nizâmülmülk’ün aynı yıl Hasan Sabbâh’ın fedâîlerince suikastle öldürülmesi sonrası Selçuklu’nun zaafa düşmesi; Anadolu Selçuklu (Süleyman Şâh ı.) ile aynı yıllarda Haçlı orduları İznik, Antakya, Kudüs hattını fethetti. Fâtımî hânedânının (Mısır) ve İsmâilî unsurlarının Haçlılara karşı pasif veya iş birlikçi tutumu târîhî kayıtlarda zikredilir. — S. Runciman, A History of the Crusades; A. Sevim, Suriye ve Filistin Selçukluları
Tarihî Şahsiyet — Nizâmülmülk’ün Şehâdeti: 10 Ramazan 485 / 14 Ekim 1092 — Selçuklu vezîri Nizâmülmülk Nihâvend yakınlarında bir Hasan Sabbâh fedâîsi tarafından bıçaklanarak şehîd edildi; otuz beş günden az süre sonra Sultân Melikşâh da vefât etti. Bu çifte ölüm Selçuklu devletinin hızla zayıflamasının başlangıcıdır. — İbnü’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-Târîh, X/124
Tarihî Bağlam — Malazgirt’ten Sonra: 1071 Malazgirt zaferi sonrası Türkmen beylikleri (Saltuklu, Mengücekli, Dânişmendli, Artuklu, Çaka Bey vd.) Anadolu içlerine yayılarak Bizans’ın Anadolu hâkimiyetini kırdı. — O. Turan, Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi
Tasavvuf İlkesi — Mürîdin Pişmanlığı: Sûfîlerin «düğününe pişmanlık» dediği; geçmiş ibâdet ve hizmetlerin yetersiz görülmesi, dahâ fazla ihlâs ve derinleşme talebi. Hazret-i Mevlânâ’nın «Dün dünde kaldı cancağızım, bu yeni bir şeyler söylemek lâzım» sözüyle ifâde edilen mânevî yenilenme idrâki. — Mevlânâ, Dîvân-ı Kebîr
Bu metin, Mustafa Özbağ Efendi’nin «Gazâlî’den Sorular» konferans serisinin 7. dersinden derlenmiş ve tez kalitesinde yeniden düzenlenmiştir. Kaynak video: YouTube
Ek kaynaklar:
- Kur’an-ı Kerim, Nahl 16/125; hikmet ve güzel öğütle davet ilkesi.
- Kur’an-ı Kerim, Ahzab 33/21; Resulullah’ta güzel örnek oluşu.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, takva, ihlas ve güzel ahlak bölümleri.
- İmam Gazali, İhya-u Ulumi’d-Din, kalp terbiyesi, ahlak ve ihlas bölümleri.
- Buhari, İman ve Rikak bölümleri, niyet, ihlas ve ahlak rivayetleri.
- Müslim, Birr ve Sıla bölümü, güzel ahlak ve kardeşlik rivayetleri.
- Tirmizi, Birr ve Sıla, zühd ve deavat bölümleri.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, ihlas, takva, zikir ve güzel ahlak bölümleri.
- İbn Hacer el-Askalani, Fethu’l-Bari, ilgili Buhari rivayetlerinin şerhi.
- Kuşeyri, er-Risale, tasavvuf adabı, hal ve makamlar bahisleri.