1. Bölüm
u zamanla baktığımızda. Selçuklu’nun dönem dönem hem içsel problemleri vardır hem de dışsel problemleri vardır. Mesela değişik isyanlarla uğraşmak zorunda kalmıştır. Ve isyanla uğraştığı kesimlerin bir kısmı kendisini dinde otelite görenir. Mesela kim vardır esrarı içip. İslam. Devleti kurmaya çalışan kimdir? Haşhaşiler. Şimdi. Selçuklu haşhaşilerle uğraşır. Selçuklu bu tabir muhoşkerin. İslam dünyasının. Hazreti. Ali. Efendimiz’den beri başta bir kılık vardır. Kim? Hariciler. Gazâlî haricilerle de uğraşır. Gazâlî haşhaşilerle de uğraşır. Gazâlî o günkü. İslam dünyasının kendi içerisindeki. İslam akaydine uymayan topluluklarla da uğraşır. Kurufçular vardır bir tarafta, batıniciler vardır bir tarafta.
Şi’an’ın kendi içerisinde değişik kolları vardır. Fatım acılar vardır bir tarafta. Bir tarafta kendisini saklamış. İslam’ın içindeymiş gibi görülen. Yahudi kılıklar vardır. Bildiğiniz. Yahudi kılık. bugünkü sebataycılar gibi. Böyle. Yahudi kılıklar vardır. Mesela. Şi’an’ın içerisinde. Şi’an’ın içerisinde. Bakın. Şi’an’ın içerisinde. gerçek. Şi’ay’la sonradan deformu olmuş. Şi’acılığı ayırım ben. Mesela. İmam-ı. Cafer’e söyleyecek hiçbir sözüm yoktur. İmam-ı. Cafer’i’yle. Şi’acılığı ayırım. Çünkü bunlar çok geniş meseleler, tarihi bir meseleler. Ben dedim ki ayırım. ben. Arabi’yle. Araplaşmacılar’e ayırdığım gibi. Hazreti. Mevlânâ’yla. Mevlânâ’cı’lara ayırdığım gibi. Ayırım. İmam-ı. Azam’la. Hanefeleri ayırdığım gibi.
Bazen derslerde diyorum ya herkes. İmam-ı. Azam’a ben mezheptekim. İmam-ı. Azam değilsin. Hanefî değilsin sen diyorum. Bu şaşırıyor. Sen. Hanefî’yi sen zulme boyun eğmesin. Sen. Hanefî’yi sen zalimlere boyun eğmesin. Sen. Hanefî’yi sen. Sen mümkün değil. Senin duruşun bu noktada olmaz. İmam-ı. Azam emevilerin emevilerin yıkılmasına fetva veren insanlar. Siz bugün cuman namazını emevilerin tarif ettiği gibi kılıyorsunuz. Peygamberin tarif ettiği gibi değil. Bakın bugün cumanın kılmış sıralaması emevilere aittir. Sen. Hanefî’yim dediğinde önce cumanadan başlayacaksın. Rejeksin ki. Peygamber salallahu aleyhi ve sellem azizlerin cumanı kılmış kılma sıralaması bu değil. Ya önce namazı kılacaksın sonra hutbeyi okuyacaksın.
Sen önce namazı kılıp sonradan hutbeyi okumuyorsan sen emevilerin kıldırdığı cumanı kıldırıyorsun bana. Hanefî misin? Evet gel önce cumanadan başla. Gel önce cumanadan başla. Hanefî misin? Evet. Sen hutbeden para dilenemezsin. Hanefî misin? Evet. Sen namaz kıldırmaktan dolayı maaş alamazsın. Hanefiyle çıkmak yok öyle bir şey. Şimdi bunun gibi Gazâlî’ye baktığımızda Gazâlî siyasi çalkantıların, fikri çalkantıların, ilmi çalkantıların, akidevi çalkantıların bulunduğu bir bölgede ve zamanda yaşamış bir kimse. Şimdi Gazâlî’ye baktığımızda Gazâlî de siz şimdi o günün çerçevesindeki. Kur’ân sünnet çizgisinin dışında ne var ise. Selçuklu’nun hem içerisinde hem dışarısında bunlar cirit atmaktadır. Selçuklu hiç olmasa, hiç organizasyonu elinde tutabilmek ve bu dış şimdi mihrak deniliyor ya bu dışarıdaki bu operasyonların içeride ilmi noktada kol gezmesin diye medreseyi kurar, medresenin başını da Gazâlî’ye getirir ve Gazâlî işine karışmaz der ki sen burada.
2. Bölüm
Kur’ân sünnet mücadelesi ver, akideyi sağlam tut. Maaşı da neredendir. Selçukludandır. Bunun da altını çizeriz. Akçe neredendir. Selçukludandır. devlet akçesiyledir. Şimdi bunun normalde. Hanefî değişti adı var mıdır evet. Çünkü devlet tebasının dinini korumakla mükelleftir. Devlet tebasının aklını korumakla mükelleftir. Devlet tebasının namusunu korumakla mükelleftir. Devlet tebasının canını korumakla mükelleftir. Devlet tebasının malını korumakla mükelleftir. Şimdi bu açıdan baktığımızda devlet şunu yapıyor. Selçukludir devleti. Yok ki teva’nın dinini korumam lazım. Kime karşı hurufçulara karşı, batıncılara karşı, kime karşı. Fatım acılara karşı, kime karşı zerdüşlere karşı, kime karşı bu yukarı mezopotam ve.
Yahudileri vardır. Bu yukarı mezopotam ve. Yahudileri toplumun içerisinde kendilerini saklarlar. Toplumun içerisinde kendilerini göstermezler. Bu toplumun içerisinde mesela normalde dünya üzerinde devlet olarak en fazla. Yahudiye sahip olan devlet kimdir? Şimdi diyebilirsiniz. Rusya öyle değil mi? Diyebilirsiniz. Türkiye diyebilirsiniz neresi. İran diyebilirsiniz neresi. Azerbaycan diyebilirsiniz neresi. Dağistan? Mesela. Hazar. Yahudileri vardır. Hazar. Yahudileri. Fırat’la. Dijder’in arasında. Bağdat’tan tutun, Bağdat’tan tutun, Dağa aşağıdan hatta. Yukarı. Türkiye. Cumhuriyetlerin içerisine. Kazakistan’a, Türkmenistan’a, Türkistan’a kadar gider onlar. Bunlar. Hazar. Yahudisidir. Bu. Hazar.
Yahudileri asla kendilerini meydana çıkarmazlar. Bununla. Profesör. Veli var ya, neydi? Yalçın küçük özür dilerim. Yalçın küçüğün muhteşem araştırmaları var. Doğrudur, yanlıştır, eksiktir, fazladır, işin orasını girmiyorum. Yalçın küçüğün. Hazar. Yahudileri ile alakalı araştırması vardır. Bunlar da kendilerine. Türk olarak görürler. Böyle bir alt çizgi olarak daha önce de size söylemiştim. Moslat’ın böyle bir çalışması var, Türklerin. Yahudi olduğuna dair. Kapattık parantezi. Şimdi. Gazâlî’nin dönemi böyle bir çalkantılı bir dönem. Hem içeride hem dışarıda, hem siyasi çalkantılar var, hem askeri çalkantılar var. Fikri çalkantılar var, akidevi çalkantılar var. Felsifik çalkantıları var, bunların içerisindedir.
Gazâlî. Gazâlî’nin bunlardan. Etkilenmemesi mümkün mü? Mümkün değil. Etkilenmiştir de. Sonuçta bunlara cevap yazarken de kendince bunlara inceleyip araştırmak zorunda kalmıştır. Ve o yüzden normalde şimdi doğu. İslam düşüncesinde burada toplumlarında devletin toplumun ve ekonominin gelişimi üzerinde nasıl bir rol oynamıştır dediğimizde. Evet Gazâlî insan ve devlet ilişkisinde devletin yanında saf tutmuş bir kimsedir. Bu benim kendi tespitim. Bunu eksik yanlış görebilir bir kimse. Çünkü benim en büyük bu konuda çok titizlikle durduğum bir şey vardır. Sen kimin ekmeğini yiyorsan onun kılıcını sallarsın. Ya ebuzer-i gifare gibi kılıcın boynundadır. Kılıcın boynundadır. Kimsenin ekmeğini yemiyorsan o zaman tabirimi hoş görün.
Bütün. Hazret-i Osman efendimizden tutun da sahâbe de tabirimi hoş görsün. Kılıcın boynundaysa. Hazret-i Osman’a da gider yaparsın. Kılıcın boynundaysa muhaviyeye de gider yaparsın. Kılıcın boynundaysa yaparsın. Kılıcın boynunda değil de seni birisi gırtlandan tuttuysa o zaman seni gırtlandan tutanın kılıcını sallarsın. Bunu bir kenara koyun. Bir analiz. Gazâlî sonuçta devletten maaş alan bir alimdir. Gazâlî yalnız İhyâ yazdığında devletle olan ilişkisi bittiği zaman yazmıştır. Bunda kenar et bir not olarak alın. Böyle olunca evet Gazâlî’nin veya gazaliden önceki abbasilerin ve Emevîler zamanında da insan-devlet ilişkisinde bir kısım âlimlerin hatta sahabeleri. Bunları da koyalım içerisinde.
Bir kısım sahabeleri devletin yanında saf tuttuğu görülmüş bir şeydir. Mesela muhaviyeye yanında saf tutan sahabeleri görebilirsiniz. Bakın muhaviye nin yanında saf tutan sahabeleri görebilirsiniz. Yezidin yanında saf tutan sahabeleri görebilirsiniz. Hazreti. Hüseyin. Efendimiz’i orta yerde bırakan sahâbeler görebilirsiniz. Canımıza acıtan şeylerdir bunlar. Canımıza acıtan şeylerdir. Ama asabım yıldızla
Kaynakça
İmâm Gazâlî Sohbetleri 11/14 — Mustafa Özbağ Efendi’nin “Gazâlî’den Sorular” konferans serisinden.
Kaynak video: YouTube
İlgili Sözlük Terimleri: Sünnet, Ashâb-ı Kirâm. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı