1. Soru-Cevap: Sigortasız İşçi Çalıştırmak Kul Hakkı mıdır?
Gazâlî sohbetine geçmeden önce âcil ve önemli bir soru geldi: «Bir işveren yanındaki elemanın sigortasını yapmazsa hak yemiş olur mu? Bunun helâlleşmesi nasıl olmalı?»
Eğer bir kimse yanında bir eleman çalıştırıyorsa onun sigortasını yapmak zorundadır. Yapmazsa hak yemiş olur ve onunla helâlleşmesi gerekir. Bu, doğrudan kul hakkıdır; işverenin niyeti veyâ işin küçüklüğü hükmü değiştirmez.
Meselenin dünyevî tarafını da cemaatten mesleği îtibâriyle bilen bir kardeşe sorduk. Verilen rakamlar şöyle: Sigortasız eleman çalıştırmanın cezâsı, kurumun ne kadar geriye dönük tespit yaptığına göre değişiyor. Bir yıl geriye dönüldüğü farz edilirse yaklaşık 720.000 lira yıllık cezâ söz konusu — üstelik prim hâriç. Prim de eklenirse asgarî ücret üzerinden yaklaşık 250.000 lira civârında prim tahakkuk ediyor. Buna gecikme fâizi de bindiğinde bir yıllık hesapla toplam 1.000.000 ilâ 1.200.000 lira arası bir yük çıkıyor.
Geriye dönük üç yıl, beş yıl gibi tespitlerde ise o yıla isâbet eden gecikme fâizi oranı üzerinden güncellenerek güne getiriliyor. Ayrıca artık bir ay ileriye dönük giriş yapma imkânı kaldırılmış durumda; işverenin sigorta girişini bir gün önceden yapma zorunluluğu var. Denetim ekipleri ellerindeki tabletlerle T.C. numarasını anlık sorgulayıp sigortalı olup olmadığını tespit edebiliyorlar. Bir gün geriye dönük bir eksiklikte dahi 67.000 lira civârında bir cezâ gündeme geliyor.
Kendi tecrübemden de söyleyeyim: Bir dönem iş yerimize denetime geldiler, herkesin kimliklerini aldılar, tek tek T.C.’lerine baktılar — hepsi sigortalıydı. Ben herkesin sigortasını yaptırırdım; o gün işe giriyorsa o gün yaptırırdım. «Rutin denetim» dediler; «rutin olsa alttaki dükkâna da girerdiniz, üsttekine de, karşıya da geçerdiniz» dedim. Tutanak tutuldu, bu kadar çalışan vardı, hepsi de sigortalı diye yazıldı.
Buradan çıkan asıl ölçü şudur: Sigorta meselesi, işverenin lütfedip yapacağı bir iyilik değil, çalışanın doğmuş bir hakkıdır. Bu hak yenirse, mesele kānunun tespit edip etmemesiyle bitmez; kul hakkı olarak durur. Dünyevî cezâyı ödeseniz dahi helâlleşme ayrı bir borçtur. Ve kul hakkında helâlleşme, hakkın sâhibiyle olur — başkası onu bağışlayamaz.
Netîce şudur: Eleman çalıştırmak kolay bir şey değildir. Hem kul hakkı cihetinden hem de dünyevî mes’ûliyet cihetinden ağır bir sorumluluktur. Allâh selâmetlik versin.
2. Bu Haftanın Metni: «Gazâlî Ümmeti Sorgulamayan Bir Topluluk mu Yaptı?»
Geçen haftadan devâm ediyoruz. Gazâlî sohbetleri arkadaşlara biraz fazla teknik gelebilir; ama kardeşimiz uzun çalışmalar sonucunda o sorular manzûmesini hazırlıyor. Soru sormak da ayrı bir bilgi birikimi ve araştırma gerektirir; Allâh râzı olsun, bu konuda iyi çalışma gösteriyor.
Kaldığımız yerden devâm edelim. Elimizdeki pasaj şöyle diyor: «Nizâmülmülk’ün istediği siyâseti desteklemek amacıyla ve onun isteğiyle yazdığı anlaşılan eserde, Bâtınîlik için ‘bu ümmetin dışı râfizîlik, içi tam bir küfürdür’ der. Gazâlî, İslâm dünyâsındaki i’tikāda felsefe ve akıl karıştırılmaz ilkesini yerleştirerek, halkın ve ümmetin yeniden sorgulamayan ve nakli esas alan kullar topluluğu hâline getirilmesinin temellerini atar.»
Bakın şu ifâdeye dikkat edin: «halkın ve ümmetin yeniden sorgulamayan…» Yâni daha önce sorgulanıyormuş da Gazâlî’den sonra sorgulanmıyormuş — buradan böyle bir hüküm çıkarıyor.
Bu mesele, benim yeni sûfî olduğum zamanlarda, kendilerini okumuş-yazmış görenlerin önümüze tâbiri câizse temcit pilâvı gibi ısıtıp ısıtıp koydukları bir şeydi. Bilhassa Ödemiş’te, ben oraya göçtüğümde, kendilerini radikal gören, sûfîliğe taş atan, lâf atan değişik topluluklar vardı. O küçük gruplarla bu konuların üzerinde çok tartışır, çokça irdelerdik.
Bu, bilhassa son dönemde aklını ilâhlaştıranlar, hadîsleri inkâr edenler gibi karma bir topluluğun gündeminde. Kendi aralarında farklı fraksiyonlar olsa da enteresan tiplerdir. O yüzden İslâm dünyâsında Gazâlî’den sonra en çok tartışılan meselelerden birisidir bu.
Soruyu hazırlayan kardeşimiz de bu pasajı buraya alırken o tartışmalardan esinlenerek almıştır. Yâni önümüzdeki metin, havadan inmiş bir cümle değil; asırlık bir tartışmanın günümüzdeki özetidir. Onun için cevâbı da aynı ciddiyetle vermemiz gerekiyor: hem târihî tarafını hem de bugünkü uzantısını göstererek.
3. İki Şeyi Ayırmak: Târihî Olgular ve Modern Yorumcular
Burada iki mesele var ve bu iki olguyu birbirinden ayırt etmemiz lâzım.
Birincisi târihî gerçeklikler, târihî olgulardır. Yâni Nizâmülmülk’ün ve Gazâlî’nin yaşadıkları zaman ve coğrafyayla alâkalı olgular. İkincisi ise günümüz târihçilerinin veyâ felsefecilerinin bunları nasıl yorumladığıdır — bunun altından nasıl çıkıyorlar, neye nasıl bakıyorlar? Bu ayrım önemlidir.
Meselâ okuduğumuz bu metin, İslâm dünyâsında kendilerini biraz modern siyâsetçi gibi gören bir kesimin dilidir. Bu kesim, batı kültürünü almış, batı okullarında okumuş, İslâm dünyâsını gericilikle ve geri kalmakla suçlayan, bunun ilâcının batıda olduğunu düşünen, ama yine de kendilerini İslâm dünyâsının içinde birer düşünür gibi gören kimselerin analizlerini taşır.
Şimdi bu kimseler Bâtınîliği gerçekten inceledilerse — ki muhakkak incelemişlerdir — ve buna rağmen hâlâ Bâtınîliği küfür olarak görmüyorlarsa, o zaman burada başka bir sıkıntı doğar. Çünkü mesele bir yorum farkı değil, i’tikādın esâsına dâir bir mesele hâline gelir.
4. Bâtınîlik Nedir? Kur’ân’ın Zâhirini İptal Etmek
Gazâlî’nin Fedâihu’l-Bâtıniyye adlı eserinde İsmâîlî-Bâtınî hareketi ağır bir biçimde eleştirdiği doğrudur; bunu geçen derslerde de zikretmiştim. Eserde özetle şunu söyler: Kur’ân’ın zâhirini tamâmen iptâl eden yorumlar kabul edilemez.
Burayı biraz açmam lâzım. Bâtınîliğe «bâtınî» denmesinin sebebi, Kur’ân’ın zâhir hükümlerini yok hükmünde görmeleridir. Evet, hadîs-i şerîfle sâbittir ki Kur’ân âyetlerinin ve hadîslerin bir zâhir anlamı, bir de bâtın anlamı vardır. Sûfîler bunu «işârî tefsîr» dediğimiz tefsirlerle dile getirmişlerdir.
Ama sûfîlerin hiçbirisi Kur’ân’ın zâhir hükümlerini reddetmemiştir. İşte kritik fark buradadır. Bâtınîlik dediğinizde ise Kur’ân’ın zâhir hükümlerine bir reddiye vardır; hukuka bir reddiye vardır.
O zaman Bâtınîliğe bakarken nereden bakacağız? Kendi hakkımızda hüsn-i zan ile değil, onların kendi eserlerinden bakacağız. Hasan Sabbâh’tan bakacağız. Fâtımî devletinden bakacağız. Yâni bu fikri, kitapta kalmış bir nazariye olarak değil, devlet kurmuş, örgüt kurmuş, kale tutmuş hâliyle göreceğiz.
Böyle baktığımızda Bâtınîlik bizim önümüze çok farklı bir şey olarak çıkar. Ve o çok farklı şeyi küfür noktasında görmemek, Allâh muhâfaza, bizi de küfre düşürür. Gazâlî Sünnî çizgide durduğu için bu hâdiseyi elbette küfür olarak görecektir — çünkü ortada bir yorum inceliği değil, Kur’ân’ın zâhirinin topyekûn iptâli vardır.
5. Zâhir Kaldırılınca Geriye Ne Kalır? Hukuk, Namaz ve Tesettür
Çünkü batı dünyâsının istediği tam olarak budur: Kur’ân’ın zâhirinin iptâl edilmesi, bilhassa hukûkunun iptâl edilmesi. Zâten Kur’ân’ın hukûkunu ortadan kaldırıp iptâl ederseniz geriye sâdece ibâdet kısmı kalır.
Peki siz ibâdetin de zâhirini ortadan kaldırırsanız ne olur? Meselâ namaz. Namaz nedir? Rükûsuyla, secdesiyle, kıyâmıyla, okunacaklarıyla, yapılacaklarıyla sâbit bir ibâdettir. Kur’ân’da «namaz» olarak değil «salât» olarak geçer. «Salât» olunca istediğin gibi kılarsın, oturup yaparsın, ona da namaz dersin — o zaman ne diyeceksiniz ona? Öyle yapıyorlar.
Veyâhut kadınların tesettürü; veyâhut İslâm’ın şerîatı, şerîat hukûku. Bunlar söz konusu olduğunda zâhiri yok edeceksiniz. Hukuk mu? «O zaman Arap toplumuna o hukuk lâzımdı» diyecekler. Allâh muhâfaza eylesin.
6. Masum İmam Anlayışı: Delîli Olmayan Bir İddia
Bâtınîliğe eleştirel olarak bakacağımız en önemli yer, peygamberlerden sonra masum imam anlayışıdır. Bunun dînî delîli yoktur.
Yalnızca Hazret-i Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hazretleri ve diğer peygamberler masumdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hazretleri vefât etti; peygamberlik mesleği ve müessesesi zâhir olarak bitti. «Benden sonra ne bir nebî ne bir peygamber gelmeyecektir» — âyetle sâbittir ki son peygamber Hazret-i Muhammed Mustafâ sallallâhu aleyhi ve sellem’dir. Ondan sonra bir peygamber de gelmeyecektir.
O hâlde bu masum imam anlayışı nereden geldi? Bu, İsmâîlî Bâtınîlikten gelmiştir. Kur’ân’da ve sünnet-i seniyyede herhangi bir delîli olmadığı için Gazâlî bunu ısrarla inkâr eder ve buna reddiye yazar.
Meselenin ağırlığını görün: Masum imam anlayışı kabûl edilirse, o imamın sözü âyet ve hadîsin önüne geçer. Çünkü hatâ etmeyeceği kabûl edilen bir merci’ varsa, artık ölçü Kur’ân ve sünnet değil, o merciin beyânı olur. İşte bu yüzden mesele bir mezhep tartışması değil, doğrudan dînin kaynağına dâir bir tartışmadır.
Bir de şu var: Kur’ân’ın zâhirini iptâl eden te’vîl ile masum imam anlayışı birbirini tamamlar. Zâhiri iptâl edersiniz — geriye bâtın kalır. Bâtını kim bilecek? Masum imam. Böylece dînin bütün ölçüsü tek bir elin te’vîline bağlanmış olur. Gazâlî’nin reddiyesinin sebebi budur.
7. Bâtınîliğin Siyâsî Ayağı: Selçuklu’yu Yıkma Projesi
Bâtınîliğin en önemli ölçülerinden birisi, bu düşüncenin siyâsî amaç taşımasıdır. Amacı nedir? Selçuklu’yu yıkmaktır. Dînin, dînî düşüncenin, dînî tavrın, dînî tarzın arkasında Selçuklu devletini yıkmak vardır.
Bunu anlamak için Selçuklu zamanına gitmemize bile gerek yok. Bakın: Bir devleti yıkmaya çalışırsanız, o devlet size ritmik olarak cevap verir. Devletin devlet olmasının sebebi budur. Devletin bâzı kānunlarını, kurumlarını, kurallarını eleştirebilirsiniz — ama siz devleti yıkmaya çalışıyorsanız devlet size ritmik cevap verir.
Hele bu, Orta Asya’dan itibâren gelmiş, onca devlet kurmuş, devlet yıkmış bir silsileyse. Siz devleti yıkmaya çalışan bir eylem veyâ eylemler manzûmesi oluşturursanız, devletin içerisindeki belirli organlar bunları izler, takip eder. Sen silâhını kime döndürdün? Devlete döndürdün. Devlet senin üzerinden silindir gibi geçer.
Bâtınîliğin en önemli yanlışlıklarından birisi devleti yıkmaya kalkışmasıdır — ve bunu suikastlerle yapar. Devletin içerisine değişik ajanlar koyar; o ajanların suikastleriyle Selçuklu’yu bir hâlli zorlar.
8. Önemli Ayrım: Gazâlî Şîa’yı Tekfîr Etmez
Ama Gazâlî enterasan bir şekilde Şîa’yı tekfîr etmez; Şiîleri de tekfîr etmez. Bu, üzerinde durulması gereken bir noktadır.
Bugün Şiîlerin içerisinde On İki İmam Şîîliği vardır. Bu On İki İmam Şîîliği ile o gün mücâdele edilen İsmâîlî Bâtınî hareket aynı noktada değildir. Bunu karıştırır da aynı noktada görürsek, Mustafa Özbağ olarak ben bunu doğru analiz etmemiş sayarım. O yüzden On İki İmam Şîîliği ile İsmâîlî Bâtınî çizgisi aynı çizgi değildir.
Bu ayrımın önemi şudur: Gazâlî’nin karşı durduğu şey bir mezhep değil, dînin zâhirini ve hukûkunu topyekûn iptâl eden bir te’vîl sistemi ve onun siyâsî projesidir. Dîni komple zâhirî anlamlarından kopararak ibâdetleri geçersiz hâle getirirseniz, o dîni yaşayan ve ilmiyle müsemmâ olan kimseleri karşınıza almış olursunuz.
9. Bugünün Bâtınîliği: «İyilik Yapmak da Salâttır» Diyenler
Bugün de tasavvuf adı altında veyâhut değişik isimler altında, dîni zâhirinden koparmaya çalışan gruplar ve unsurlar vardır.
Bir kimse televizyona çıkıp «bir kimseye iyilik yapmak da salâttır» derse, orada sıkıntı vardır. Veyâhut bir kimse ağzını doldura doldura «bu namazı ümmetin başına belâ edenlere Allâh lânet etsin» diyorsa, orada sıkıntı vardır.
O zaman o günkü Bâtınîlik ile bugün bunları söyleyenlerin arasında fark yoktur. Bunlar Fazlur Rahman’dan esinlenerek İslâm dünyâsının içerisinde yer edinmiş kimliklerdir. Masonik kimliklerdir bunlar; Ezher mezunu olmaları da bu kimliklerini değiştirmez.
10. Gizlilik ve Kapalı Örgütlenme: «Kırk Yıldır Kapımız Açıktır»
Bâtınîlerde bir de gizlilik ve kapalı örgütlenme vardır. Bakın: İslâm’da gizlilik ve kapalı örgütlenme yoktur.
Bu fakir kırk yıldan beri sohbet eder; kırk yıldan beri kapı açıktır. Gizli saklı bir şeyimiz yoktur, arka bahçemiz yoktur. Dîn budur. Biz Kur’ân ve sünneti anlatırız — dilimizin döndüğünce, bildiğimizce. Biz sûfîliği anlatırız, dilimizin döndüğünce; ve mesajımız açıktır.
Örnekliyorum: Buradaki sohbetimiz canlı yayında YouTube’da yayınlanır. Benim geriye dönük yirmi beş yıllık, otuz yıllık sohbetlerimi bulmanız mümkündür. Saklılığımız, gizliliğimiz yoktur. Çünkü İslâm dîni herkese açıktır, sûfîlik de herkese açıktır.
Ama Bâtınîlikte bir gizlilik, bir kapalılık, kendi içinde olma hâli vardır. Aynı şeyi bugün uygulayan cemaatler ve tarîkatlar var; uygulamaya çalışanlar var. Neyin gizli senin kardeşim? İslâm meydanda, Kur’ân meydanda, hadîsler meydanda; ehl-i sûfînin söyledikleri kitaplarda. Sen neyini gizliyorsun o zaman? Bir şeyi saklıyorsan, gizliyorsan, onun arkasında başka şeyler vardır.
Bâtınîler kendilerini siyâsî isyânlarla da ilişkilendirmişler, toplumda fitne çıkarmışlar ve toplumu fitneye mâruz bırakmışlardır. Bir İslâmî oluşumu veyâ topluluğu az veyâ çok gizlilikle, kapalılıkla örtüyorsanız orada farklı bir şey vardır — dikkatli olmak lâzım.
Şunu ölçü olarak alın: Anlatılan şey Kur’ân ise, Kur’ân meydandadır. Anlatılan şey sünnet ise, hadîs kitapları meydandadır. Anlatılan şey tasavvuf ise, ehl-i sûfînin sözleri kitaplarda basılıdır. Öyleyse gizlenecek olan nedir? Dînin kendisi gizli olmadığına göre, gizlenen şey dînin kendisi değildir. İşte tam bu noktada durup düşünmek gerekir.
11. Nizâmülmülk Gazâlî’yi Neden Destekledi? Târihî Bağlam
Nizâmülmülk’ün Gazâlî’yi desteklemesine hem târihî bağlam hem de dînî bağlam açısından bakmamız lâzım.
Târihî bağlam şudur: O yüzyılda Selçuklu devleti Mısır’daki Fâtımî devletiyle düşmandır. İçeride Hasan Sabbâh hareketi vardır; ma’lûm, Alamut Kalesi’ne oturmuş, yerleşmiştir. Yâni devleti içeriden yıkmaya çalışan bir örgüttür. Bir de İsmâîlî propaganda vardır; Selçuklu devleti onunla da uğraşmaktadır.
Şimdi siz bir devletsiniz — Selçuklu devleti, yâni Müslüman Türk devleti. Bunu ırkçılık olarak almayın. Ve siz o devleti kurarken çok zorluklar yaşamışsınız, çok şehitler vermişsiniz; o devleti ayakta tutmak için Bizans’la uğraşmışsınız. 1071 Malazgirt.
Nizâmülmülk zâten Alp Arslan’ın vezîridir. Alp Arslan’ın geldiği yeri çok iyi bilir, Türk devletlerinin geldiği yeri de çok iyi bilir; devletin içeriden ve dışarıdan gelen tehlikelerini de çok iyi görür. Böyle olunca Nizâmülmülk devletin devâmını, bekāsını düşünür. Günlük düşünmez, beş yıllık on yıllık düşünmez — devletin bekāsını düşünür.
12. Nizâmiye Medreseleri: Fikre Fikirle Cevap Vermek
Öyle olunca da Nizâmiye medreselerini kurar. Geçen derslerde bahsettiğim gibi, Nizâmiye medreselerinin amaçlarından birisi Sünnî ilmi güçlendirmektir. Çünkü o İsmâîlî-Bâtınî fikirlere, Hasan Sabbâh’ın fikirlerine karşı yine fikirle mücâdele edilmesi gerekir.
O yüzden Nizâmiye medreseleri Kur’ân’a ve o günkü devlete bağlı ulemâ yetiştirir — âlim yetiştirir. Nizâmülmülk’ün Gazâlî’yi desteklemesinin sebebi budur: devlet-millet bütünlüğünü sağlamak. Devlet-millet bütünlüğü sağlanırken de dîn en önemli olgulardan birisidir.
Ve Gazâlî, Bâtınîliğe reddiye yazarken dînin kāidelerinin yanında aynı zamanda siyâsete de girmiş; siyâset de ona cevap vermiştir.
13. Her Devletin Bir Din Ayağı Vardır: İngiltere, Vatikan, Amerika ve Fransa
Şunu unutmayın: Dünyâ üzerindeki bütün devletlerin kendilerince bir dîn ayağı vardır — ama doğrudur, ama yanlıştır, ama eksiktir.
Siz bugün İngiltere’ye gidersiniz; İngiltere kendi kraliyet âilesinin kilisesini kurmuştur ve o devlet dînî gücünü kraliyet âilesinden alır. Diğerleri meselâ Vatikan’a bağlıdır; Vatikan’da da bir papa vardır.
Bütün Amerikan başkanları kendilerini ilâhî bir başkan olarak görür. Bunun altını tekrar çizeyim: Bütün Amerikan başkanları, ilâhî bir güç tarafından seçildiklerine inanırlar. Gönderildiklerine ve Îsâ’nın yardımcısı olduklarına inanırlar; özel seçilmişlerdir ve Îsâ’nın tekrar yeryüzüne inmesi için zemîni onlar hazırlayacaklardır.
Fransa dahi laik değildir. Laik olmuş olsa Müslümanların başörtüsüyle uğraşmaz, Müslümanlarla uğraşmaz. Laiklik bize anlatıldığı gibiyse, bizde laikliğin târifi zâten yoktur; bize Fransa’dan gelmiştir ve biz Fransa’daki laikliği yaşamayız. Bu da ayrı bir mesele.
Bunu niçin anlatıyorum? Çünkü Nizâmülmülk’ü ve Gazâlî’yi «dîni siyâsete âlet etmekle» suçlayanlar, sanki dünyâda dînî dayanağı olmayan tarafsız devletler varmış gibi konuşuyorlar. Yoktur. Her devletin bir meşrûiyet kaynağı ve bir mukaddesler manzûmesi vardır; kimi buna kilise der, kimi ideoloji der, kimi «kurucu değerler» der. O hâlde asıl soru «devletin bir dîn ayağı olsun mu» değil, «hangi dîn, hangi ölçüyle» sorusudur.
14. «Gazâlî Aklı Reddetti» İddiâsı: Reddetmek ile Sınır Koymak
İddiâlardan bir diğeri şudur: «Gazâlî aklı tamâmen reddetti.» Bu, üniversite çevrelerinde bile konuşulur. Bir profesör bana söylemişti: «Gazâlî’nin İslâm dünyâsına yaptığı en büyük kötülüklerden birisi aklı reddetmesidir» dedi.
Dedim ki: «Hocam, yanlış anlamayın ama Gazâlî’de böyle bir şey yok.» O zamanlar da biraz kitap karıştırıyorum; İhyâ‘ya baktığımızda böyle bir şey yok.
Aklı reddetmek farklı bir şeydir, akla sınır koymak farklı bir şeydir. Bu ince çizgiyi anlatmıyorlar, böyle söylemiyorlar. Toplumun önüne çıktıklarında sloganlaşmış kelimeler, cümleler üretiyorlar: «Gazâlî aklı reddetti.»
Gazâlî aklı reddetmiyor — akla sınır koyuyor. Nasıl sınır koyuyor? Diyor ki: akıl vahyin sınırında durur. Yâni vahyin üstüne çıkamaz. Gazâlî’yi az bir şey inceleyin: Mi’yârü’l-İlm‘i inceleyin, el-Munkız mine’d-Dalâl‘i inceleyin — orada akla reddiye yoktur. Hattâ oralarda Gazâlî mantığı savunur.
15. «Mantık Bilmeyenin İlmine Güven Olmaz»: Gazâlî’nin Mantıkçılığı
Gazâlî mantıksız bir kimse değildir; Gazâlî mantıkçı bir kimsedir. Hattâ kendi sözüdür: «Mantık bilmeyenin ilmine güven olmaz.»
Meselâ bir kimse mantık bilmiyorsa onun fetvâsına güven olmaz. Bir kimsenin mantıkla alâkası yoksa o kimsenin fetvâsı geçerli olmaz. Bugünkü handikaplardan birisi de zâten budur.
Bir diğer handikap da şudur: şahsa göre fetvâ üretilmez. Adamın neye ihtiyâcı var, o bölgenin neye ihtiyâcı var, o âilenin neye ihtiyâcı var, ne nasıl olmalı? İslâm’da bireysel fetvâ da vardır — ama o bireysel fetvâyı verebilecek organize yapı şu anda İslâm dünyâsında yoktur.
Öyleyse Gazâlî mantığı reddetmez. Neyi reddeder? Aklın vahyin önüne geçmesini reddeder. İşte tam burada durur.
16. Batının Teklifi: «Vahyi Bırakın, Akledin»
Batıyla, batıcılarla klasik İslâm dünyâsı düşünürlerinin veyâ âlimlerinin yol ayrımı tam da burasıdır.
Batı ve batıcılar bize diyorlar ki: «Siz vahyi kenara bırakın, akledin. Siz insansınız, üstün varlıksınız; akılla yürüyün, vahiyle değil.»
Daha da ileri gidiyorlar. Ne diyorlar? «Sallallâhu aleyhi ve sellem» demiyorlar, sâdece isim zikrederek şöyle diyorlar: «Muhammed, Arapların içerisinde çok zeki birisiydi. ‘Bu Arapları nasıl idâre ederim’ diye düşündü, Hira dağına gitti; düşündükten sonra ‘bunları dînle idâre ederim’ dedi ve Kur’ân âyetlerini yazmaya başladı.» Akılla yürüyorlar ve netîcede diyorlar ki: «Bu Kur’ân âyetlerinin bu zamanda uygulanması mümkün değildir.»
Gazâlî işte bunun savunmasını yapıyor. Çünkü Bâtınîler o zaman çok yükleniyorlar. Aynı zamanda Avrupa’da teoloji, dinler târihi okunuyor; orada da büyük bir hazırlık var. Hazırlık ne? İslâm dünyâsını fikrî planda aşağı çekmek — ve bu aşağı çekişi yine İslâm dünyâsının içerisindeki unsurlarla yapmaları lâzım.
Çünkü o gün için Müslümanlarla meydanda cenk edip onları yenmeleri mümkün değil. Geçici, ufak tefek zaferler kazanıyorlar; ammâ ve lâkin Müslümanlar derlenip toparlanıp keskin bir cevap veriyor ve tekrar yeniliyorlar. Altı-yedi tâne Haçlı seferi var, hepsinde yenilmişler. Yenilince bu sefer İslâm dünyâsını içeriden çökertmeleri lâzım.
İçeriden çökertmek ne demektir? Yüzyıllar sonra bunun en açık örneği şudur: Lozan’a gidip «hilâfeti kaldıracağınıza söz verin, biz de sizin devletinizi tanımaya söz verelim» demeleri. Aynı mantık, aynı yöntem — sâdece asrı ve âleti değişmiştir. Dışarıdan kırılamayan bir yapıyı, kendi içindeki unsurlarla ve kendi kabûl ettiği kavramlarla çözmek.
O yüzden bu meseleye baktığımızda, o zaman için tehlike sâdece Selçuklu’nun üzerinde değil, komple İslâm dünyâsının üzerindeydi. Bunu görmeden ne Nizâmülmülk’ün siyâseti ne de Gazâlî’nin kalemi doğru anlaşılır.
17. 1071’in Ma’nâsı: Bir Dirilişin Nişânı
Bunu söylerken şatahat yapmış olabilirim, ama şunu söyleyeyim: 1071 olmamış olsaydı bugün siz İslâm konuşamazdınız.
Bunlar bir topluluğun, bir dindar topluluğun veyâ bir milletin dönüm noktalarıdır. 1071 bu ma’nâda bir dönüm noktasıdır: İslâm dünyâsının yeniden dirilişinin, yeniden ayağa kalkışının, yeniden güçlenmesinin nişânıdır, bayrağıdır.
Ve bu sâdece Türklerin zaferi olarak düşünülmez. 1071, bu coğrafyadaki bütün Müslüman unsurların bir araya gelip Bizans’a karşı, küffâra karşı çok büyük bir cihâda girip oradan Cenâb-ı Hakk’ın lütfuyla, ikrâmıyla zafere ulaşmasıdır. Bu Allâh’ın lütfu ve ikrâmıdır.
O yüzden 1071’e defâlarca bakılması lâzımdır. Çanakkale de böyledir; ama 1071 Çanakkale’den daha önemlidir. Alp Arslan ve Nizâmülmülk tehlikenin farkındadır, bilincindedir.
18. Kalbî Akıl: Aklın Bilgi Üretemediği Alan
Gazâlî vahyi aklın önünde tutar; aklı vahyin üstünde tutmaz. Kur’ân âyetleriyle dalga geçirtmez, hadîslerle dalga geçirtmez. Bu noktada Gazâlî mücâdelesini verir: Kur’ân ve sünnet-i seniyyeye sımsıkı bağlı kalmanın mücâdelesini.
Ve bu mücâdeleyi verirken en önemli ayaklardan birisi sûfî dünyâdır. O günün sûfîleri, o günün sûfî dünyâsı Selçuklu’nun ve Gazâlî’nin önünde ve arkasındadır. Nitekim Gazâlî’yi eleştirenlerin bir kısmı, «tasavvufa çok zemîn açtı, çok yer açtı; bu kadar yer açması uygun değildi» diyenlerdir.
Siz ona metafizik diyorsunuz; biz ma’nâ diyoruz, ma’nevî diyoruz. Şimdi yeni dille metafizik deniyor. Akıl rüyâlardan, hâllerden, ma’nâdan bîhaberdir; akıl oraya bilgi üretemez, çünkü orası aklın bilmediği alandır. Orası kalbî aklın alanıdır.
Siz bir rüyâ görürsünüz. O rüyâ, aklın ta’bîr edebileceği, aklın içinden çıkabileceği bir şey değildir; o ancak kalbî aklın işin içinden çıkabileceği bir şeydir. O da ancak kalbe ferâset nûrunun gelmesi, ilâhî ilmin gelmesiyle alâkalıdır. Bu, akıl üstü bir şeydir.
Kalbî akıl mevcut aklın üstündedir, çünkü kalbî aklın alanı geniştir; anlaması, idrâki, tecelliyâtı normal akıldan üstündür. Normal akıl okuduğundan, gördüğünden, tat aldığından, dokunduğundan bilgi sâhibi olur. Oysa kalbî akıl kendisini ilâhî bir yolla Allâh’a bağlar; ilmini Allâh’tan alır. Kalbî aklın durumu hakîkattir; ilmini hakîkat perdesinden, hakîkat âleminden alır. Öyle olunca mevcut aklın ona ayak uydurması mümkün değildir.
Gazâlî bunu insanlara anlatır ve der ki: «Bu ilâhî hikmetleri sizin normal aklınızla almanız mümkün değildir.» Çünkü Cenâb-ı Hak âyet-i kerîmelerde peygamberlerine kitapla berâber hikmet vermiştir. Hikmet, bir meselenin özüne ve hakîkatine vâkıf olmaktır. Bunun yolu sûfîlikten geçer. «Tasavvuftan» demiyorum — tasavvuf onun yazılı hâlidir, sûfîlik yaşanan hâlidir.
Buradaki inceliği kaçırmayın: Mesele aklı küçümsemek değildir. Mesele, her âletin kendi sâhasında hüküm vermesidir. Terazi ağırlığı ölçer, ama rengi ölçemez; bu, terazinin kusuru değil, sâhasının sınırıdır. Akıl da duyu ve tecrübe âleminde muhteşem bir âlettir — ama hâl, rüyâ, tecellî ve ilâhî hikmet sâhasında ölçü âleti o değildir.
İşte «akıl vahyin sınırında durur» sözünün ma’nâsı budur. Aklın işi bitmiyor; aklın hükmü verme yetkisi vahyin bulunduğu yerde bitiyor. Gazâlî’nin yaptığı da aklı kovmak değil, ona haddini ve şerefli mevkiini göstermektir.
19. Tehâfütü’l-Felâsife: Fârâbî ve İbn Sînâ’ya Cevap
Gazâlî o meşhur Tehâfütü’l-Felâsife‘sinde — bundan yirmi yıl önce incelediğim bir eserdi — tâbiri câizse Fârâbî ve İbn Sînâ’yı tokatlar. En çok da bu akılperestlerin, bu üniversite çevrelerinin gücüne giden budur.
Çünkü Fârâbî de İbn Sînâ da âlemin ezelîliğini savunur. Ve yine ikisi de Allâh’ın cüz’iyyâtı bilmediğini söyler; «Allâh cüzleri bilmez» der.
Şimdi buraya dikkat edin. Bir profesör televizyona çıktı ve ne dedi? «Allâh ertesi günü bilmez» dedi. Bütün Türkiye dinledi ve hiç kimse sesini çıkarmadı; televizyonda açıktan söyledi.
Bu kimin sözüdür biliyor musunuz? Bu, Fârâbî’nin ve İbn Sînâ’nın sözüdür. Bunu İslâm dünyâsında ilk söyleyen Fârâbî’dir, İbn Sînâ’dır. Ondan öncesinde de bu minvâlde kelâm edenler vardır.
Yine bir kısım profesörler çıkar, mahşerle dalga geçerler: «Hesap gününde siz tekrar bir vücûda bürünmeyeceksiniz, yeniden bir diriliş yok» derler. Bunu da Fârâbî söyler, İbn Sînâ söyler. Bugün bunları söyleyenler, Fârâbî’nin ve İbn Sînâ’nın bu yüzyıldaki bozuk sesleridir.
O zaman için Gazâlî büyük bir iş yapar: Tehâfütü’l-Felâsife ile İbn Sînâ’yı, Fârâbî’yi ve onların bozuk fikirlerini gömer. Kitabın Türkçe tarîfi «felsefecilere cevap»tır. Yâni Gazâlî aklı değil, aklın sınırlarını tartışır.
20. Din Akıl Sâhibinedir: İbâdetin Şartı Akıldır
Gazâlî aklı tartışmaz; İslâm dünyâsı aklı tartışmaz. Çünkü âyet-i kerîme akıl sâhiplerine hitâp eder.
Dîn akıl sâhibinedir. Namaz akıl sâhibinedir, oruç akıl sâhibinedir, zekât akıl sâhibinedir, hac akıl sâhibinedir, haramlar akıl sâhibinedir, zikir akıl sâhibinedir. Akılsız adamın namazı yoktur, orucu yoktur, zekâtı yoktur, haccı yoktur.
Öyle olunca Gazâlî’nin aklı reddetmesi, aklı tartışması mümkün değildir.
Nitekim ilk tefsirciler, tâbiîn ve tebe-i tâbiîn asla Allâh’ın varlığıyla alâkalı bir tartışmaya girmezler. Şunu söylerler: «Bir kimse Allâh’ın varlığını tartışacaksa o akılsızdır; akılsız kimseyle tartışamayız, çünkü onun seviyesine düşmüş oluruz.» Allâh’ın varlığı tartışılmaz — çünkü akıl sâhibi olan tartışmaz.
21. Bu Tezin Kaynakları: Câbirî, Arkoun, Hasan Hanefî, Fazlur Rahman
Peki «Gazâlî toplumu sorgulamayan koyun hâline getirdi» tezini İslâm dünyâsında kimler savunur? Biraz incelediğinizde önünüze çıkarlar. Ben meşhur olanlarından dört isim alayım — bunlar dört kişiden ibâret değildir, çok vardır.
Muhammed Âbid el-Câbirî: Faslı bir filozoftur; İslâm âlimi değildir. Üniversite çevrelerinde çok konuşulur, ondan alıntılar yapılır. Bu adam, İslâm dünyâsının geri kalmasının sebebinin düşünme biçimi olduğunu söyler. Düşünceyi katleden şeyin de nakiller olduğunu söyler. Nakil dediğinizde Kur’ân nakildir, hadîsler nakildir; «siz bu nakillere bakarak yaşarsanız gelişemezsiniz» der. Câbirî’ye göre İslâm dünyâsı akletmekten uzaklaştığı için geri kalmıştır. Gazâlî’yi eleştirirken de Gazâlî’nin kelâmı çok önemsediğini, İslâmî hayat ve düşüncede sûfîliği merkeze aldığını, felsefeyi gerilettiğini söyler.
Muhammed Arkoun: Cezayirlidir; Fransa’da, Sorbonne Üniversitesi’nde görev yapmıştır. Sorbonne’u biraz araştırdığınızda kuruluşunun sırf teoloji üzerine — dinler târihiyle alâkalı — olduğunu görürsünüz. Paris’in orta göbeğinde, aklımda kaldığı kadarıyla 1300’lerde-1400’lerde kurulmuş bir üniversitenin İslâm dünyâsına faydalı olacağını mı düşünüyorsunuz? (Bu târihi siz araştırıp düzeltebilirsiniz.) Arkoun’un görevi antropolojidir — dînle ne alâkası var? Onun görüşüne göre İslâm dünyâsında fikir söylenemez, düşünülemez hâle getirilmiştir. Kur’ân’a, hadîslere, fıkha, kelâma târihsel süzgeçten bakmak ister.
Hasan Hanefî: İsmi bize yumuşak gelir, tatlı gelir — çünkü «Hanefî» ismine sıcak bakarız, tâbiri câizse atlarız. Değil. Kendisi Kāhire Üniversitesi profesörüdür ve temel görüşü Marksist-Leninisttir. Marksizmle İslâm’ı birleştirmeye çalışan bir kimsedir; «herkes eşit olmalı» diyerek bildiğiniz Marksist sistemin şeylerini ortaya koyar. Benim nazarımda zavallının tekidir.
Fazlur Rahman: Onu sona koydum, çünkü ülkede Fazlurrahmancılar var. Aslen Pakistanlıdır; öğretim üyeliğini ve çalışmalarını Chicago Üniversitesi’nde yapmıştır. Bu bilgi size yeter mi? Düşüncelerinden birisi şudur: «Kur’ân’ın indiği toplumdaki hükmün hangi amacı gerçekleştirdiğine bakarız.» Yâni Kur’ân bir hüküm indirmiş, o topluma indirmiş, o toplumun amacına ulaşmış — Anadolu’ya değil, İngiltere’ye değil, Amerika’ya değil.
Bunların ortak yönü şudur: hepsi anti-Gazâlîci, anti-hadîsçi, anti-fıkıhçıdır. Bunları ben örnek olarak aldım; bunlar dört kişiden ibâret değildir, çok vardır — ben meşhur olanlarını aldım.
Bugün İslâmî siyâsetle uğraşan bir kısım kimseler, bu adamların yazdıklarından kes-kopyala-yapıştır yapıp kendi fikirleriymiş gibi ortaya koyarlar. Ama siz bu adamları incelemediyseniz, kitaplarına bakmadıysanız, onun kopyala-yapıştır yaptığını bilmezsiniz; «ne güzel, enteresan çağdaş fikirleri var» dersiniz.
Ve dikkat edin — İslâm dünyâsında ne kadar aykırı varsa batıda toplanıyor: birisi Paris’te, birisi Chicago’da, birisi İngiltere’de. Kim besliyorsa bunları. Senin fikirlerin doğruysa gel burada savun; içeri gireceksen gir, çile çekeceksen çek. Neden gâvurun kucağına oturup oradan ahkâm kesiyorsun? «İslâm dünyâsı böyle kalkınır» diye fikir veriyorsun — gel burada kalkındır, anlat fikirlerini, cümle ümmet olarak faydalanalım.
22. Turnusol Kâğıdı: Sûfîliğe Düşmanlık
Bakın bunların derdi hep sûfîlerdir. Şimdi bir siyâsetçi sûfîlerle uğraşıyorsa, bilin ki Câbirî’den esintiler almıştır.
Bunu bir turnusol kâğıdı gibi görün: Bir kimse alttan alta sûfîlerin eksikliklerini, noksanlıklarını öne çıkarıp sizin önünüzde sûfî dünyâyı, sûfî hareketleri eleştiriyorsa, yere batırıyorsa, reddiye yapıyorsa — evet, o Fazlurrahmancıdır, o Câbirîcidir.
Türkiye’deki bir kısım İslâmî ehl-i siyâset de Fazlur Rahman ve Ali Şerîatî çizgisinde gitmektedir. Bizi böyle gerici görürler: klasik Müslüman, klasik sûfî. Bizimle bağ kuran insanlarla onlar da bağlarını keserler. Biz âyete, hadîse, fıkha sımsıkı bağlı olunca emperyalistlerin işine gelmiyor. O emperyalistlerin ülke içinde de kendi elemanları var.
23. Târihselcilik: Kur’ân’ın Hükümlerini Yöreselleştirmek
Üniversite çevresindeki akademik çalışmalara, tezlere, makalelere baktığınızda bunları ince ince görürsünüz. Şu anda ilâhiyat fakültelerinde târihselcilik vardır; Kur’ân’ın târihselliğiyle alâkalı makaleler yayınlanıyor.
Ne diyorlar? «Kur’ân, hukuk noktasından bir şeye hükmettiyse ona târihsel bakılması lâzım; yöresel bakılması lâzım. Buna evrensel bakamazsınız.»
Bunun fikir babası kimdir? Muhammed Arkoun’dur. Cezayir’de yetişmiş, Fransa’da beslenmiş, palazlanmış ve İslâm dünyâsının içine bir bomba gibi atılmıştır.
Şu neticeyi görün: Târihselcilik kabûl edilirse, Kur’ân’ın hüküm âyetleri «o gün, o toplum, o coğrafya için» kaydına bağlanır ve bugüne bakan tarafı kalmaz. Fâiz âyeti o günün Arap’ına, mîrâs âyeti o günün âilesine, ceza hükümleri o günün düzenine âit sayılır. Geriye ne kalır? Ahlâkî temenniler kalır. Yâni netîce, Bâtınîliğin vardığı yerle aynıdır: zâhirin ve hukûkun devre dışı bırakılması. Yol farklıdır, varılan yer aynıdır.
Âyetleri târihsel yorumlamak ne demek? Neyi yok edeceksiniz? Hadîsleri târihsel yorumlamak ne demek? Neyi yok edeceksiniz? Allâh bizi affetsin.
24. İçtihâdın Yenilenmesi ile İçtihâdı Reddetmek Aynı Şey Değildir
Bir kimsenin İslâm adına, kendi İslâmî hayâtı adına bir konuyu yeniden içtihâd etmesi farklı bir şeydir; içtihâdları komple «tu kaka» deyip atması farklı bir şeydir.
Ben bâzı konuların yeniden içtihâd edilmesinden yanayım. Evet, doğru — içtihâdların yenilenmesi lâzımdır. Ama içtihâdların yenilenmesi farklı bir şey, içtihâdları komple reddetmek farklı bir şeydir.
Aynı şekilde Kur’ân’ın müteşâbih âyetlerini yorumlamak farklı bir şeydir; Kur’ân’ın müteşâbih olmayan hüküm âyetlerini ortadan kaldırmak farklı bir şeydir. Bunlar Kur’ân’ın hüküm âyetlerini, yâni şerîat-ı garrâyı ortadan kaldırmaya çalışıyorlar. Burası bambaşka bir yerdir.
25. «Kat Kat Faiz» Te’vîli ve Dünyânın Fâiz Düzeni
Meselâ âyette fâizin haram olduğu bildiriliyor. O ise diyor ki: «O günkü Arap toplumunda kat kat fâiz haramdı; şimdiki toplumda fâiz lâzım.» Yâni kat kat değilse haram değilmiş. Bakın, ilmihâllerde bunu size tatlı tatlı söylüyorlar.
Gerekçesi şu: «Bugünkü ekonomik toplumda paranın bir değeri, bir ederi, bir mâliyeti var; o mâliyet fâizdir, bunu almamız gerekir.»
Peki dünyânın en büyük fâizcileri kimlerdir? Bütün devletleri ve bütün insanları sömüren bu fâiz düzenidir. Dünyânın bu fâizcilere trilyonlarca dolarlık borcu vardır — devletler dâhil. Siz Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin her ay ödediği fâizi bilseniz hop oturur hop kalkarsınız. Devletinizi ve milletinizi seviyorsanız, her ay ödenen o fâizler fakir fukarâya dağıtılsa ülke zenginleşir. Kime gidiyor bu fâizler? Zengin şirketlere, operatörlere gidiyor.
26. «Modern İslâm» Dediğiniz Nedir? — Bir Sorular Manzûmesi
Bu tip düşünceye sâhip olanlar, bizimkini küçümsemek için «klasik İslâm» derler. Peki modern İslâm ne? Modern İslâm’dan anladığınız ne? Biz kelimelerin arkasında neyin saklandığını bilmiyoruz.
Modern İslâm diye bize yutturduğunuz şey Kur’ân ve sünnetin terk edilmesi ise, açıkça söyleyeyim: Modern İslâm dediğiniz namazsız, oruçsuz, zekâtsız, hacsız bir İslâm mıdır?
Modern İslâm dediğiniz sakalsız erkeklerin topluluğu mudur? Modern İslâm dediğiniz, erkeklerin yaka bağını açıp kıllarını tüylerini aldırıp, daracık pantolonlar giydirip onları kendi fıtratının dışında bir sûrette yürütmek midir? Nedir? Sizin modern İslâm’dan anladığınız, bize vermek istediğiniz nedir?
Modern İslâm, plajlarda her tarafınızı açmak mıdır? Daha da mı açmak? Sanat adı altında her türlü rezilliği yapmak ve onlara «evet» demek midir? Fuhuşun serbest olması mıdır? Fâizin serbest olması mıdır? Kumarın serbest olması mıdır?
Modern İslâm, çocukların anne ve babalarını dinlememesi, onlara itâat etmemesi midir? Modern İslâm, kadınların eşlerini dinlememesi, itâat etmemesi midir? «Kimle resmî nikâhlıysa nikâhı duruyor» deyip gerisini serbest bırakmak mıdır? Bunu mu anlatmaya çalışıyorsunuz bize modern İslâm olarak?
Modern İslâm olarak kadınlarımızı soydunuz, soğana çevirdiniz. Modern İslâm bu mudur? Bu toplum modern İslâm denilerek bozuldu. Bir kadın topluluğu çıkmış, her taraflarını açmış, herkes onlarla berâber bağrışıyor — orada âyin yapmak mı modern İslâm?
Bizi ifsâd eden kültürsüzlüğü, bizi ifsâd eden teşhirciliği, bizi ifsâd eden her türlü şeytâniyeti kabûl etmek midir? Ben gerçekten merak ediyorum: Modern İslâm’ın altını üstünü neyle dolduracağız? Bunu birisi bize anlatsın — anlatamıyorlar.
27. «Siz Klasik İslâmsınız»: Sakal, Yapay Zekâ ve Altmış Beş Yaş
Bana diyorlar ki: «Hocam siz klasik İslâmsınız.» İyi de klasik kimdir? Arkadaşlara da söylüyorum: bir klasik araba alalım bana diyorum; 1938 model denk getiremedik. Evet, ben klasiğim.
Bir hanım kardeş dedi ki: «Haddimi aşıyorsam özür dilerim, affedin ama sakalınızı biraz kısaltsanız.» Demek ki modern İslâm olunca sakal kısa olacak. Hattâ kirli sakal bıraksam çok yakışıklı olacakmışım; yapay zekâda yapmış, bir de göndermiş bana: «Bak hocam, yapay zekâda kirli sakallı hâliniz bu; çok genç görünüyorsunuz» dedi.
Ben de yazdım: «Yaşım altmış beş. Bana bırak yürümeyi; ondan sonra dönüp bakma bile — benden geçti.» «Çok açık sözlüsünüz» dedi. «Klasiğim ya» dedim, «o yüzden açık sözlüyüm.»
Netîce şu: Bu şahıslar, onların uzantıları, emperyalistler ve onların yerli işbirlikçileri bizi Kur’ân’dan ve sünnetten ayırmaya çalışıyorlar. O gün için Gazâlî’nin gördüğü tehlike de buydu; o gün için bunun savunucusu Bâtınîler, İsmâîliyye-Bâtıniyye çizgisiydi.
28. Bu Millet Nereden Koyunlaştı? Kitapsızlık, Darağacı ve Açlık
Diyorlar ki: «Gazâlî toplumu sorgulamayan koyun hâline getirdi.» Asıl toplumları koyun hâline getiren batıdır; asıl koyun hâline getiren batıcılardır.
Ama bugün batının hegemonyasına giren, emperyalistlerin hegemonyasına giren, gönüllerini ve akıllarını batıya peşkeş çeken kimseler Gazâlî’yi sorgular, İslâm’ı sorgular ve «koyun gibisiniz» derler. El insâf yapın biraz; elinizi vicdanınıza koyun.
Gazâlî’nin bu ülkede okunan bir tek İhyâ‘sı vardır — onu da devlet görevinden ayrıldıktan sonra yazmıştır. İhyâ‘yı okuduğunuzda hiç de koyunlaşmazsınız; bu insanlar İhyâ‘yı okusa asıl sizi eleştirir.
Bu toplum Gazâlî’yi okumuyor; İmâm-ı A’zam’ı da okumuyor, İmâm Muhammed’i de okumuyor. Zâten nasıl okusun? Elli yıl öncesine kadar onların kitaplarının Türkçesini bulmak mümkün değil. Nereden okuyacak? Bu toplum otuz yıl, kırk yıl, elli yıl öncesine kadar İhyâ‘nın Türkçesini bilmiyor ki. Gazâlî’nin Mi’yârü’l-İlm‘inden Tehâfüt‘üne kadar Türkçesi yok. Bu toplum Kur’ân’ı zâten okuyamıyor.
Ben size bu milletin nereden koyunlaştığını söyleyeyim — bunun altından hiç kimse kalkamaz; ben de dâhilim buna. Siz bir milletin elinden kitaplarını alır, okunmaz hâle getirirseniz koyunlaşırsınız. Milletin önderi olan âlimleri, şeyhleri asarsanız koyunlaşırsınız — sizi harekete geçirecek hiç kimse kalmaz.
Okuyanların, bilenlerin bir kısmını Çanakkale’de şehit verdik; ardından Kurtuluş Savaşı’nda şehit verdik. Vatan-millet deyip canlarını verdiler. Geriye kalanları da astık. Nereden koyunlaştı bu millet? Okumadığı Gazâlî’den mi, okumadığı hadîsten mi, okumadığı Kur’ân’dan mı?
İslâm dünyâsı da böyle koyunlaştı: Irak’ın başına Saddam’ı, Sûriye’nin başına Esed’i koyarsanız, heykellerini her tarafa dikerseniz ve elinden Kur’ân’ı, sünneti alırsanız koyunlaşır.
29. Koyunlaştırmanın Diğer Araçları: Gıda, Borç ve Tüketim
Dînini öğrenmemiş bir toplum neyle koyunlaştırılır? Dinsizlikle. Neyle koyunlaşır insan? Şehvetle, hevâ ile, içkiyle, uyuşturucuyla. Neyle koyunlaşır? Açlıkla, gıdayla.
Siz kırmızı etin kilosunu bin lira yapar, tavuğun kilosunu üç yüz lira yaparsanız herkese tavuk yedirirsiniz. O toplumu natürel olmayan, kimyâsı bozuk yiyeceklerle beslerseniz hepsini hasta edersiniz. Kapıya büyük hastâneler yaparsınız — yine yetmez. Neden yetmez? Gıdanız bozuk, suyunuz bozuk, havanız bozuk, yaşam standardınız bozuk, âile hayâtınız bozuk. Kaosun içinde yaşıyorsunuz, mutsuzsunuz.
Bir de şu var: parayı yetiştiremezsiniz, eğitimi yetiştiremezsiniz, çocuklarınızı yetiştiremezsiniz, âileyi koruyamazsınız. Savrulursunuz, düşünemez hâle gelirsiniz. Asıl mantıksızlık o zaman başlar. «Kaç para bu?» «Beş yüz lira.» «Paran var mı?» «Yok.» Gider taksitle alırsın, onu düşünürsün. Yine bir kreasyon çıkmış — şu firma, şu moda, şu marka; onu almazsan gecen uykusuz geçer. Sen böyle koyunlaşırsın.
30. «Bir Lokma Bir Hırka» Eleştirisine Cevap
Sûfîlere neden lâf söylediler? «Siz bir lokmacı, bir hırkacısınız» dediler.
Keşke bir lokma bir hırka olsaydı da şu devletin borcu olmasaydı. Keşke bir lokma bir hırka olsaydı da biz bozulmasaydık. Keşke bir lokma bir hırka olsaydı da plajlar çırılçıplak insanlarla dolmasaydı.
Keşke bir lokma bir hırka olsaydı da bu ülkede fuhuş reel hâle gelmeseydi; kültürsüzlük diz boyu olmasaydı, dinsizlik diz boyu olmasaydı, imansızlık diz boyu olmasaydı, namazsızlık diz boyu olmasaydı. Keşke biz bir lokma bir hırkada kalsaydık.
Dertleri buydu ve başardılar. Peki şimdi ne diyecekler? Modern İslâm düşüncesi sâhibi ne diyecek? Emperyalizme kul köle olmaksa — olduk. Her ay milyarlarca fâiz ödüyoruz. Kumarı, fuhuşu, fâizi, uyuşturucusu hepsi bu ülkenin içinde. Daha ne istiyorsunuz bizden? Oturmuşlar, Gazâlî’nin üzerinden İslâm dünyâsına sopa gösteriyorlar.
Şu çelişkiyi görün: Sûfîyi azla yetinmekle suçlayanlar, çoğun peşine düşen bir dünyânın bugün geldiği hâli izâh edemiyorlar. «Bir lokma bir hırka» bir tembellik çağrısı değildi; elindekine kanâat et, haramla büyüme, borçla yaşama ölçüsüydü. O ölçü terk edildi ve yerine gelen şey zenginlik olmadı — borç oldu, tüketim oldu, hırs oldu.
Ne yapmış Gazâlî? «Aklı reddetmiş.» Reddetmedi kardeşim; gel ben sana ispât edeyim. «Eleştirel felsefeyi zayıflatmış.» Zayıflatmadı. Gazâlî’nin yaptığı, İslâm dünyâsına bir sınır çizmek değil, bir zemîn kurmaktı.
31. «Eleştirel Felsefe Zayıfladı» Sloganı
Bu kimseler diyorlar ki: «Gazâlî bir kapı araladı, bir kapı açtı.» Sanki o kapı kapalıydı; sanki Gazâlî ile o kapı açıldı; sanki Gazâlî o güne kadar olmayan bir şeyi konuşmuş gibi. «Nakle önem verdiniz, vahye önem verdiniz; eleştirel felsefeyi bıraktınız, eleştirel felsefe zayıfladı» diyorlar.
Ne kadar modern bir cümle değil mi — eleştirel felsefe. Otur sabaha kadar eleştirel felsefeyi düşün. Şimdi bunu topluma söyleyeceksin: «Gazâlî’den sonra eleştirel felsefe zayıfladı» diyeceksin. Bizim Anadolu Müslümanları oturacaklar sabahtan akşama kadar «eleştirel felsefe neydi» diye düşünecekler.
Buraya baktığımızda salonda yüzde altmış-yetmiş üniversite mezunu arkadaş var. İyi. Eleştirel felsefeyi bunlara söylediğimizde belki yarısı, altmışı anlayacak bu işi. Sen bunu bütün İslâm toplumuna nasıl söyleyeceksin? «Gazâlî ile siz koyunlaştınız» — öyle mi? Allâh Allâh. Kim koyunlaştırdı acabâ bizi?
32. Gazâlî Düşünceyi Bitirmedi, Yeniden Kurdu
Eleştirel felsefeyi Gazâlî zayıflatmadı; İslâm dünyâsında eleştirel felsefeyi zayıflatan emperyalistlerdir. Sen İslâm’ın hakîkatini bu millete anlat — önce sen cezâevine girersin. Nerede kalmış eleştirel felsefenin zayıflaması? Anayasayı ve Cezâ Kānunu’nu demokrasinin kılıcı gibi oraya koyacaksın, sonra «eleştirel felsefe yok» diyeceksin. Sen nereyi eleştireceksin? Ama Gazâlî’nin üzerinden İslâm’ı eleştirebilirsin; Gazâlî’nin üzerinden Kur’ân’ı eleştirebilirsin.
Gazâlî felsefeyi bitirmedi. Gazâlî İslâm dünyâsında yeniden düşünmenin temellerini attı; mantığın temelini attı. Düşünebiliyor musunuz — Nizâmiye medreselerine mantık dersini koyan Gazâlî’dir. Nizâmiye medreselerinde mantık okunurdu.
Ey kardeşler, önceden bir dergâhın, bir tarîkatın postuna oturacak olan mürşid-i kâmilin mantıktan ders alması gerekirdi; mantığının kuvvetli olması gerekirdi. Kelâmının kuvvetli olması, fıkhının kuvvetli olması, hadîsinin kuvvetli olması gerekirdi. Bir İslâm medresesinde bir kimsenin profesör olabilmesi için altı-yedi ilim dalından icâzet alması gerekirdi. Mantık da bunların içindedir; fizik de var, kimyâ da var, matematik de var. Sâdece hadîs ve fıkıh değil.
33. Mevlânâ’nın İcâzetleri: Eleştirenin Zerre İlmi Yok
Lâf söyledikleri, eleştirdikleri Hazret-i Mevlânâ’da sekiz-dokuz ilim dalından icâzet vardır: hem tefsirden, hem hadîsten, hem fıkıhtan, hem kelâmdan, hem akāidden, hem matematikten, hem fizikten, hem kimyâdan, hem de mantıktan.
Hazret-i Mevlânâ’yı ağzına alırken yüz bin sefer düşün. Onun ilminin sende zerresi yok — sen nereyi eleştiriyorsun?
Gazâlî’yi eleştirecek olanın, Gazâlî’nin karşısında zerrece ilmi yoktur. Şimdi oturmuş, iki kitap okumuş, bir doktora tezi vermiş; o kalkacak Gazâlî’yi eleştirecek, o kalkacak Hazret-i Mevlânâ’yı eleştirecek, o kalkacak Muhyiddîn İbn Arabî’yi eleştirecek. Öyle mi? Eleştirin tabiî — meydan boş nasıl olsa. Allâh bizi affetsin.
Nizâmülmülk, Selçuklu devletinin siyâsî bütünlüğünü korumak amacıyla Sünnîliği devlet politikası hâline getirmiştir. Gazâlî de bu siyâsî ve dînî mücâdelede, özellikle Bâtınî-İsmâîlî hareketlere karşı güçlü eserler kaleme almıştır. Ve bu eserler hâlâ yüz yıllık çınarlar gibi dimdik ayaktadır; o eserlere karşı bir eser hâlâ yazılamamıştır.
Gazâlî ile berâber İslâm dünyâsında vahye sımsıkı sarılma, sünnet-i seniyyeye ve hadîslere sımsıkı sarılma, fıkha sımsıkı sarılma ve yeniden sûfîliğin güçlenmesi söz konusudur. Gazâlî’ye düşman olanların derdi de budur. Çünkü Gazâlî’de kalbî ilim de vardır; Gazâlî bir mürşid-i kâmil seviyesindedir. Gazâlî kelâmı da sistemleştirmiştir, mantığı da sistemleştirmiş ve medreselere koydurmuştur. İyi ki koydurmuş.
Tabiî her şahıs eleştirilebilir; Gazâlî de eleştirilebilir, Gazâlî’yi de eleştiriyorlar. Bizim îtirâzımız eleştirinin kendisine değil, eleştirenin durduğu yeredir. İlmiyle, delîliyle, kaynağıyla gelene sözümüz yok — meydan onundur. Ama iki kitap okuyup slogan üretene, sonra da o sloganı bütün bir ümmetin târihine fatura edene sözümüz vardır. Allâh bizi affetsin.
34. Soru-Cevap: Velîler Neden Devlet Yönetiminden Uzak Durdu?
Soru: «’Hakîkî ma’nâda dîn olmadığı sürece devlet zorbalığa düşer’ — Nizâmülmülk. ‘Velîler peygamber vârisleridir’ — hadîs-i şerîf. Geçmişten günümüze büyük velîler devlet yönetiminden uzak durmuşlar, devlette bir göreve gelmek istememişler. Hakîkî ma’nâda dîni peygamberlerden sonra velîler yaşadığına göre, devlet yönetimine velîlerin gelmesi gerekmez miydi? Velîler bu noktada neden geri planda durmuşlardır; otorite ile genelde ters mi düşmüşlerdir?»
Sondan başlayalım: Velîler otorite ile genelde ters düşmezler. Aslında otorite — devleti idâre eden kimseler — Kur’ân ve sünnetin dışında hâl, hareket ve yönetim gösterdikleri için velîler o yönetime destek olmazlar, o yönetimin içerisinde durmazlar. Sebep, otoritenin Kur’ân ve sünnetten ayrılmasıyla alâkalıdır.
Velîler zâlim bir sistemin parçası olmazlar. Bir mürşid-i kâmil, bir velî; zâlim, Kur’ân ve sünnet dışı bir çarkın payandası veyâ dişlisi olmaz. Olması da mümkün değildir. O yüzden velîler genelde fikirleriyle, düşünceleriyle ve yetiştirdikleri dervişlerle mesajlarını verirler.
Bu, Emevî’den itibâren böyle olmuştur. Emevî’den itibâren gerçek ma’nâda Kur’ân ve sünneti yaşama ve yaşatma mücâdelesi veren velîler, o devletin zorbalığı altında inim inim inlemişlerdir. İmâm-ı A’zam, İmâm Şâfiî, İmâm Mâlik, İmâm Ahmed b. Hanbel, Serahsî bunun tipik örnekleridir. Muhyiddîn İbn Arabî tipik örnektir, Abdülkādir Geylânî tipik örnektir, İmâm Tirmizî tipik örnektir.
Dikkat edin: Bu isimlerin hiçbiri devlete isyân etmiş, silâh çekmiş, ihtilâl teşebbüsünde bulunmuş kimseler değildir. Onların yaptığı, hakkı olduğu gibi söylemek ve zulmün âleti olmayı reddetmekti. Bedelini de ödediler — kimi kırbaçlandı, kimi hapsedildi, kimi sürgün edildi, kimi ilminden dolayı takibe alındı.
Yâni aslında velîlerin otoriteyle savaşması söz konusu değildir; ters düşmeleri de aslında onların tercihi değildir. Ama otorite Kur’ân ve sünnetin dışına çıkınca, bu sefer otorite velîlerin yolundan ayrılmış olur; peygamberlerin yolundan ayrılmış olur. Sebep budur. Velî yürüdüğü yerde durmuştur; yer değiştiren, yoldan çıkan otoritedir.
35. Soru-Cevap: Kut Töresi, Halîfe Seçimi ve «İttifak Vardı» İddiâsı
Soru: «’Devlet ve krizleri yönetmek için devletin temelinde meşrûiyet yer almalıdır; bundan dolayı hükümdârlık sıradan bir şey değildir, ilâhî bir güç tarafından seçilmiştir’ — Nizâmülmülk. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in vefâtından sonra devlet başkanı seçim ile, ittifâk birliği sağlanarak belirlendi. Kadîm Türk devletlerinde kut töresinin hâkim olduğunu biliyoruz. İslâmî devlet anlayışının kut töresine bakış açısı nedir?»
Önce bir düzeltme: «Seçimle oldu» denince siz bugünkü seçimle Hz. Ebûbekir, Ömer, Osman, Ali ve Hz. Hasan’ın seçilmesini aynı zannedersiniz. Hz. Ebûbekir Efendimiz’in seçimi aşere-i mübeşşere iledir — yâni cennetle müjdelenen sahâbelerle. Eğer buradan yeni bir içtihâd çıkacaksa, seçimi meselâ bir ülkedeki âlimler grubunun yapması lâzım.
Sıralamaya bakalım: Hz. Ebûbekir Efendimiz vefât eder; aşere-i mübeşşereyi bir seçim kurulu gibi görün — onlar Hz. Ömer’i seçerler. Sonra Hz. Osman’ı seçerler. Sonra geriye kalanların üçü Hz. Ali Efendimiz’le berâber Hz. Ali’yi seçer; ikisi Muâviye tarafındadır. Onlar da vefât edince kalanlar Hz. Hasan’ı seçerler.
Hz. Hasan Efendimiz’in hilâfeti altı ay sürer. Altı ay sonra devlet bölünmesin, kardeş kanı akıtılmasın diye ferâgat eder ve devlet başkanlığından geri çekilir. Muâviye’nin devlet başkanlığı seçimle değildir. Sonra Muâviye kendi sağlığında devlet başkanlığını kendi oğluna bırakır. Kûfe halkı Hz. Hüseyin Efendimiz’e «biz sana bîat etmek istiyoruz» diye mektup yazar; sonra Kûfeliler baskıdan dolayı yolda vazgeçerler ve Hz. Hüseyin Efendimiz şehîd olur.
Şimdi Türk töresindeki kut: Bir kimsenin devlet başkanı olabilmesi için babasının da bey olması gerekir. Sıradan bir çapulcu bey olamaz; beyoğlu, beyoğlu, beyoğlu olarak gelir. Nitekim konuşurlarken «atam Tuğrul» derler. Türk töresi böyledir: beyin oğlu bey olur.
İslâm’la bunun bağdaşması nedir? Bağdaşması Hz. Ali Efendimiz’dendir: Hz. Ali’den sonra Hz. Hasan devletin başına geçer. Türkler «delîlimiz budur» derler; o yüzden Türk töresinde beyin oğlu beyliğe geçer. Bir de İmâm-ı A’zam’ın fetvâsı vardır: kılıçla da bey olunur mu? Evet.
Bu iki geleneğin buluşma noktası şudur: Nizâmülmülk’ün «hükümdârlık ilâhî bir güç tarafından verilmiştir» sözü ile Türk töresindeki «kut» anlayışı aynı yere bakar — meşrûiyetin kaynağını beşerin ötesinde aramak. İslâm bunu kabûl ederken bir şart koyar: O yetki, sâhibini hukûkun üstüne çıkarmaz. Kut da, hilâfet de kişiyi Kur’ân ve sünnetin dışına çıkarmaz; aksine ona daha ağır bir sorumluluk yükler.
Son olarak sorudaki «ittifâk birliği sağlanarak» ifâdesini düzeltelim: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hazretleri’nin vefâtından sonra sahâbe içerisinde tam bir ittifâk yoktu. Hz. Ebûbekir Efendimiz seçildi, ama sahâbelerin bir kısmı hilâfetin Hz. Ali Efendimiz’in hakkı olduğunu söylüyordu. Hz. Ali Efendimiz bu dedikodulardan dolayı altı ay evinden çıkmadı, altı ay boyunca bîat etmedi; ortalık durulduktan sonra gidip bîat etti. Ayrıca Ensâr’ın da, yâni Medînelilerin de bir devlet başkanı adayları vardı; «devlet başkanı Kureyş’tendir» hadîs-i şerîfi söylenince o mesele kapandı. O yüzden «tam bir ittifâk vardı» demek târihî bilgi açısından eksiktir.
36. «İttifak Aranmaz»: Farklı Düşünmek Hakîkati Ortaya Çıkarır
Buraya bir not daha düşeyim: İslâm dünyâsında böyle ittifâklar aranmaz. Hiçbir grupta, hiçbir hizipte ittifâk aranmaz. Çünkü farklı düşünme hakîkati ortaya çıkarır.
Ben sûfîliğe o açıdan bakmam; bir konuda ittifâk aramam. Bizim topluluğumuzda da ittifâk aramam. Ararsam, o zaman onları farklı düşünme kābiliyetine, özgür düşünce kābiliyetine sâhip olmamış görürüm. Muhakkak belirli görevler belirli kimselerin arasında taksîm edilir, verilir — ama hepsi de ittifâk hâlinde olacak diye bir kāide yoktur.
Kardeşlerin her biri farklı düşünür; görevlilerin hepsi de farklı farklı düşünebilir, dervîş kardeşler de farklı düşünebilir. Ben bunu zenginlik olarak görürüm, ayrılık olarak görmem. Benim idâre sistemim istişâreye dayalıdır; ben herkesi dinlerim. Zâten ittifâk aramak, insanların bireysel fikir ve düşüncelerini reddetmek ve gömmektir.
Bir âilede de ittifâk aranmaz. Âile anne, baba ve çocuklardan ibârettir; çocuklar büyüdükleri zaman orada ittifâk arayamazsın. Sebep: her çocuğun aklı, fikri, düşüncesi aynı değildir; hayâta bakış açısı aynı değildir. Sen baba olarak, anne olarak «hepsi de aynı elbiseyi giyecek» diyemezsin.
37. Bir Çatı Altında Tutmak Kerâmettir
Bakın etrafınıza: Bu cemaatte üniversite mezunları var, hepsi de ayrı ayrı dallarda okumuş. Üniversite okumayanlar da kendilerini küçültmesin — burada kendi işlerinde uzmanlaşmış esnaflar var, sanatkârlar var.
Adam yıllardan beri o sanatın içerisinde yorulmuş, ticâretin içerisinde yorulmuş, ayakta durmuş, iş yapmış. Kapalıçarşı’da esnaflık yapmak kolay mı? Yirmi beş yıl, otuz beş yıl, kırk iki yıl, kırk beş yıl orada duranlar var. Onların kafasının çalışmadığını düşünmeyin; adamın fikri var, düşüncesi var, tecrübesi var.
Sorayım: Kaç yıldır çarşıdasın? Yirmi beş yıl. Sen kaç yıldır? Kırk iki yıl — hâlâ orada. Kaç yıldır kıyâfetçisin? Yirmi iki yıl; üstelik adam tanınmış bir firmanın müdürüydü. O firma, kafası çalışmayan adama müdürlük verir mi? Otuz beş yıllık esnaf var, kırk beş yıllık esnaf var. Sen bu adama «bunun fikri yok» mu diyeceksin? Yirmi üç yıl okumuş kardeşimiz var burada.
Şimdi önemli olan hepsini bir çatının altında tutabilmektir — o da kerâmettir. İttifâk önemli değildir. O yüzden İslâm dünyâsında ittifâk aranmaz; ittifâk Kur’ân’da, sünnette ve fıkıhtadır. İslâm dünyâsı içinde her rengi barındırır; hele sûfî topluluklar rengârenktir.
Ben bunu bâzen şöyle söylerim — şatahat olarak söylemem: Gelsin en meşhur şeyhiniz, burada şeyhlik yapsın. O zaman kim koyunmuş, kim çobanmış görürüz. Bir topluluğu, birbirinden bu kadar farklı insanı, bu kadar farklı tecrübeyi ve fikri aynı çatı altında küstürmeden tutabilmek — işte asıl mesele budur. Allâh bizi affetsin.
38. Soru-Cevap: Adâlet Duygusu Ekonomik Modellerle Canlanır mı?
Soru: «Nizâmülmülk anlayışına göre devlet, adâleti sağlayarak ekonomiyi güçlendirir. Şu anki dünyâ insanlığının sarsılmış adâlet duygusunun ekonomik modellerle desteklenerek yeniden canlandırılacağına inanıyor musunuz?»
Hayır. Çünkü sarsılmış adâlet duygusunu ekonomiyi canlandırarak sağlayamazsınız. Önce adâlet mekanizmasını düzenlemeniz lâzım ki ekonomi ancak o zaman düzelsin. Adâlet mekanizması düzenlenmiyorsa ekonomi canlanmaz.
Adâlet mekanizmasının doğru çalışması, hâkimlerin ve savcıların hür vicdanlarıyla karar vermesi gerekir. O zaman da komple anayasayı ve cezâ hukûkunu değiştirmeniz gerekir — ve anayasayı, cezâ hukûkunu size değiştirmezler. Öyle olunca siz adâlet mekanizmasını doğru çalıştıramazsınız.
Kānun çıkarmakla adâlet sağlayamazsınız. İstediğiniz kadar kānun çıkarın — adâleti sağlayamazsınız. Adâlet için erdemlilik lâzım, ferâset lâzım, kemâlât lâzım; o mekanizmanın içerisindeki insanların hür olması lâzım. Bir siyâsî milletvekili gidip hâkimi etkiliyorsa oradan adâlet çıkmaz. A kişisine şöyle, B kişisine böyle cezâ veriyorsanız oradan adâlet çıkmaz. Zenginlerin ayrı adâleti, sayılı insanların ayrı adâleti, halkın ayrı adâleti varsa orada adâlet çıkmaz.
Dünyâ üzerinde tam adâletli bir sistemin kurulabileceğine «inanmıyorum» demiyorum; ama bunun ne demek olduğunu görelim: Bu, bütün dünyâ düzeninin — kapitalist ve emperyalist sistemin — yıkılması demektir. Ve siz buna kalkıştığınızda, önce sizin kendi içinizdeki kapitalist-emperyalist sistemin uşakları ayağa kalkar. Yâni engel dışarıdan önce içeriden gelir. Bunu bu şartlarda yapamazsınız.
39. «Devrimle İslâmî Model Hâkim Olur mu?» — Realiteyi Okumak
Soru: «Dünyâ insanlığı devrim yaparak İslâmî sosyoekonomik modeli dünyâya hâkim yapabilecekler mi?» Hayır.
Bu bir ümitsizlik vak’ası değildir; bu bir realiteyi okuma vak’asıdır. Bugün dünyâ insanlığı köleleştirilmiş vaziyettedir ve o kölelikten kurtulmaya cesâreti yoktur. Müslümanlar bunda başı çekiyor; İslâm dünyâsı o kölelik sisteminden kurtulamıyor.
Örnekliyorum: Gâvur istediği yeri istediği zaman bombalıyor — bir sesiniz çıkıyor mu? Hayır. Ne oldu, Gazze bitti mi? Ölen öldüğüyle kaldı, yıkılan yıkıldı. Ne oldu Gazze meselesi? Irak, Sûriye meselesi nerede? Lübnan meselesi nerede? Bangladeş nerede? Afganistan nerede? Bosna ne oldu? Bitti.
O dirilişi gerçekleştiremezsiniz; yapamazsınız. Dolaplarınızdaki yiyeceklerden, giyeceklerden vazgeçemezsiniz.
40. Öz Eleştiri: Yarım Saatlik Virdi Çekemeyen Dünyâyı mı Kurtaracak?
Kardeşlerin günlük virdleri ne kadar sürer? Yarım saat sürer, kırk beş dakîka sürer. Bunu çekemiyor İslâm dünyâsı; sûfîler, dervîş kardeşler bunu günlük olarak çekmiyorlar. Bunu disipline edemeyen bir kimseden ne istiyorsunuz siz? Dünyâyı kurtarmayı mı bekliyorsunuz?
Beş vakit farz namazı kılmayan bir Müslümandan dünyâyı kurtarmayı mı bekliyorsunuz? Kendi oğlunuza, kendi kızınıza «namazı kılın» diyemiyorsunuz; eşlerinize diyemiyorsunuz. Dünyâyı mı kurtaracağız?
Ben realiteyi söylüyorum; kimsenin dervişliğine bir sözüm yok. Dersini çekmekten uzak bir dervîş dünyâyı mı kurtaracak? Önce nefsini kurtarsın. Önce bir otursun, dersini çeksin; sabah namazını vaktinde kılsın.
Bir de şu var: yarım saatlik virdi çekmiyor ama hep gözünü kapatınca hâl görmek istiyor. Adam sabah namazına kalkmıyor, «ben rüyâmda görürdüm» diyor. Sabah namazına kalkmıyorsun — nereyi göreceksin?
Biz kendimizi disiplinli bir topluluk olarak görürüz. Ama biz dahi namazda, zikirde o disiplini kendimizden sağlayamıyoruz; böyle kenetlenemiyoruz. Günlerdir şunu söylüyorum: Birbirinize küsmeyin. Birbirinizi kıyasıya eleştirmeyin. Birbirinizle kenetlenin. Anne-babalarınızı dinlemiyorsunuz, eleştiriyorsunuz; eşlerinizi kıyasıya eleştiriyorsunuz; üstâdı dinlemiyorsunuz. Kimi dinleyeceksiniz?
Ben dervişliğimde şeyhi dinlememenin nasıl olduğunu bilmiyorum. Şeyh Efendi’nin benim üzerimde çok güzel şeyhlik yaptığına inanıyorum ve bundan büyük bir mutluluk duyuyorum — tereddütsüz, kafasında hiç soru işâreti olmadan yaptı.
İslâm dünyâsının küçük bir örneğiyiz biz. Gözümüzün önündekini, elimizin altındakini yapamıyoruz; gücümüzün yettiğini yapamıyoruz ki diğerini yapalım. «Bu kadar mı kötüyüz?» diyeceksiniz — hayır. Ama kendi kendimizi de eleştirmemiz gerekmiyor mu?
Kendimden de söyleyeyim: Ben sokakta yürüyemiyorum, çarşıya çıkamıyorum, kapının önünde duramıyorum. Yirmi adımlık yere «gel oğlum şuraya gideceğiz» diyorum. Bir yere gideceksem mecbûriyetten gidiyorum. Bunu «boyuna tevhîd çeke çeke, zikrede zikrede şu makāma vardım» diye söylemiyorum; bilâkis diyorum ki: «Yâ Rabbi, beni ayrı bir perdeye koy.» Çünkü bunun bilincindeyim. Onun için diyorum ya — o çarşıda kırk yıl çalışmak kolay mı? Acı ama gerçek: Müslüman bir ülkeyiz, evet.
İslâm dünyâsının bu şartlarda ayağa kalkmasının çok zor olduğuna inanıyorum. Çünkü rahata alıştı, lükse alıştı; rehâvete düştü, gösterişe düştü, şatafata düştü, arsızlığa düştü. «Bu da bizim hakkımız değil mi?» diyeceksiniz — değil. Sabah namazına vaktinde kalkmayan, rahat yatağını terk etmeyen neyi terk eder ki? Günlük yarım saatini virde ayırmayan neye ayırır ki? Bu ümitsizlik değildir — bu bir realitedir. Realiteyi konuşuyorum. Haklarınızı helâl edin.
Kaynakça
Sohbet esnâsında bir kardeşimiz kaynakça sordu; zikredilen eserler ve sohbette geçen diğer kaynaklar aşağıda toplanmıştır.
Nizâmülmülk, Siyâsetnâme (Siyerü’l-Mülûk) — Selçuklu vezîrinin devlet idâresi, adâlet, liyâkat ve meşrûiyet üzerine kaleme aldığı temel eser; sohbetteki alıntı paragrafların çıkış noktası.
İmâm Gazâlî, Fedâihu’l-Bâtıniyye (Bâtınîliğin İç Yüzü) — Gazâlî’nin İsmâîlî-Bâtınî harekete yazdığı reddiye; masum imam anlayışının ve Kur’ân’ın zâhirini iptâl eden te’vîlin eleştirisi.
İmâm Gazâlî, Tehâfütü’l-Felâsife (Felsefecilere Cevap) — Fârâbî ve İbn Sînâ’nın âlemin kıdemi, Allâh’ın cüz’iyyâtı bilmemesi ve cismânî haşrin inkârı görüşlerine cevap. Sohbette «muhteşemdir» diye zikredilmiştir.
İmâm Gazâlî, Mi’yârü’l-İlm — Gazâlî’nin mantık ilmine dâir eseri; «akla reddiye yoktur, sınır vardır» tezinin dayanaklarından biri olarak zikredilmiştir.
İmâm Gazâlî, el-Munkız mine’d-Dalâl — Gazâlî’nin fikrî serüvenini anlattığı otobiyografik risâle; şüpheden yakîne giden yolun ve sûfîliğe intikālin anlatımı.
İmâm Gazâlî, İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn — Devlet görevinden ayrıldıktan sonra kaleme aldığı ana eseri; sohbette «bu ülkede okunan tek eseri» olarak zikredilmiştir.
Muhammed Âbid el-Câbirî — Faslı filozof; İslâm dünyâsının geri kalışını «düşünme biçimi» ve nakil merkezliliğe bağlayan, Gazâlî’yi felsefeyi gerilettiği için eleştiren çizginin temsilcisi.
Muhammed Arkoun — Cezayir asıllı, Sorbonne’da antropoloji sâhasında görev yapmış akademisyen; Kur’ân, hadîs, fıkıh ve kelâma târihsel süzgeçle bakan târihselciliğin fikir babası olarak zikredilmiştir.
Hasan Hanefî — Kāhire Üniversitesi profesörü; Marksist-Leninist çizgide, Marksizm ile İslâm’ı sentezlemeye çalışan yaklaşımın temsilcisi olarak zikredilmiştir.
Fazlur Rahman — Pakistan asıllı, Chicago Üniversitesi’nde çalışmış akademisyen; «Kur’ân hükmünün indiği toplumdaki amacına bakılır» yaklaşımıyla târihselciliğin yaygınlaştırıcısı.
Machiavelli, Hükümdâr (Il Principe) — Serinin 5. sohbetinde Siyâsetnâme ile mukāyese edilen eser; bu sohbette meşrûiyet bahsinin arka planı olarak durmaktadır.
Kur’ân-ı Kerîm, Ahzâb 33/40 — «Muhammed… Allâh’ın Resûlü ve peygamberlerin sonuncusudur» — nübüvvetin hitâmı ve masum imam anlayışının delîlsizliği bahsi.
Hadîs-i Şerîf — «Velîler peygamber vârisleridir» — Soru metninde zikredilen rivâyet; âlimlerin ve velîlerin peygamber vârisi oluşuna dâir (Ebû Dâvûd, İlim 1; Tirmizî, İlim 19).
Hadîs-i Şerîf — «İmamlar/devlet başkanları Kureyş’tendir» — Sakîfe’de Ensâr’ın adaylığı bahsinin kapanmasına vesîle olan rivâyet (Buhârî, Menâkıb 2; Ahmed b. Hanbel, Müsned).
İmâm-ı A’zam Ebû Hanîfe — imâmet ve bey’at fetvâsı — «Kılıçla da bey olunur mu?» sorusuna dâir Hanefî fıkhındaki değerlendirme; kut töresi ile İslâmî meşrûiyetin bağdaştırılması bahsi.
Mustafa Özbağ Efendi, «Bâtınîlik, Akıl ve Modern İslâm | Gazâlî’den Sorular 6» — mustafaozbag.com — 25.07.2026 târihli sohbetin tam metni.
İmâm Gazâlî hakkında daha fazla bilgi için tıklayınız.
Ek kaynaklar:
- İmam Gazâlî, Fedâihu’l-Bâtıniyye; Bâtınî te’vîl ve imâmet eleştirisi.
- İmam Gazâlî, Tehâfütü’l-Felâsife; kıdem-i âlem, cüz’iyyât ve haşir tartışmaları.
- İmam Gazâlî, Mi’yârü’l-İlm ve Mihakkü’n-Nazar; mantık ilmine dâir eserleri.
- İmam Gazâlî, el-Munkız mine’d-Dalâl; şüphe, yakîn ve tasavvufa intikāl.
- Nizâmülmülk, Siyâsetnâme; adâlet, liyâkat ve devletin bekāsı bahisleri.
- Kur’ân-ı Kerîm, Ahzâb 33/40; hâtemü’l-enbiyâ oluşu.
- Kur’ân-ı Kerîm, Bakara 2/269; kitapla berâber hikmetin verilmesi.
- Ebû Dâvûd, İlim 1; Tirmizî, İlim 19; âlimlerin peygamber vârisi oluşu.
- Buhârî, Menâkıb 2; imâmetin Kureyş’ten olmasına dâir rivâyet.
- İbn Haldûn, Mukaddime; asabiyet, devlet ve meşrûiyet çözümlemeleri.
- Şehristânî, el-Milel ve’n-Nihal; İsmâîliyye ve Bâtıniyye fırkalarının tanıtımı.