1. Tartışılan Metin: «Duraklamada Gazâlî’nin Katkısı Daha Fazladır»
Kaldığımız yerden devâm ediyoruz. Bu haftanın metni Prof. Dr. Yaşar Aydınlı’ya âittir. Özetle şöyle der: «İslâm’da duraklama ve gerilemede Gazâlî’nin katkısının diğer düşünürlerden bâriz daha fazla olduğu ileri sürülebilir. Çünkü Gazâlî ihyâ ve tecdîd hareketiyle Eşarî anlayışıyla sûfî anlayışı birleştirmiş; bu bileşimin bilgi kuramsal altyapısını filozoflardan devşirdiği tanrısal aydınlanmacı bir bilgi anlayışıyla beslemiştir. Felsefecilerin Aristotelesçi ve Platoncu kaynaklı çoğu görüşünü İslâmîleştirmekle birlikte, o dönemde bilimleri de içeren felsefenin adını dinsizlikle özdeşleştirmiş; dünyalık ve gereğinden fazla bilgi peşinde koşmayı yermiştir.»
Metin şöyle devâm ediyor: «Gazâlî’nin bu hareketi, bilimleri de içeren felsefenin medrese programlarına alınmasını engellemiş; İslâm dünyâsında felsefe karşıtı hareketleri beslemiş, Sünnîler arasında sûfîliğin ve tarîkatların yaygınlaşmasını kolaylaştırmıştır. Ancak unutulmamalıdır ki Gazâlî’nin bu projesi siyâsî odaklarca da desteklenmiştir.»
Ma’lûm, Yaşar Aydınlı bu konuda hayli çalışması olan, Türkiye’de hatırı sayılır bir kimsedir. Ama bu okuduğum metin sâdece ona âit bir düşünce değildir; kendisi bunun önde gelen isimlerinden birisidir, o kadar. Bilhassa üniversite çevrelerinde bu ulu orta konuşulan, Gazâlî’ye karşı cephe alınan bir meseledir. Diyânet ve ilâhiyat teşkilâtında bir kısım öğretim görevlileri bu konuda savunmadan öte düşmanlık yapmaktadır.
Benim bu konuda bir iddiam yok; muhakkak ki bu kimseler Gazâlî’yi benden daha iyi incelemişlerdir. Ammâ ve lâkin birisini eleştirirken, incelerken, araştırırken biraz insaflı, biraz vicdanlı olmaktan yanayım. Bu metnin haklı tarafları da vardır — ama yanlı, düşmanca tavırlar da vardır. Onun için maddelerin üzerinden tek tek gideceğiz.
2. Bu Tez Kimlere Âit? Türkiye’de ve Batıda Gazâlî Eleştirisi
Bu görüşü savunanları geçen derste de zikretmiştim. İslâm dünyâsından Hasan Hanefî bu tezin savunucusudur; Muhammed Âbid el-Câbirî bu tezin savunucusudur. Avrupa’dan ise Ernest Renan vardır, Bertrand Russell vardır, George Saliba vardır.
Bu isimleri tespit ettiğimizde şunu görürüz: Yaşar Aydınlı’nın metniyle bunlar aynı noktada birleşiyorlar. Hepsi diyor ki: «Gazâlî ile berâber İslâm dünyâsında bir duraklama oldu, bir gerileme oldu.»
Batının bu eleştiriyi yapmasını normal karşılayacağım; kendi zâviyesinden bakıyor. Buradaki eleştirileri de bir cihetten normal karşılıyorum. Ama meselenin bir de şu tarafı var ki, asıl dikkat çekici olan odur.
3. Karşı Tezi de Avrupa Yazdı: Bir Acı Tespit
İşin en enteresan noktası şudur: Bu teze karşı çıkanlar da Avrupalılardır.
Kimler karşı çıkmış? Frank Griffel çıkmış, George Makdisi çıkmış, Richard Frank çıkmış, Dimitri Gutas çıkmış. Bunlar akademik olarak «Gazâlî ile berâber duraklama olmadı, gerileme olmadı» diyerek karşı tez yürütmüşlerdir.
Ne yazık ki bu toprakların insanları buna ciddî bir şekilde, haykırarak karşı çıkmamışlar. Bunlar bizim acı taraflarımızdır. Ya da şöyle diyeyim: Ben bu konuda bir eser araştırdım, bulamadım — o benim eksikliğim olsun. Ama ciddî bir gür sedâ çıkmamış bunlara karşı.
İşte «el insâf» dememin sebebi budur. Kendi ilim geleneğini savunma işini başkalarına bıraktığınızda, o geleneğin nasıl anlatılacağına da başkaları karar verir.
4. Kronoloji Sorunu: Gazâlî Selçuklu’da, Gerileme Osmanlı’da
Meseleye târihî perspektiften bakalım. «Gerileme» dediğimizde, târihçilerin söylemiyle bu Osmanlı’nın gerileme devriyle başlar; Kānûnî’den sonra, Viyana kapılarından geri dönüşle duraklama devrinin başladığı söylenir. Bu da bütün târihçilerin değil, bir kısmının tezidir.
Oysa Gazâlî Selçuklu zamanında yaşamıştır. Gerileme dediğimizde Selçuklulardan sonra Osmanlılar var; Osmanlıların gerilemesi de Kānûnî’den sonra başlamış. Gazâlî ile Kānûnî’nin arasında o kadar çok yıl farkı var ki — asırlar var arada.
Diyeceksiniz ki: «Gazâlî’nin etkisi bu duraklamaya sebebiyet verdi.» Peki, arada geçen asırlar boyunca yaşanan hiçbir şey bu netîceye tesir etmedi mi? Bir insanın fikrini, ondan yüzyıllar sonra gerçekleşen bir çöküşün baş sorumlusu saymak, târihi okumanın değil, târihe bir fatura kesmenin adıdır.
Bir de şu var: «İslâm’da duraklama ve gerileme» derken tam olarak ne gerilemiştir? O zaman gerileyen Kur’ân ve sünnet miydi, yoksa Müslümanlar mıydı? Buradaki kastı «İslâm’da» derken herhalde Müslümanlardır. Bu bir yorumdur, bir tezdir. Peki ispatlanmış bir şey olarak görülebilir mi? Hayır.
5. Bir Hâtıra: Seksen Dokuz-Doksan Yıllarındaki Tartışmalar
Bu tartışma yeni değildir. Bunu daha önce, Ödemiş’te bâzı topluluklarla geceler boyu tartıştığımız olurdu. Bu tezleri o zaman da söylerlerdi.
Hattâ şöyle bir şey koymuşlardı önüme: «Gazâlî’den sonra büyük bir âlimin yetişmemesi, Gazâlî’nin etkisinden dolayıdır.» Böyle saçma sapan bir tez. Tabiî o zamanlar gençlik var; otuzlu yaşlardayım, iyi bir Gazâlî savunucusuyum, koltuğumun altında da İhyâ var.
Benim dediğim seksen dokuz-doksan yıllarıdır. O zaman İhyâ yeni yeni Türkçeleştirilip satılıyordu. Birçok kitap o yıllarda yeni yeni Türkçeye çevriliyordu — çünkü öncesinde yasaktı, rahat hareket edemezdiniz. İbn Teymiyye’nin kitapları, Mevdûdî’nin kitapları o sıralar Türkçeye çevrilip satılmaya başlanmıştı. Enteresandır: Onlar daha fazla satılırken Gazâlî daha az satılıyordu.
O zaman bu tartışmalar «İslâmî topluluklar» diyebileceğimiz kimselerin arasında oluyordu. Artık açık açık konuşuyorum — bizim oralarda milli görüşçüler bunu tartışıyorlardı; Gazâlî’nin İslâm dünyâsını gerilettiğini söylüyorlardı. Buna mukābil Ali Şerîatî’yi savunuyorlardı; adam hadîs inkârcısı, onu savunuyorlardı.
Netîce olarak: Bu Gazâlî tartışması yeni değildir. Ama târihsel olarak baktığımda, İslâm dünyâsının gerilemesinde veyâhut durağan hâle gelmesinde Gazâlî’nin bir payı olduğunu düşünmüyorum.
6. İhyâ ve Tecdîd Nedir? Gazâlî’nin Zamanının Şartları
«İhyâ ve tecdîd hareketiyle Eşarî anlayışıyla sûfî anlayışı birleştirdi» deniyor. Önce şu iki kelimeyi yerine oturtalım: İhyâ, yeniden yapılanma; tecdîd ise yenilemedir.
Bu derslerde zaman zaman değiniyorum: Bu topraklarda 1071’de Malazgirt’ten sonra Selçuklu kurulmuştur. Ama Alp Arslan’ın zamanında ve ondan sonra iç karışıklıklar çok fazladır, dış karışıklıklar çok fazladır. Bir tarafta aşırı derecede Bizans baskısı vardır. Aşağıda Mısır’dan Fâtımîlerin baskısı vardır. İçeride Haşhâşîler vardır. Aynı zamanda Şîa’nın değişik kolları, İsmâîliyye-Bâtınî kolu vardır.
Bunların hepsi iç karışıklıkların içerisindedir ve Gazâlî o dönemin insanıdır. Böyle bir tabloda, içeriden toplumun birlik ve berâberliğini sağlayacak bir fikriyat lâzımdır; yeni bir ihyâ hareketi, bir yenilenme hareketi lâzımdır.
7. Bugün de Bir İhyâ Hareketine İhtiyaç Var: İç ve Dış İşgal
Şimdi füze atar gibi olacağım ama söyleyeyim: Şu anda da ülke içinde böyle bir şeye ihtiyaç vardır. Ülkede yeniden bir tecdîd, yeniden bir ihyâ hareketinin olması lâzımdır. Bu çok elzemdir.
Ülke içeriden ve dışarıdan işgale hazırlanıyor. Huzûrunuzda kötü çığırtkan gibi olmayayım, ama söyleyeyim: Nasıl işgal? Kültürel işgal. Nasıl işgal? Fuhuşla işgal, uyuşturucuyla işgal, kumarla işgal, modayla işgal. Batının çirkefliğini komple içimize alarak yaşanan bir iç işgal var.
Bir de dış tehdit var. Burnumuzun ucunda İsrâil var, bir tarafta Yunanistan var; bunlar bize hiç de dost değil. Ermenistan cephesi Azerbaycan’la alâkalı şimdilik duruldu. Ama Türkiye her an her türlü operasyona mâruz kalabilir.
Ben Selçuklu’nun o dönemiyle bugünün arasında çok fazla fark görmüyorum. Ülke içerisinde dînî fraksiyonlar çoğalmış; Müslümanlar birbirleriyle uğraşmaktan dış tehlikeyi göremez hâle gelmiştir. O gün de böyleydi, bugün de böyle.
8. Parçalanan Âile: Toplumun Birliği Nerede Kırılır?
Bu parçalanmışlıktan âileler de nasîbini alıyor. Âileler şu anda parçalanmış vaziyettedir. İki kardeş birbiriyle küs; anne-baba çocuklarıyla küs, çocuklar anne-babayla küs. Akrabalar birbirleriyle çatışıyor; ortaklar, iş yapanlar birbirleriyle çatışıyor. Âilelerin içerisine de dinamit atılmış vaziyette.
Âile birlikteliğinin kalmadığı bir yerde siz toplumun birliğini, toplumun düzenini kuramazsınız. Anneler, babalar — çok özür dilerim ama — bilgisiz ve câhil; çocuklarını, gelinlerini, torunlarını toplayabilecek kapasitede değiller. Nefisleri tavan yapmış.
Dede dedelikten çıkmış, nine ninelikten çıkmış; damat damatlıktan çıkmış, gelin gelinlikten çıkmış, çocuk çocukluktan çıkmış. Herkes nefsine uymuş, nefsinin peşinde koşuyor.
Düşünebiliyor musunuz: Bir baba çocuklarıyla kavgalı, bir anne çocuklarıyla kavgalı; bir dede, bir nine torunlarıyla kavgalı. Karı-koca evde kavgalı, ikisi de ayrı yerlerde; anında boşanmayı düşünüyorlar. Karı-koca günlerce konuşmuyor evde. Bir anne çocuklarıyla konuşmuyor, bir baba çocuklarıyla konuşmuyor, damadıyla konuşmuyor, geliniyle konuşmuyor, akrabalarıyla konuşmuyor.
Kültürel olarak, dînî olarak, ahlâkî olarak büyük bir çöküntünün içindeyiz. Ve bu çöküntünün içerisinde İslâm dünyâsı, cemaatler, tarîkatlar veyâ birey Müslümanlar derlenip toparlanıp «biz ne yapıyoruz» diyeceğine birbirlerine düşmüşler.
9. Cemaatler ve Tarîkatlar: Kese Doldurma Yoluna Gidenler
Bu hastalıktan cemaatler ve tarîkatlar da etkileniyor — çünkü bu, bir bireyden başlıyor. Aynı dergâhın müntesipleri birbirleriyle görüşmüyorlar, konuşmuyorlar, istişâre etmiyorlar. Aynı yolda koşacak olan insanlar aynı hedefe koşmayı düşünmüyorlar.
Daha ağırı da var: Cemaatler ve tarîkatlar, insanları bilgilendirme, şuurlandırma, belli bir İslâmî çerçeveyi anlatma, bunu yaşama ve yaşatma mücâdelesi vereceklerine keselerini doldurma, banka hesaplarını doldurma yoluna gitmişler. Dervişlere veyâhut cemaatlerine hizmet edecekken onları ütme yoluna gitmişler.
Gömülmüşler pisliklerin içerisine ve anlatabilecekleri bir şey kalmamış, söyleyebilecekleri bir şey kalmamış. Bu çok acı bir şeydir ve biz şu anda bu acılığı yaşıyoruz.
10. Ekonominin Toparlanması İçin Önce Ahlâkın Toparlanması Lâzım
Döndüğümüzde Selçuklu’nun düştüğü nokta buydu; Osmanlı’nın son dönemde düştüğü nokta da buydu. Selçuklu’da da ekonomi gitmişti, Osmanlı’da da ekonomi gitmişti. Şu anda da ekonomi gitmiş vaziyettedir.
Ekonominin toparlanabilmesi için ahlâkın toparlanması lâzımdır. İnsanların birbirlerine bakış açısının değişmesi lâzımdır.
Ama küçücük bir toplulukta dahi bunu yapamıyorsak, o topluluğun fertleri birbirlerine toleranslı davranamıyorlarsa, birbirlerini sarıp sarmalamıyorlarsa — bunu İslâm dünyâsına yaydığınızda İslâm dünyâsı da aynıdır. Bir tarafta Vahhâbîler, bir tarafta Şîa, bir tarafta «ben Sünnîyim» deyip Sünnîlikle alâkası olmayan Müslüman toplulukları.
11. «Sünnîyim» Diyen Ama Namazı Olmayan Bir Toplum
Sünnî — çok güzel. Ama namazı yok, abdesti yok, orucu yok, haccı yok, zekâtı yok. Sorsanız «Sünnîyim» diyor. Ne güzel! Namaz yok, oruç yok, zikir yok, fikir yok — ama Sünnî.
Hanefî, Şâfiî, Mâlikî, Hanbelî; hangi mezhepten olursa olsun, ortada namazsız bir İslâm toplumu var. Fikirsiz bir İslâm toplumu, düşüncesiz bir İslâm toplumu, fikir üretemeyen bir İslâm toplumu, üretmekten uzak bir İslâm toplumu.
Ve hâlâ üretmemek için, çalışmamak için, mücâdele etmemek için sabahlara kadar uyuyan; sabah uykusunda uyanması gerekirken öğleye kadar daha uyumanın yolunu arayan bir İslâm toplumu. Okumayan, çalışmayan, irdelemeyen, eleştirmeyen; okuma ihtiyâcı duymayan, araştırma ihtiyâcı duymayan, çalışma ihtiyâcı duymayan bir İslâm toplumu.
Çok acı bir şey bakın — çok acı bir şey bu. Bir toplumun gerilemesini bir âlimin kitabında aramadan önce, o toplumun bugünkü hâline bakmak gerekir.
12. Gazâlî’den Önce Üç Kopuk Grup: Kelâmcılar, Fıkıhçılar, Sûfîler
Şimdi «Eşarî anlayışıyla sûfî anlayışı birleştirmiş» maddesine gelelim. Gazâlî’den önce İslâm toplumunda ne vardı?
Kelâmcılar bir yere ayrılmış. Ehl-i tasavvuf, yâni sûfîler dediğimiz kesim bir alana ayrılmış. Fıkıhçılar bir alana ayrılmış. Üç ana grup var ve hepsi de birbirinden kopuk.
Dahası, üç grup birbirini eleştiriyor: Fıkıhçılar hem ehl-i tasavvufu hem kelâmcıları eleştiriyor. Kelâmcılar da her ikisini eleştiriyor. Yâni ortada bir ilim vahdeti yok; parçalanmış, birbirine küsmüş bir ilim dünyâsı var.
Şunu da açıkça söyleyelim: Gazâlî’den önce de sûfîler vardır — sûfîlik Gazâlî ile başlamış değildir. Ama o Gazâlî’den önceki sûfîlerin bir kısmı, incelediğinizde göreceksiniz ki sapkındır. Sûfî topluluk gibi görünürler ama kendileri bâtınîdir; sapkın fikirler, sapkın düşünceler taşırlar. Fıkıhçılar desen işin estetiğinden uzak; kelâmcılar ise kelâma batmış vaziyette.
13. İhyâ Ne Yapar? Namazı Bozan Şeyler ile Kalbi Bozan Şeyler
Gazâlî İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn‘de ehl-i sünnet akāidini güçlendirir, Şâfiî fıkhını ayakta tutar ve aynı zamanda sûfîliği aynı sistemin içerisine yerleştirir.
Bugün İhyâ’ya baktığınızda namazı bozan şeyleri öğrendiğiniz gibi, aynı zamanda kalbi bozan şeyleri de öğrenirsiniz. Orucu bozan şeyleri öğrendiğiniz gibi, dilin âfetlerini de öğrenirsiniz. Kulağın âfetlerini öğrenirsiniz. Elin, ayağın, uzuvların âfetlerini öğrenirsiniz.
Yâni Gazâlî’yi okuduğunuzda, bugünkü İslâm toplumunun düştüğü gıybet ve necâset çukurundan çıkmanız sağlanır. İşte bu sebeple İhyâ sâdece bir ilmihâl değil, bir terbiye kitabıdır: Dışını düzelttiği kadar içini de düzeltir.
14. Gıybet ve İftirâ Çukuru: «Susuyorsan Dilsiz Şeytansın»
Bugün İslâm dünyâsı gıybet çukurunda dolaşmaktadır. Gıybet necâset çukurudur, iftirâ necâset çukurudur. İftirâ ve gıybet bugün İslâm toplumunu ifsâd etmekte, bozmaktadır — dervişleri de, tarîkatları da, cemaatleri de bozmaktadır.
Oturmuş gıybet ediyor. Oturmuş yanı başındaki bir kardeşinin, bir nâmûsun gıybetini yapıyor. Aynı cemaatin içerisinde, sizin yanınızda bir kardeşinizin nâmûsu söz konusu ediliyorsa ve siz susuyorsanız, siz dilsiz şeytansınız. Kadınlar da erkekler de.
Bakın Gazâlî dilin âfetlerinde birinci dereceye gıybeti ve iftirâyı koyar. Ama İslâm toplumu birbirinden uzaklaşmış, birbirinden ayrılmış; dergâhın büyükleri dediğimiz, cemaatin büyükleri dediğimiz kimseler dahi o çukurun içerisinde dolaşıyor. Allâh muhâfaza eylesin.
15. Gazâlî Sûfîliğin Kurucusu Değil, Sistemleştiricisidir
Bir kısım ehl-i tasavvuf — buna ben de dâhilim — İhyâ’yı kendisine ders kitabı olarak alır.
Burada bir not düşeyim: İhyâ’yı okurken dikkat edin; eğer tercüme bir Şâfiî fıkıhçısının elinden çıktıysa size Şâfiî fıkhını söyler — çünkü Gazâlî’nin kendisi Şâfiî’dir. Ama tercümeyi Hanefî mezhebine mensup birisi yapıyorsa altına not düşer: «Şâfiîlerde böyledir, Hanefîlerde böyledir» diye.
Birçok araştırmacı Gazâlî’yi Sünnî tasavvufun kurucusu gibi görür. İşin açıkçasını söylemek gerekirse kurucu değildir — çünkü sûfîlik Gazâlî ile başlamış bir hareket değildir. Ama Gazâlî’nin şu tarafını takdîr ederim ve kabûl ederim: Sûfîliği belli bir disipline alıp sistemleştirmiştir, sistematik hâle getirmiştir. Nitekim sûfîliğin başlangıcını ve yolunu İhyâ’dan öğrenebilir, okuyabilirsiniz.
Bu sebeple «Gazâlî Eşarîliği ve sûfîliği birleştirdi» tespitini eleştirilecek bir yer olarak görmüyorum. Aksine, dağılmış üç ilim dalını tek bir çatı altında buluşturmak bir kusur değil, bir başarıdır.
16. Bir Tenâkuz: «Anti-Akılcı» Denen Gazâlî, Akılcı Bir Ekolün Mensûbu
Burada enteresan bir tenâkuz vardır. Gazâlî’yi anti-akılcı görürler — oysa Eşarîlik akılcılıktır. Eşarîlik akılcı bir kelâm ekolüdür.
Eşarîliği incelediğimizde, îmân esaslarını aklî olarak yorumladığını görürüz. İmâm-ı A’zam ve İmâm Mâtürîdî çizgisine baktığımızda ise aklî yorumlamadan ziyâde doğrudan kabûl ve îmân vardır. Ama Eşarî noktasına baktığımızda evet, akılcıdır.
Yalnız şu kaydı koymak gerekir: İmâm Eş’arî ve onun peşinden gidenler aklı vahyin üstünde görmezler. Bir kısım sapkınlar gibi «akıl vahyin üstündedir» demezler. İmâm Eş’arî de, İmâm Mâtürîdî de, ehl-i sünnet de bu çizgidedir.
Şimdi bakın: Akılcı bir kelâm ekolüne mensûb olan bir kimseyi anti-akılcılıkla suçluyorsunuz. Bu, metnin kendi içinde çeliştiği yerlerden biridir.
17. Sûfîlik Neyin Üzerine Kuruludur?
Tasavvufa veyâ sûfîliğe baktığımızda: Sûfîlik Allâh sevgisinin üzerine kuruludur. Resûlullâh sevgisinin üzerine kuruludur. Kur’ân hükmünün üzerine kuruludur. Sünnet-i seniyyenin üzerine kuruludur. Ve kalbin arınmasının üzerine kuruludur.
Kalbin arınması için günâh-ı kebâirden uzak olmak gerekir; günâh-ı kebâirden uzak olmayan bir kimsenin kalbinin arınması beklenemez. Kalbin arınması için o kimsenin farzlarını yerine getirmesi, nâfilelerle Allâh’a yaklaşması gerekir. Allâh’ı sevmesi gerekir, Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem’i sevmesi gerekir, mü’minleri sevmesi gerekir, Allâh dostlarını sevmesi gerekir.
Sûfîlik dediğimizde Allâh’a dost olma, Allâh’a yakın olma vardır; ve bunun bir ma’nevî tecrübe tarafı vardır. Sûfîliğin ma’nevî tecrübesiz olması mümkün değildir. Bu tecrübe kimden alınır? O kimsenin üstâdından. Onun üstâdından, onun üstâdından… Silsile Hazret-i Muhammed Mustafâ sallallâhu aleyhi ve sellem’e kadar, oradan Âdem aleyhisselâm’a kadar gider. Bu silsilenin başlangıcı Âdem aleyhisselâm’dır.
Ve sûfîlikte Allâh’a yakınlık derken bir ahlâkî derinlik, ahlâkî kurallara uygunluk da vardır. Ahlâkî kurallar dediğimizde insanı insan eden olgulardır, insanı insan eden kāidelerdir.
18. Yûnus’un Ölçüsü: «Ele Geleni Yersin, Dile Geleni Dersin»
Koca Yûnus ne der: «Ele geleni yersin, dile geleni dersin; böyle dervişlik dursun — sen dervîş olamazsın.» İşte bu ölçü Gazâlî çizgisidir.
Hazret-i Mevlânâ Gazâlî çizgisidir. Muhyiddîn İbn Arabî Gazâlî çizgisidir. Hacı Bektâş-ı Velî Gazâlî çizgisidir, Hacı Bayrâm-ı Velî Gazâlî çizgisidir. Yûnus Emre Gazâlî çizgisidir. Muhyiddîn Üftâde Gazâlî çizgisidir.
O yüzden Gazâlî’ye saldırdıklarında, aslında saldırdıkları yol sûfîliktir. Gazâlî’yi hedef almak, arkasındaki bütün bir irfân geleneğini hedef almanın kısa yoludur.
19. Aklı İlâhlaştırmak: Dünkü Kelâmcılar, Bugünkü İlâhiyatçılar
Gazâlî’den önce kelâmcılar aklı ilâhlaştırmaya kalkmışlardı. Bugün de aklın ilâhlaştırıldığı gibi — batının bir kesiminin aklı ilâhlaştırdığı gibi, bugün Türkiye’de bir kısım ilâhiyatçıların aklı ilâhlaştırdığı gibi.
Dîn dışı toplulukların aklı ilâhlaştırmasını bir cihetten anlarız. Ama dînin içerisinde olup da aklı ilâhlaştıran, aklıyla bâzı âyet-i kerîmeleri ortadan kaldırmaya çalışan bir kesim var bu ülkede. Ateşle oynuyorlar.
Aynı şey sûfîler cihetinde de yaşanmıştı: Gazâlî’nin zamanında ve öncesinde bir kısım sûfîler şerîata aykırı hâl, hareket ve söylemlerin içerisine girmişlerdi. Yâni hastalık iki taraflıydı — bir tarafta aklı ilâhlaştıran kelâmcı, diğer tarafta şerîatı hafife alan sözde sûfî.
20. Bugünkü Karşılığı: «Salât Namaz Değildir» Diyenler
Şimdi de ülkede «namaza gerek yok, salât namaz demek değildir» diyenler var. Daha da ileri gidiyorlar: «Şu namazı ümmetin başına belâ edenlerin Allâh belâsını versin» diyor adam. Namaz, ümmetin başına belâymış!
Bunu söyleyenler profesör. Bunu söyleyenler profesör — ve bunlar dinleniliyor ülkede. Üstelik o sözü işitip «âmîn» diyenler de var.
Bakın, bu bizim resmimizdir. Ülkenin geldiği nokta budur; dînî kesimin geldiği nokta budur. Ve bu tablo, Gazâlî’nin ne yaptığını anlamak için en iyi aynadır: O da tam olarak böyle bir dağılmanın karşısına dikilmişti.
21. Gazâlî Sûfîleri de Disipline Etti: «Dilin Gıybet Ediyorsa Sûfîlik Taslama»
Peki Gazâlî ne yaptı? Hem sûfîlerin nefis terbiyesini ele aldı, hem de ahlâkî ve şer’î disiplini ele aldı. Sûfîleri de disipline etti.
Artık bir kimse «kafada uçuyorum» diyemedi. Bir kimse «bana böyle buyurdular, ertesi gün sen bunu böyle yapacaksın» diyemedi. Neden? Çünkü Gazâlî o disiplini koydu.
Ölçü şudur: Senin dilin gıybet ediyorsa sûfîlik taslama. Senin dilin iftirâ ediyorsa sûfîlik taslama. Senin yanı başında bir nâmûsa lâf söyleniyorsa sen sûfîlik taslama. Senin yanı başında gıybet, dedikodu, iftirâ kol geziyorsa sen sûfîlik taslama. Senin evinde gıybet devâm ediyorsa sen sûfîlik taslama.
«O gece çok güzel zikrullâh yaptım» deme. Sen önce dilini koru. Aç İhyâ’yı oku: Dilin âfetlerini oku, diline sâhip çık. Gözün âfetlerini oku, gözüne sâhip çık. Kulağın âfetlerini oku, kulağına sâhip çık. Eğer bunu yapamıyorsan, senin ne olduğun, kim olduğun önemli değildir. Gazâlî disiplini budur.
22. Medreselerde ve Dergâhlarda Büyük Bir İhyâ Hareketi
Böylece İhyâ ile birlikte, o günün sûfîleri — Gazâlî’nin terbiyesini alan sûfîler — İslâm dünyâsında çok büyük bir ihyâ hareketi başlattılar.
Nizâmülmülk ile berâber, Gazâlî ile berâber, medreselerde ve dergâhlarda-tekkelerde çok büyük bir ihyâ hareketi başladı. Tecdîd, yâni yenileme Gazâlî ile başladı.
Çünkü o gün felsefeciler toplanmış, kelâmcılar toplanmış, var güçleriyle İslâm dünyâsına yükleniyorlardı. Bâtınîler bir tarafta — Ca’ferîleri ayırıyorum — Şîa’nın bozuk hizipleri bir tarafta. İslâm dünyâsı fikrî bir talan içerisindeydi.
Gazâlî o gün için İslâmî düşünceyi yeniden ihyâ eden, yenileyen bir kimsedir. Ve yenilerken — bunun altını çiziyorum — Gazâlî bir mantık düşmanı değildir; Gazâlî kelâm düşmanı da değildir.
23. Gazâlî’nin Sentezi: Mantık, Kelâm, Felsefe ve Sûfîlik Aynı Çatı Altında
Şu tespit benim açımdan çok önemlidir: Gazâlî mantığı, kelâmı, sûfîliği ve felsefeyi Kur’ân ve sünnet çizgisinde yorumlama ve o çizgide tutma becerisini ve başarısını göstermiştir.
Ve bunu sûfî tecrübesiyle sentezleyip mükemmel bir hâle getirmiştir. Eşarîliğin akılcılığı ile sûfîliğin ma’nâsını, ma’neviyâtını birleştirmiş muhteşem bir insandır.
Bana şimdi kızacaklar. Ama düşünebiliyor musunuz: Aklı, mantığı, felsefeyi ve sûfîliği aynı çatı altında sentezleyen bir insan. Bu, bir gerileme sebebi değil; bir medeniyet zeminidir.
24. «Filozoflardan Devşirdi» — Bu Bir Kusur Değildir
Metin diyor ki: «Bilgi kuramsal altyapısını filozoflardan devşirdi.» Burada «filozoflardan devşirdi» demek bir kötülük değildir; eleştirel bakılacak bir şey değildir. Çünkü bizim için ölçü Kur’ân ve sünnettir — bilginin nereden geldiği değil, hangi ölçüye vurulduğu esastır.
Nitekim Ebû Hüreyre’den nakledilen, Tirmizî ve İbn Mâce’de geçen hadîs-i şerîfte Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem Hazretleri şöyle buyurur: «Hikmet mü’minin yitik malıdır; onu nerede bulursa almaya daha çok hak sâhibidir.»
Hikmeti bize genelde «bilgi» olarak aktarıyorlar. Oysa hikmet bilgiyi de içine alır ama ondan geniştir: Eşyânın, tabiatın, varlığın hakîkatine ulaşmak da hikmettir. O yüzden hikmeti bir kubbe gibi görün; onun altında bütün ilim dalları, bütün bilgiler bulunur.
Görüyorsunuz: Allâh Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem Hazretleri İslâm düşünce sistemini, İslâm mantığını çok geniş bir çerçeveye çıkarıyor. Çünkü hikmetin sâhibi kimdir? Allâh’tır. Cenâb-ı Hak birçok âyet-i kerîmede peygamberlerine kitapla berâber hikmet verdiğini bildirir. Kitapla berâber hikmet olmazsa, bir kimsenin ilâhî kitabı anlaması, algılaması ve yaşaması mümkün değildir; ortada yüzeysel bir kitap kalır. O zaman namazdan ne kastedildiğini anlamaz, kafanıza göre namaz kılarsınız.
25. Gazâlî Aristo Mantığını Kimin Üzerinden Aldı?
Gazâlî’ye baktığımızda Aristoteles’in mantığını ve İbn Sînâ’nın mantığını çok iyi öğrenmiş, çok iyi analiz etmiş, üzerine derinlemesine nüfûz etmiştir. Ve bunları öğrendikten sonra meşhur sözünü söylemiştir: «Mantık bilmeyenin ilmine güven olmaz.»
Bir incelik: Gazâlî, Aristoteles mantığını doğrudan değil, Fârâbî ve İbn Sînâ üzerinden almıştır; oturup Aristoteles’i doğrudan tercüme ederek almamıştır.
Enteresan bir bilgi daha: Aristoteles’in eserini Grekçeden Arapçaya ilk çeviren Kindî‘dir — ve Kindî de Gazâlî’den öncedir. Yâni Aristoteles mantığı Gazâlî’den önce zâten Kindî ile İslâm dünyâsına girmiştir; Fârâbî ile girmiştir, İbn Sînâ ile girmiştir.
Böyle olunca Gazâlî onlardan faydalanır, onları reddetmez. Bence Gazâlî’nin amacı felsefeyi İslâmî ilimlere hâkim kılmak değildir. Onun yaptığı şudur: Mantığı dînî düşüncenin içerisinde metodolojik hâle getirmiştir.
26. Mantığı Aldı, Felsefecilerin Metafiziğini Almadı
Burada kritik ayrımı koyalım: Gazâlî mantığı almıştır, ama felsefecilerin metafiziğini almamıştır.
Peki metafizik yerine ne koydu? Sûfîlerdeki ma’nâyı, sûfîlerdeki hâli ve rüyâyı aldı — ki bunları açıklayan bölümler İhyâ’da vardır. En çok da buna kızıyorlar. Felsefecilerin metafiziğini, yâni bugünkü anlamda batının metafiziğini ise reddeder, onu almaz.
Mantık meselesinde şunu da ekleyeyim: «Mantığını çalıştır» deriz ya — aslında hiçbirimizin mantığı gerektiği gibi çalışmaz; bunu kendi nefsim için söylüyorum. Çünkü mantığı çalıştırmanın ayrı bir metodu, bir metodolojisi vardır ve biz o metodu bilmiyoruz. Dervişlerde bu metot fazlaca zikirle gelişir.
Ve ne yazık ki üniversitelerde Gazâlî mantığının metodolojisi okutulmamaktadır. Acı bir şey: Avrupa bu metodolojiyi Gazâlî’nin üzerinden okuyor; ama benim ülkemde Gazâlî bu kadar okunmuyor ve tanınmıyor. Gazâlî İslâm dünyâsında mantığı meşrû hâle getirmekle kalmamış, onu bir disiplin olarak kurmuştur. Öyle olunca da Gazâlî ile berâber medreselerde mantık okutulmaya başlanmıştır.
27. Tehâfütü’l-Felâsife’de Küfür Sayılan Yalnızca Üç Görüştür
Şimdi çok önemli bir tashîh: Gazâlî Tehâfütü’l-Felâsife‘de sâdece üç görüşü küfür sayar. Bütün felsefeyi değil — üç mesele.
Birincisi: Âlemin ezelî olması. Yâni batı felsefecisi kıyâmeti kabûl etmez. Oysa biz îmân ederiz ki kıyâmet kopacaktır, her şey helâk olacaktır ve yaratılmış olan hiçbir şey kalmayacaktır. Yaratılanlar ezelî değildir; dünyâ hayâtı bir gün son bulacaktır ve Cenâb-ı Hak her şeyi yeniden ihyâ edecek, diriltecektir.
İkincisi: Allâh’ın cüz’iyyâtı bilmemesi. Yâni «Allâh cüzleri bilmez» iddiâsı. Nitekim birisi televizyona çıkıp «Allâh yarını bilmez» dedi — bir profesör bunu söyledi. Bu, batı felsefesinin ürünüdür: Allâh senin birazdan ne yapacağını bilmez, ne konuşacağını bilmez, hâşâ. Televizyonda kulağımla duymamış olsam şüpheyle bakardım.
Üçüncüsü: Bedenî dirilişin inkârı. Batı felsefesi yeniden dirilmeyi reddeder. Peki Türkiye’de yeniden dirilmeyi reddeden var mı? Var. Koca koca siyâsetçilerimiz var, koca koca ilim adamlarımız var — yeniden dirilmeyi reddediyorlar.
Tehâfüt‘ü biraz inceleyen bir kimse görür ki Gazâlî pasaj pasaj ilerler; alıntıların üzerinden yürür. Bâzı yerlerde «bu yanlıştır» der, orayı uygun görmez — bu da ilminin getirdiği bir şeydir. Yoksa onları komple reddetmez.
28. «Felsefenin Adını Dinsizlikle Özdeşleştirdi» — Ağır ve Tartışmalı Bir Tespit
Metindeki en ağır madde budur ve benim açımdan çok tartışmalı bir tespittir.
Şöyle bakalım: Gazâlî felsefeyi bölümlere ayıran bir kimsedir. Meselâ ona göre felsefenin bir bölümü matematiktir. Şimdi Gazâlî matematiği mi reddedecek?
Batı şu anda matematiksel felsefeyi kullanıyor; biz matematiksel felsefede gerçekten çok geriyiz. Olmayan bir şeyin hayâlini kurup onun matematiğini kurmaya çalışıyorlar — kuantum fiziği gibi.
Felsefenin ikinci ana kümesi mantıktır. Mantığı nasıl reddedeceksiniz? Adam mantık kitabı yazmış zâten. Üçüncüsü varlık ve tabiattır — içinde yaşıyorsunuz, reddetmeniz mümkün değil. Dördüncüsü insandır: İnsan sâdece maddeden yapılı değildir; insanın metafiziği vardır, rûhu vardır. Cenâb-ı Hak «ben rûhumdan rûh üfledim» buyuruyor.
O hâlde «Gazâlî bütün felsefeyi dinsizlik ilân etti» demek, Gazâlî’nin kendi kitaplarıyla uyuşmaz — tenâkuz olur. Matematiği yasaklamış olsa, mantığı yasaklamış olsa kendi eserlerini yazamazdı.
29. Varlığa Matematiksel Bakmak: Bir Tefekkür Denemesi
«Matematiksel bakmak» ne demektir? Bir misâlle açayım. Beyin cerrâhı beyne matematiksel bakar. Beynin içerisindeki bir düşünce kaç kilometre hızla gidiyor? Gördüğünü kaç hızla hâfızaya aldı? Duyduğunu kaç hızla hâfızaya aldı? Bir anda bir topluluğu gördüğünüzde beyninizde kaç milyon nöron çalıştı? Bir kişiye baktığınızda o kişiyle alâkalı kaç milyon nöron neler yaptı, ne kadar hacim tuttu?
Düşünebiliyor musunuz: Bir anda bütün bir salonu tanımlıyorsunuz. Bilim dünyâsı «en hızlı ışık hızıdır» diyor. Geçin siz onu — beynin içindeki hızın yanında ışık hızı kaplumbağa hızı gibi kalır. Ve o hızla giderken hiçbir şey hiçbir yere çarpmadan gidiyor.
Ben bunu bâzen şöyle tefekkür ediyorum: Koca bir şehri bir avucunun içine al. Hiçbir varlık, hücre olarak birbirine çarpmadan yoluna devâm ediyor. Öyle bir hızla gidiyor ki, ışık onun yanında topal eşek kalır.
Varlığa matematiksel bakmak; eşyâya, dünyâya, güneşe, aya, yıla, göğe matematiksel bakmak. Âhirete matematiksel bakmak, hesâba kitâba matematiksel bakmak. Mahşer yerinde bütün insanlar toplanmış ve herkesin hesâbı bir anda, bir hızla görülüyor — bu hız nedir, bunun matematiği nedir? Gazâlî buna mı karşı çıkacak?
30. Aristo, Kindî, İbn Sînâ ve İbn Rüşd: Metafizik Meselesi
Aristoteles’e göre metafizik, varlığı varlık olmak bakımından inceler; onun üzerine özel bir nitelik koymaz, varlığın en temel ilkelerini araştırır. İlk nedenlere bakar. İlk ilkeler, ilk nedenler, Allâh’ın varlığı — onlar «tanrının varlığı» diyor, ben Allâh’ın varlığı olarak nitelendiriyorum — rûhun mâhiyeti, evrenin düzeni gibi duyularla doğrudan kavranamayan konularla uğraşır.
Bunların bir kısmı İslâm’ın da ilgilendiği yerlerdir. Mevcut fizikî kāideler vardır; Aristoteles o fizikî kāidelerin üzeriyle uğraşır. Batı onun bu sâhasını «ilk felsefe», hattâ «ilk teoloji» olarak tanımlar.
Kindî oturmuş, Aristoteles’in metafizikasını Arapçaya tercüme ettirmiş ve o kitaba «ilk felsefe» adını koymuştur. Bakın İslâm dünyâsında ne kadar muhteşem işler yapmışlar. İbn Sînâ’ya baktığımızda o da metafiziği ilâhiyât adıyla sistemleştirmiş ve fizikî varlıklardan sonra gelen soyut varlıkları — melekler, cinler, şeytan gibi görünmeyen varlıkları — incelemeye koyulmuştur.
İbn Rüşd’e bakıyorsunuz: Aristoteles’in metafiziğine en kapsamlı şerhi o yazmıştır. Ona göre «fizikten sonra» ifâdesi öğretim sırasını belirtir, varlığın düzenini değil.
Gazâlî ise bunların hepsini okumuş, tanrı-âlem ilişkisi ve nedensellik konularında İbn Sînâ’nın ve İbn Rüşd’ün görüşlerini reddetmiş; ama metafiziğin yöntemini mantıkla, kıyasla kabûl etmiştir. Yâni ortada boşu boşuna bir kabûlleniş yoktur; ölçüyle alınan ve ölçüyle reddedilen bir şey vardır.
31. «Bilimlerin Medreseye Girmesini Engelledi» İddiâsı
Bu, çok tartışılan bir konudur. Bilhassa ilâhiyatçılar bunu dillerine pelesenk etmişler, sakız çiğner gibi çiğniyorlar.
Doğru olan kısmı teslîm edelim: Evet, Nizâmiye medreselerinde Aristoteles’in mantığı ders olarak konulmadı. Eyvallâh.
Ama mantık, astronomi, hesap — yâni matematik — ve tıp medreselerde okutulmaya başlandı. Dikkat edin: O zamana kadar medreselerde tıp okunmuyordu, astronomi okunmuyordu, matematik okunmuyordu. Bunlar Nizâmiye medreselerinde ders olarak konulup okutulmaya başlanan derslerdir.
Yâni «bilimlerin medreseye girmesini engelledi» denilen dönem, tam da bu bilimlerin medreseye girdiği dönemdir. El insâf — eleştirirken biraz insaf.
32. Hem Kelâmcı Hem Matematikçi: Gazâlî Sonrası İsimler
Gazâlî’den sonra yetişen isimlere bakalım: Nasîruddîn Tûsî, Kutbüddîn Şîrâzî, Fahreddîn Râzî. Bunlar hem kelâmcı hem filozof hem matematikçidirler.
Meselâ Fahreddîn Râzî’nin tefsîrine şerh düşülür; İslâm dünyâsı «felsefecidir, Râzî’yi okurken dikkatli okumamız gerekir» der. Ama Râzî aynı zamanda kelâmcıdır ve aynı zamanda iyi bir matematikçidir.
Bir başka örnek: İbrâhim Hakkı Hazretleri iyi bir astronomicidir. Tillo’ya gittiğimizde onun matematiğini görürsünüz; orada dünyânın ve güneşin belirli zamanlarda kabrin başına ışığın gelmesini hesaplamıştır. Bu hem matematiktir hem astronomidir.
Yâni Gazâlî bunları reddetmiş değildir; bunlar Gazâlî ile berâber Nizâmiye medreselerinde okutulmuş olan derslerdir. Ondan sonraki asırlarda da bu terkip devâm etmiş, hem dînî ilimlerde hem müsbet ilimlerde söz sâhibi âlimler yetişmiştir.
33. «Tasavvufun Yaygınlaşmasını Kolaylaştırdı» — Bu Tespiti Alkışlıyorum
Metnin bu maddesine gelince: Evet, doğru. Bu tespiti alkışlıyorum. Gazâlî’den sonra ehl-i sûfî tarîkatlaştı; meşrûiyet kazandı, devlet nezdinde de meşrûiyet kazandı.
Nasıl meşrûiyet kazandı? Kendilerini Kur’ân ve sünnet dâiresinde düzelttiler. Kendilerini o dâireye çektiklerinde devlet nezdinde de meşrûiyet kazandılar. Gazâlî’den sonra Kādirîlik, Rufâîlik, Şâzelîlik, Nakşibendîlik aldı yürüdü. Doğrudur.
Ama bunların tamâmını Gazâlî’ye bağlamak mümkün değildir. Çünkü ehl-i sûfînin silsilesi Muhammedî olarak Hazret-i Muhammed Mustafâ sallallâhu aleyhi ve sellem’e kadar gider.
34. Gazâlî’den Önceki Mürşidleri Nereye Koyacaksınız?
Şu isimleri nereye koyacaksınız: Gazâlî’den önce Hasan-ı Basrî’yi nereye koyacağız? Râbiatü’l-Adeviyye’yi nereye koyacağız? Ma’rûf-i Kerhî’yi nereye koyacağız? Sırrî-i Sakatî’yi nereye koyacaksınız? İbrâhim Edhem’i nereye koyacaksınız? Hallâc-ı Mansûr’u nereye koyacaksınız? Bâyezîd-i Bistâmî’yi nereye koyacaksınız?
Bunlar bizim silsilemizde var olan şahsiyetlerdir ve hepsi de Gazâlî’den öncedir. Bunlar Gazâlî’den önce yaşamış muhteşem velîler, muhteşem mürşid-i kâmillerdir.
Siz «tarîkatlar Gazâlî’den sonra meşrûlaştı» derseniz, Gazâlî’den önceki bütün mürşid-i kâmilleri çöpe atmış olursunuz. Gazâlî var olmayan bir yol çıkarmadı ki. Gazâlî zâten o sûfî terbiyeyi almış olan bir kimsedir.
Nitekim İhyâ’nın içerisinde Bâyezîd’den, Sırrî-i Sakatî’den, Fudayl b. İyâz’dan alıntılar görürsünüz — hepsi de Gazâlî’den öncedir. Gazâlî bu mîrâsı alır; sûfî mîrâsını alır, Eşarî kelâmıyla ve sûfî tecrübesiyle bir sentez oluşturur ve sûfîliğin hem aklî yönünü hem kalbî yönünü meşrûlaştırır.
35. «Ne Aklı Reddederiz, Ne Aklı İlâhlaştırırız»
Ben bâzen derim ya: Biz aklı reddeden sûfîlerden değiliz; biz aklı ilâhlaştıranlardan da değiliz. Aklı reddetmeyiz, aklı ilâhlaştırmayız.
Bizim için önemli olan şey kalbin harekete geçmesi, kalbî aklın çalışmasıdır. Kalbî aklın çalışması nedir? Allâh sevgisi, Resûlullâh sevgisi, güzel ahlâk — derinlemesine ve ince bir ahlâk — ve çokça zikirdir. O zaman kalbî akıl çalışır.
Öyle olunca kendi yolumuzun kāidesi olarak da aklı reddeden bir noktada değiliz. Gazâlî de reddetmez. İki uç da yanlıştır: Aklı tahtından indirip yok saymak da, aklı tahta oturtup ilâh yapmak da.
36. «Bu Proje Siyâsî Odaklarca Desteklendi» — Evet, Desteklendi
Metnin son maddesi: «Gazâlî’nin bu projesi siyâsî odaklarca da desteklenmiştir.» Evet, desteklendi. Bunu inkâr etmiyoruz.
Nizâmülmülk, Selçuklu devleti ve Abbâsî halîfeliği aynı dönemin düzen kurucularıdır. Baktığımızda bir tarafta Bâtınî propagandası vardır; ona karşı bir Sünnî fikriyâtın desteklenmesi lâzımdır.
Peki bu destek, Gazâlî’yi zamanın hastalıklarına karşı mücâdele etmekten geri durmuş bir kimse yapar mı? Hayır. İslâmî düşünce ve İslâmî ihyâ-tecdîd hareketi, zamanın hastalıklarına ve tehlikelerine karşı mücâdele eder; İslâmî düşünceye, akla, fikre, mantığa ve üretime zarar verecek her şeyle mücâdele eder.
37. Sûfî Yangını Görünce Kenara Çekilmez
Bu Cenâb-ı Hakk’ın emridir: Siz bir yerde sapkınlık varken rahat duramazsınız; durmamanız gerekir.
Bir yerde ahlâkî çöküntü varsa, kültürel çöküntü varsa, ekonomik çöküntü varsa, adâletsizlikten dolayı bir adâlet çöküntüsü varsa — o sûfînin orada suskun kalması mümkün değildir.
Bir taraftan devleti ele geçiren şahıslar, kimlikler, hizipler devletin malına konuyorsa; kamunun malı çarçur ediliyorsa, devletin parası çarçur ediliyorsa, rüşvet kol geziyorsa, ahlâksızlık boyu geçtiyse — orada bir sûfînin buna suskun kalması düşünülemez. Bir Müslümanın yatağında rahat yatması düşünülemez, keyif etmesi düşünülemez. Bir Müslüman bundan ızdırap duymalıdır.
Memleket yangın hâlindeyse — kültürel, ekonomik, siyâsî, askerî bir yangın varsa — orada bir sûfînin «kendini kurtaran kaptandır» edâsıyla kenara çekilip zikretmesi onu kurtarmaz. Belki kendi nefsini kurtarabilirsin, ama gelecek nesilleri kurtaramazsın. Sûfî yangını görür ve cânhıraş yangına doğru atılır. Sûfî odur. Gazâlî de onu yapmıştır.
38. Devletin Desteği Gazâlî’yi Samimiyetsiz Yapmaz
O yüzden Gazâlî’nin sistem tarafından desteklenmesi, önünün açılması, onun samimiyetsiz olduğunu göstermez; ihlâssız olduğunu göstermez.
Gazâlî o yangından tutuşmuş, ciğeri pâre olmuş bir kimsedir. Gecesini gündüzünü dinlememiş, yollara düşmüş; İslâm dünyâsının yeniden dirilmesi, yeniden ihyâ olması, yeniden yenilenmesi için var gücüyle çalışmıştır.
Bir insanın hakîkati savunması ile o savunmanın devlet tarafından işine gelmesi ayrı şeylerdir. İkincisi birincisini kirletmez. Aksi hâlde, doğru söyleyen herkesin sözünün kimin işine yaradığına bakıp niyetini karalamak gerekirdi ki bu, hiçbir hakîkatin ayakta kalmasına imkân bırakmaz.
39. Netîce: Eleştirmek İçin Eleştirilmiş Bir Metin
Bu açıdan baktığımızda, Aydınlı’nın metnini İslâm dünyâsına eleştirel bakışın bir hezeyânı olarak görüyorum; eleştirmek için eleştirilmiş bir metin olarak görüyorum.
«Gazâlî duraklamanın sebebidir» dediğimizde, «felsefeyi dinsizlikle özdeşleştirdi» dediğimizde, «bilimleri medreseden uzaklaştırdı» dediğimizde — bunlar ne akademik olarak ne de fiilî tecellîyat olarak yerini bulmuş şeylerdir.
Ben bunu biraz da Gazâlî’nin üzerinden İslâm dünyâsına karşı açılmış bir savaş olarak görüyorum. Çünkü doğrudan savaşmayı göze alamayanlar, kendilerini bir şeylerin üzerinden savaştırırlar. Bu, öyle bir kaçamak gibi geliyor bana.
40. İhyâ’nın Kıymeti: Dört Cilde On Sekiz Cilt Şerh
Gazâlî ehl-i sünnet kelâmını, fıkhını ve ehl-i sünnet tasavvufunu güçlü bir şekilde sentezlemiştir. İhyâ bu noktada mükemmel bir eserdir.
Şunu bir yerde okumuştum: İbn Hacer — ki kendisi meşhur bir hadîsçidir, aynı zamanda Şâfiî âlimi ve fıkıhçısıdır — dört cilt olan İhyâ’ya on sekiz cilt şerh yazmıştır.
Kardeşler, düşünün: İhyâ dört cilttir, ona on sekiz cilt şerh yazılmıştır. İhyâ öyle kıymetli bir eserdir. O yüzden Gazâlî bilhassa sûfî çevrelerde gerçekten sevilmiş, yer edinmiş ve kabûl görmüştür.
41. O Kargaşanın İçinde Açmış Bir Gül
Gazâlî’nin İslâm dünyâsındaki ilmin ve bilimin gerilemesine sebep gösterilmesi, bir kısım duraklama ve gerilemelerin ona bağlanması bence gerçekten haddi aşan bir metindir.
Gazâlî’nin zamanını incelediğinizde ne görürsünüz? Siyâsî parçalanmalar, ekonomik çöküntüler, eğitim kurumlarının dağılması ve çökmesi; içsel ve dışsal birçok etken. Ardından o coğrafyayı bekleyen Moğol istilâları.
Tâbiri câizse o kaosun, o kargaşanın, o bataklığın içerisinde bir gül misâli çıkmış bir zât-ı muhteremdir. Ben Gazâlî’ye bu gözle bakıyorum.
Sürç-i lisân ettiysem affola. Ama Gazâlî’nin o kargaşanın içerisindeki etkisini göz ardı etmek — ve o kargaşaya sebebiyet veren hastalıklara ilaç olmasını görmezden gelmek — gerçekten Gazâlî’ye karşı yapılmış en büyük ihânet olur. Haklarınızı helâl edin.
42. Bir İtiraf: Bu Sohbetlerin Hazırlanışı
Olabildiğince kısa tutmaya çalışıyorum ama pasajı da bölmek istemiyorum.
Doğrusunu söyleyeyim: Bu Gazâlî sohbetleri hazırlanma aşamasında insanı yoruyor. Şükür, hamdolsun ki Cenâb-ı Hak öncesinden bâzı eserleri — bilerek veyâ bilmeyerek, tevâfuk diyelim — bize aldırmış. Biraz gecelerimizi alıyor.
Cumartesi sohbetini bitirdiğimde kendimce bir yorgunluğum çıkıyor; «hamdolsun» diyorum. Sonra pazartesi-salı yine Gazâlî travması başlıyor bende; dört-beş gün sürüyor. Bir metni alıyorum, koyuyorum oraya: Onun orasına mı bakayım, bunun burasına mı bakayım? Önce eserleri kendimce sıralıyorum — elimde var olanlarla; olmayanları internetten araştırıp bulmaya çalışıyorum.
Ama bu hazırlık benim hoşuma gidiyor. Yıllar sonra yine Gazâlî önüme geldi: Daha yirmi dokuz-otuz yaşlarındayken Gazâlî konuşuyorduk; üzerinden otuz beş yıl geçmiş, yine Gazâlî konuşuyoruz. Eski günleri hatırladım tabiî.
Bir de şunu söyleyeyim: Tehâfütü’l-Felâsife büyük bir çoğunluğun kitaplığında yoktur. Hâlbuki siz onu okumadan bir ateistle tartışamazsınız; aklını ilâhlaştırmış bir kimseyle konuşamazsınız. Ya onu okuyacaksınız, ya da kalbinizde bir kıpırdanma olacak da kalbinize ilhâm gelecek.
43. Beynin Hızı Üzerine: Bir Tefekkür Sohbeti
Sohbetin sonunda cemaatten hekim bir kardeşimizle beyin üzerine konuştuk; onu da buraya alalım, çünkü doğrudan «varlığa matematiksel bakmak» bahsinin devâmıdır.
Eskiden şöyle bilinirdi: Bir hâfıza merkezimiz vardır; bir şeyi duyularla öğrendiğimizde — bir kişinin görüntüsü, ses tonu ve saire — onunla alâkalı bütün bilgiler hâfıza merkezinde toplanır. Şimdi ise şu tespit edilmiş: Hâfıza merkezi diye bir yer var, doğru; ama öğrendiğimiz her bilgi beynin tamâmına yayılıyor ve onu geri çağırırken sâdece hâfıza merkezinden gelmiyor. O yüzden bilgi öğrendikçe orası dolmuyor.
Dahası, yeni bağlantılar oluşuyor. Bir sinirin bir veyâ iki bağlantısı varken, yeni bilgi aldığında ondan yeni bir bağlantı daha çıkıyor ve o başka nöronlarla bağlantılara giriyor. Sen bir şeye baktığında milyonlarca nöron aynı anda çalışıyor. Ne kadar fazla bilgi, görgü ve tecrübe varsa o kadar fazla nöron ve bağlantı demektir; zekâ da bununla bağlantılıdır.
Onun için bilgisi, görgüsü ve tecrübesi fazla olan insanlar çok daha hızlı düşünür — hattâ konuşması düşüncesine yetişemez. Çok düşünür ama aktarırken dil nâkıs kalır, eksik kalır; çünkü o hıza yetişemez. Kelimelerin, harflerin yetişmesi mümkün değildir; bakışın yetişmesi mümkün değildir. Onlar öyle hızlı çalışıyorlar ki, dış dünyâda o hıza yetişecek bir şey yok.
Ve bunlar öyle yoğun bir trafiğin içerisindeler ki hiçbiri hiçbirine dokunmuyor. En çok hayretime giden şey odur: Hiçbir şey hiçbir şeye çarpmadan çalışıyor. Dokunursa zâten arıza oluyor, hastalık oluyor. Damarlardan biri tıkandığında ise beyin duruyor mu? Durmuyor — «bu yol tıkalı, buradan bir yol daha açalım» diyor; alternatif üretiyor, o yolu pas geçmesini biliyor.
44. «Kendi Beynindeki Bir Zerreye Hükmedemeyen İnsan»
Hayret etmemek mümkün değil. Nereden nereye geldik: Cenâb-ı Hak öyle bir beyin yaratmış ki, şu anda ilim dünyâsı ve tıp dünyâsı onun milyonda birini bilmiyor. «Bir milyon» demek bile az; nöronları milyarlarla, trilyonlarla saymak lâzım.
Ve her nöronun kendine âit bir işlevi var. Kendine âit bir dili var, kendine âit bir aklı var. Seni dinlemiyor, sana bağlı değil; sen onu yönlendiremiyorsun. «Filânca nöron sen şuraya git, filânca nöron sen buraya git» diye bir şey yok. Senden bağımsız — ve o kadar bağımsız ki sen hiçbir şey yapamıyorsun.
Belki uçuk bir söz olarak görürsünüz ama söyleyeyim: Dünyâyı komple fabrika hâline getirseniz, beyninizdeki nöronları yönetemezsiniz.
Ve şu insanoğlu — kendi beynindeki küçücük bir zerreye, kendisine verilmiş bir zerreye hükmedemeyen insanoğlu — ne yazık ki Allâh’ı tanımaktan uzak, O’na kul olmaktan uzak boş işlerle uğraşıyor. Çok acı bir şey.
45. Kapanış: Canlı Yayın Meselesi ve Bir Özür
Sohbetin sonunda gelen bir soru vardı: «Sohbeti şehir dışından YouTube aracılığıyla dinliyoruz; ses son üç haftadır çok kısık, ses seviyesi teknik ekip tarafından artırılırsa çok seviniriz. Bir diğer konu: Perşembe günleri zikirden hemen sonra yayın kapatılıyor, duyurulardan haberdar olamıyoruz. Yayın duyurulardan sonra kapatılabilir mi?»
Benim durduğum bu yer şikâyet etme yeri değildir; ama ne yazık ki üç-dört haftadır problem yaşıyoruz ve bu konuda şikâyetler var. İnşâallâh kardeşimiz pazartesi günü bu meseleye el atıp kökten çözümleyecek.
Şunu da ekleyeyim: Bâzen metal yorgunluğu olur, bâzen fikir ve mantık yorgunluğu olur. Bir insan bir görevin içindeyken görme yorgunluğu olur. Esnafta da olur bu — adam aynı dükkânın içerisinde yorulur; malın yerinin değişmesi gerekir, değiştirmez; bu insanda körlük yapar. Bir insan bir işle uğraşırken o işin körlüğü de olabilir. Bu ara şikâyetler çoğaldı; bu noktada düzeltmek de bizim işimizdir.
Bugün de — perşembe olmasına rağmen — gündüz sohbetinde canlı yayın yapamadık; geçen hafta da yapamadık. Bâzı şeyler teknik olarak elimizde değil diyeceğiz, ama iş buraya gelince teknik arızadan öteye geçiyor. İnşâallâh pazartesiden itibâren canlı yayın problemini çözeceğiz. Bütün kardeşler haklarını helâl etsinler.
Haftaya Gazâlî’ye devâm edeceğiz; görünen o ki üç-dört haftalık daha Gazâlî var. Allâh izin verirse kaldığımız yerden devâm edeceğiz.
Kaynakça
Sohbette tartışılan metin, zikredilen şahsiyetler ve atıf yapılan eserler aşağıda toplanmıştır.
Yaşar Aydınlı (2012), s. 521 — Sohbette madde madde tahlîl edilen eleştirel pasajın kaynağı; Gazâlî’nin duraklama-gerileme tartışmasındaki yeri hakkında.
İmâm Gazâlî, İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn — Dört ciltlik ana eseri; ibâdetlerin zâhirî hükümleriyle birlikte kalbin, dilin, gözün ve kulağın âfetlerini işleyen terbiye kitabı.
İmâm Gazâlî, Tehâfütü’l-Felâsife — Yalnızca üç görüşün küfür sayıldığı eser: âlemin ezelîliği, Allâh’ın cüz’iyyâtı bilmemesi ve bedenî dirilişin inkârı.
İmâm Gazâlî, Mi’yârü’l-İlm — Mantık ilmine dâir eseri; «mantık bilmeyenin ilmine güven olmaz» ölçüsünün zemîni.
İbn Hacer el-Askalânî — İhyâ şerhi — Dört ciltlik İhyâ’ya on sekiz cilt şerh yazdığı nakledilen Şâfiî âlimi ve muhaddis; eserin ilmî îtibârının göstergesi olarak zikredilmiştir.
Hadîs-i Şerîf — «Hikmet mü’minin yitik malıdır» — Ebû Hüreyre’den nakledilen rivâyet; Tirmizî, İlim 19 ve İbn Mâce, Zühd 15. Bilginin kaynağından çok ölçüsünün esas olduğuna delîl.
Ernest Renan, Bertrand Russell, George Saliba — Batıda «Gazâlî İslâm düşüncesinin gerilemesine sebep oldu» tezini savunan isimler olarak zikredilmiştir.
Frank Griffel, George Makdisi, Richard Frank, Dimitri Gutas — Aynı teze akademik olarak karşı çıkan, «Gazâlî ile gerileme başlamadı» görüşünü savunan batılı araştırmacılar.
Hasan Hanefî ve Muhammed Âbid el-Câbirî — İslâm dünyâsından aynı gerileme tezini savunan isimler; serinin 6. sohbetinde de ele alınmışlardır.
Kindî — Aristoteles’in metafiziğini Grekçeden Arapçaya ilk tercüme ettiren isim; eserine «ilk felsefe» adını vermiştir. Gazâlî’den öncedir.
Fârâbî ve İbn Sînâ — Gazâlî’nin Aristoteles mantığını doğrudan değil, kendileri üzerinden aldığı filozoflar; İbn Sînâ metafiziği «ilâhiyât» adıyla sistemleştirmiştir.
İbn Rüşd — Aristoteles’in metafiziğine en kapsamlı şerhi yazan filozof; «fizikten sonra» ifâdesini öğretim sırası olarak yorumlar.
Nasîruddîn Tûsî, Kutbüddîn Şîrâzî, Fahreddîn Râzî — Gazâlî sonrasında yetişen, hem kelâmcı hem matematikçi-astronom olan âlimler; «bilimler medreseden çıkarıldı» iddiâsına karşı delîl.
Erzurumlu İbrâhim Hakkı Hazretleri — Tillo’daki güneş hesâbıyla astronomi ve matematik bilgisini gösteren mutasavvıf-âlim.
Hasan-ı Basrî, Râbiatü’l-Adeviyye, Ma’rûf-i Kerhî, Sırrî-i Sakatî, İbrâhim Edhem, Bâyezîd-i Bistâmî — Gazâlî’den önce yaşamış mürşid-i kâmiller; «tasavvuf Gazâlî ile meşrûlaştı» iddiâsının sınırını gösterirler.
Yûnus Emre — «Ele geleni yersin, dile geleni dersin» — Dervişliğin ahlâkî ölçüsünü veren mısrâ; sohbette Gazâlî çizgisinin halk irfânındaki karşılığı olarak zikredilmiştir.
Nizâmülmülk ve Nizâmiye Medreseleri — Mantık, astronomi, hesap (matematik) ve tıbbın medrese programına girdiği kurum; Sünnî ilmin güçlendirilmesi siyâseti.
Mustafa Özbağ Efendi, «Gazâlî Gerilemeye mi Sebep Oldu? | Gazâlî’den Sorular 7» — mustafaozbag.com — 01.08.2026 târihli sohbetin tam metni.
İmâm Gazâlî hakkında daha fazla bilgi için tıklayınız.
Ek kaynaklar:
- İmam Gazâlî, İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn; ibâdet, âdet, mühlikât ve müncîyât bölümleri.
- İmam Gazâlî, Tehâfütü’l-Felâsife; yirmi mesele ve küfür sayılan üç görüş.
- İmam Gazâlî, Mi’yârü’l-İlm ve Mihakkü’n-Nazar; mantık ve kıyas metodolojisi.
- İmam Gazâlî, el-Munkız mine’d-Dalâl; ilim yollarının tasnîfi ve tasavvufa intikāl.
- Tirmizî, İlim 19; İbn Mâce, Zühd 15 — «hikmet mü’minin yitik malıdır» rivâyeti.
- Kur’ân-ı Kerîm, Bakara 2/151 ve 2/269; kitapla berâber hikmetin verilmesi.
- Frank Griffel, Al-Ghazālī’s Philosophical Theology; gerileme tezine akademik itiraz.
- George Makdisi, The Rise of Colleges; medrese kurumu ve ilimlerin tedrîsi.
- Dimitri Gutas, Greek Thought, Arabic Culture; tercüme hareketi ve felsefenin seyri.
- Şehristânî, el-Milel ve’n-Nihal; Eşarîlik, Mâtürîdîlik ve fırkaların tanıtımı.
- Kuşeyrî, er-Risâle; Gazâlî öncesi sûfî geleneğin temel kaynaklarından.