1. Bu Haftanın Planı
Geçen Gazâlî sohbetinde felsefecilere hangi konularda cevap verdiğinden, nerelerden ayrıldığından bahsetmiştik. Bu hafta yetiştirebilirsek iki şeyi birden yapacağız: Hem o yol ayrımını anlatmaya devâm edeceğiz, hem de biraz Gazâlî’nin mantığına gireceğiz.
Bunu bizim Yûnus istedi: «Biraz da Gazâlî’nin mantığına girerseniz» dedi. Aslında «biraz» demedi ama ben biraz gireceğim — çünkü geniş bir mesele; ayrı bir ders olarak yapmak lâzım. Biraz kurcalayınca ortalık dağılıyor; yine de ana hatlarıyla toplamaya çalıştım.
İkisini bu akşam toplayabilirsek toplayacağız; toplayamazsak bıraktığımız yerde bırakır, önümüzdeki hafta devâm ederiz.
Doğrusu «birkaç haftada toparlanır» diyordum — yine toparlayamayacağız herhâlde. Bu işin içine kara düzen gibi daldık. İnşâallâh buradan çıkacağız Allâh’ın izniyle; derleyip toparlayacağız. Kardeşlere derli toplu bir Gazâlî çalışması kalsın inşâallâh.
Yolun başında böyle düşünmüyorduk ama bizde hep yük yolda düzelir. Yörük atasözüdür: «Denk yolda düzelir.» Bizimki de yolda düzeliyor; inşâallâh bu da düzelecek.
2. Soru: Kur’ân Niçin Peygamber Hayattayken Kitaplaştırılmadı?
Kısa bir soru gelmiş: «Peygamber Efendimiz sallallâhu aleyhi ve sellem Kur’ân-ı Kerîm’i neden hayattayken kitaplaştırmamıştır?»
Evvelâ: Hâfızlar vardı. O zaman için İslâm Devleti çok geniş topraklara sâhip değildi.
İkincisi: Kur’ân-ı Kerîm zâten yazılıydı. Hazret-i Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hazretleri âyetleri yazdırıyordu; hangi sûrenin hangi âyetlerinin hangi sahâbenin elinde olduğu biliniyordu.
Nitekim Kur’ân kitaplaştırılırken de o sahâbelerin elindeki yazılı âyetler toplandı ve mushaf hâline getirildi. Ama en önemlisi hâfızlardı: Kur’ân’ı devamlı hıfzeden o hâfızlar sahâbenin içindeydi.
Hazret-i Ebûbekir, Ömer ve Osman zamânına geldiğimizde ise İslâm toprakları genişledi; genişleyince mushaf hâline getirilerek oralara birer örnek mushaf gönderildi.
3. Dârülharbe Mushaf Götürmek
Bu vesîleyle bir husûs daha: İlk fetvâlarda dârülharp olan yere Kur’ân-ı Kerîm götürmek yasaktı.
Yâni bir yerde İslâm hukūku yoksa, orada İslâm devleti yoksa o bölgeye, o beldeye mushaf götürülmezdi.
İslâm topraklarının dışına mushaf çıkarmak uygun değildi. Bu ayrı bir konudur; kısaca cevap vermiş olalım.
4. Asıl Kırılma: Nedensellik
Gazâlî ile felsefecilerin arasındaki asıl kırılma meselesi nedensellikle alâkalıdır.
Nedensellik nedir? «Neden» dediğimiz şey sebeptir: önce gelen ve sonucu doğuran şey. Bir şeyin öncesi vardır ve o, sonucu doğurur.
Sonuç — yâni etki — ise nedenden sonra ortaya çıkan olay veyâ durumdur.
Misâl: Bulutlar toplanıyor — bu sebep. Sonra yağmur yağıyor — bu da sonuç. Nedensellik bunun gibi bir şeydir.
Felsefecilerle Gazâlî’nin ayrıldığı yerde çok ince bir perde vardır. İnşâallâh Cenâb-ı Hak o ince perdeyi anlatmayı bize de nasîb eylesin.
5. Filozofların Nedensellik Kanunu
Nedensellik ilkesi felsefecilerin içerisinde çok konuşulan, oturmuş, yerleşmiş bir şeydir:
«Aynı şartlar altında aynı neden hep aynı sonuca ulaşacaktır.»
Yâni gök gürlemesi — aynı sebepler oluştuğunda aynı sonuç. Kar yağması — sebepler oluşunca kar yağacak. Toprağa bir buğday tânesi atacaksınız, sebepler oluşunca buğday çıkacak.
Felsefeciler bunu bir kanun gibi ortaya koyuyorlar. Gazâlî ise bunu eleştiriyor.
Ve Gazâlî’nin bunu eleştirmesi, bilhassa modern dönem diye nitelendirilen bu dönemde çok eleştirilir: «Gazâlî bunu eleştirdiği için bilim durdu, ilim durdu» diye feryâd koparıyorlar.
6. Ateş ve Pamuk Misâli
Örnekleyelim: Oradan bir çakmak alsak, buraya bir pamuk koysak, çakmağı pamuğun yanına yaklaştırsak — pamuk yanar mı? Yanar.
Çünkü ateş yakıcı bir şeydir; ateş yakar. Bunu gördüğümüzde ne deriz? «Ateş pamuğu yaktı.»
Ve bin yıl da geçse ateş pamuğa yaklaşınca yanacaktır. Yâhut pamuğun içine bir kıvılcım gitse, o kıvılcım pamuğu yakacak mı? Yakacak.
7. Demirhânede ve Tornada Öğrendiğimiz
Biz bunu metal işlerinde okuduk. Ocak körüğünü yakıyoruz, demiri dövmeye başlıyoruz — bize iyi demir dövdürdüler.
Demir kızarmış, ısınmış vaziyette; çekici vuruyorsun, kıvılcım çıkar gibi onun üzerindeki pas ateş hâlinde çıkar. Üstümüze gelirdi, kumaş orada yanar, delinirdi.
Yâhut tornada, frezede çalışırken frezeden küçük bir parça çıkar; o küçücük parça senin üzerine gelince yakar — çünkü sıcaktır.
Yâni sıcak yâhut ateş bir şeye yaklaştığında yakıyor.
8. «Ateş, Yakmanın Zorunlu Sebebidir»
İşte bu sefer felsefeciler diyorlar ki: «Ateş, yakmanın zorunlu sebebidir.»
Yâni ateş vardır ve ateş bir yere dokunduğunda mecbûren yakar.
Gazâlî’nin ifâdesiyle onların iddiâsı şudur: «Ateş kendi başına, zorunlu biçimde yakma gücüne sâhiptir.»
Gazâlî burada «durun» der: «Ateş zorunlu bir şekilde her şeyi yakmaz.» Felsefecilerle ayrıldığı yer tam burasıdır.
9. Gazâlî’yi Bu Ayrıma Sürükleyen Âyet
Gazâlî’yi bu ayrıma sürükleyen şey, İbrâhîm aleyhisselâm ile alâkalı âyet-i kerîmedir.
Kur’ân-ı Kerîm’de İbrâhîm kıssası vardır ve Cenâb-ı Hak âyet-i kerîmede buyurur: «Ey ateş, İbrâhîm’e karşı serin ve selâmetli ol.»
Şimdi dikkat: «Serin ol» deyince dondurabilirdi. Ama arkasından «selâmetli ol» diyor — yâni ne yak, ne dondur.
Çünkü «serin»in ucu yoktur; dondurmaya kadar gidebilir. «Selâmet ol» buyurulunca bütün müfessirlerin durduğu nokta şudur: Ateş onu hiç rahatsız etmesin.
Ateşe emir vardır. Cenâb-ı Hak ateşe emrediyor: «İbrâhîm’e selâmetli ol» — ne yak, ne rahatsız et, ne tırmala; bir tüyü dahi etkilenmesin. İbrâhîm’in başına herhangi menfî bir şey gelmesin. Âyetle sâbittir.
10. Kanunların Bir Sınırı Vardır
Gazâlî burada, felsefecilerin kanun gibi koyduğu nedenselliğe «durun» diyor.
Evet: Bu neden-sonuç ilişkisini Cenâb-ı Hakk’ın varlık âlemindeki kanunları üzerine koyabilirsiniz. Ama bu kanunların bir sınırı vardır.
Nasıl bir sınır? Bir kimse suya düşer, batar. Ama Cenâb-ı Hak suya «batırma» derse batmaz.
Yâhut geçen hafta Hızır aleyhisselâm kıssasında söylediğimiz gibi: Gemi su alırsa batar — ama Cenâb-ı Hakk’ın ilm-i ilâhîsinden bir emir gelirse o su gemiyi batırmaz.
İşte Gazâlî’nin felsefecilerin nedenselliğinden ayrı düştüğü nokta burasıdır. Allâhu a’lem.
11. «Gazâlî Bilimi Öldürdü» Demek Ham Kafalılıktır
Buradan «Gazâlî bilimi öldürdü» sonucunu çıkarırlarsa — çok özür dilerim ama bu artık ham kafalılık olur.
Çünkü târih boyunca peygamberlerin üzerinden çok mûcizeler görülmüştür. Bu mûcizeler aklın üstündedir; tâbiri câizse aklı mat eder.
Aklı mat edince, aklın kabûl etmediği ve mat olduğu bir yeri reddetmek mümkün değildir. Bakın — reddetmek mümkün değildir.
Ama reddedersek âyet-i kerîmeyi reddetmiş oluyoruz. Gazâlî’nin ayrıldığı nokta budur; ve burada pür dikkatli olmak gerekiyor.
12. Ateşin Üstünde Bir Güç Var
Bugün modern bilim ve ilim dediğimiz kimseler «ateş neden yakıyor?» diye deneysel olarak araştırıyorlar — buna bir sözümüz yok.
Gazâlî’nin durduğu nokta ise açık ve nettir: Metafizik olarak, hâl olarak yâhut Kur’ân-sünnet dâiresinde «ateşin yakması zorunludur» dediğimizde sıkıntı çıkıyor.
Yâni ateşin yakması zorunlu değildir. Çünkü ateşin üstünde bir güç var: Allâh’ın gücü var.
13. Rifâîlerin Ateş Burhanı
Geçen hafta kısaca Rifâîlerin bir burhânından bahsetmiştik: ateş burhanı.
Demek ki yakmıyor. Yâni her ateş her şeyi yakmıyor.
Böyle olunca Gazâlî burada felsefecilere metafizik olarak, hâl olarak «durun, siz bu tarafa karışmayın» diyor. İbrâhîm’i ateş yakmadı.
Bir de Gazâlî’nin zamânındaki sûfîleri düşünün: Ateş burhanları havada uçuşuyor. Kılıç burhanları havada uçuşuyor. Şiş burhanları havada uçuşuyor. Bildiğiniz bir danayı, bir ineği — hattâ beş on tâne ineği, danayı, insanı zehirleyecek zehirler havada uçuşuyor. İnsanlar bunları burhan olarak yaşıyorlar.
14. Şiş Burhanına İki Buçuk Yıl Cezâ
Tabî bunlar akıl üstü olunca şimdi reddediliyor.
Örnekliyorum: Bugün bir kimse şiş burhanı yapsa iki buçuk yıl cezâsı var. Hâlbuki adamın yanından kan bile çıkmıyor; göğsünden şişi vuruyorsun, kan dahi çıkmıyor.
Eğer küçücük bir kan çıkar, damlarsa — o damlayı kesmek ise başka bir burhandır. Burhan üzerine burhan olur: Şişi çıkardın, hafif bir kan çıktı; o kanı durdurmak ayrı bir burhandır.
Bunlar bilinmeyen şeyler olduğu için akıl üstü kalıyor.
15. «Ben Bu Burhanları Bizzat Yaşadım»
Peki Mustafa Özbağ olarak ben bu burhanları kendim yaşadım mı? Evet.
Bana artık neden-sonuç ilişkisini hiç kimse anlatamaz. Sebep: Ben bunu bizzat yaşadım.
Yâni ateş yakmıyor. Sen istediğin kadar bana bilim olarak «ateş yakıyor» de — ben de metafizik olarak diyeceğim ki: Ateşin üstünde bir güç var; ona «yakma» dediğinde yakmıyor.
16. Mûsâ Geçti, Firavun Boğuldu
Bir misâl daha: Bir ordu düşünün — suyun içine girse boğulur mu? Boğulur.
Mûsâ ise kavmiyle berâber suyun üstünde yürüyor; yol açılıyor. Biz buna îmân ettik.
Ama aynı yola Firavun girince, Firavun’u ve askerlerini su boğuyor — Mûsâ’yı ve inananlarını boğmuyor.
Sen bu hâli, bu metafiziği kendince reddedebilirsin. «Suda boğulur mu insan?» — Boğulur. Ama boğulmadı: Mûsâ ve kavmi sudan geçti, yürüdü gitti; arkasında kalmadı.
17. Nûh Tûfânı: Aynı Su, Ayrı Hüküm
Nûh ve inananları o âfetten kurtuldu — ama eşi ve oğlu kurtulamadı.
Aynı su, aynı felâket, aynı tûfan: Nûh’a bir şey dokunmadı.
Peki Nûh’un duâsı neydi? «Yâ Rabbi, yeryüzünde bir tâne kâfir kalmayıncaya kadar hepsini helâk eyle.»
Ve bakın — bunun içerisinde eşi de var, oğlu da var.
18. Nûh’un Oğlunun Aklı
Hattâ oğluna dedi ki: «Gel, îmân et. Gel, îmân et.» Oğlu dedi ki: «Hayır, ben îmân etmem.»
Ve tûfânın kopacağını da biliyor. Dedi ki: «Ben dağın zirvesine kaçarım, oradan kurtulurum.»
Bakın, enteresan bir şey: Buradaki akıl farklı. İşte akla uymak budur — ve biz bu aklı reddediyoruz.
Nûh’un oğlu «ben dağın zirvesine çıkarım, oradan kurtulurum» diyor; aklı ortaya koyuyor. Nûh ise diyor ki: «Hayır oğlum, gel îmân et; bin gemiye — îmân gemisine bin.»
Cenâb-ı Hak da Nûh’a «arkana bakma» diyor. Bu sefer o sular oğlunu da hanımını da yutuyor. Burada önemli olan ne? Îmân etmek. Ama su yuttu mu? Hepsini yuttu.
19. «Kur’ân Menkıbe Kitabıdır» Diyenlere
Çok özür dilerim ama bir kısım kendini modern ve entelektüel gören «İslâmcılar» şöyle diyor: «Kur’ân bir menkıbe kitabıdır; sen o menkıbeden bir hisse alacaksın.»
Ahmak — senin kalbin çalışmıyor. Sende kalbî akıl yok. O yüzden sen onu küçük bir menkıbe olarak okuyorsun.
Değil. O menkıbede birçok hikmet vardır ve orada senin küçücük aklını mat eder.
20. Hûd Aleyhisselâm ve Rüzgâr
Hûd aleyhisselâm’a baktığımızda kavminin helâki rüzgârladır — ve rüzgâr Hûd’un elindedir.
Hûd ellerini o tarafa doğru götürüyor, o taraf helâk oluyor. Bildiğiniz rüzgâr buz gibi yapıyor; o kimseyi donduruyor, bildiğiniz buz gibi oluyor.
Sonra bir duvara vuruyor ve tapır tapır, kum tânesi gibi dökülüyor hepsi.
Bu akıl üstüdür. Kur’ân’ı okuyan kimse bunu gözünün önünde yaşamadığı için, Hûd aleyhisselâm’ın kavminin helâkini kendince akıl yöntemleriyle çözmeye çalışıyor. Değil canım kardeşim — burada bir metafizik var, bir hâl var. Sen o hâl ile halleneceksin ki nasıl helâk olduğunu göresin.
21. Fil Vak’ası: Kuşların Taşıdığı Ateş
Bir başkası Kâbe’yi yıkmaya geldi — filleriyle geldi.
Cenâb-ı Hak ne yaptı? Gökten kuşlar indirdi. Müfessirler o kuşların ağzındakini sıcak toprak olarak tefsîr ediyorlar.
Cenâb-ı Hak onların üzerine öyle bir helâk indirdi ki: Her kuşun ağzındaki o küçücük ateş parçası — ateş taşıyor kuşlar.
Ve öyle bir ateş ki filin üzerine geldiğinde fili komple infilâk ettiriyor. Küçücük, adını koyamayacağın, neye benzediğini söyleyemeyeceğin bir şey — küçücük bir su damlası gibi — ve fili parçalıyor, helâk ediyor.
Bu akıl üstü bir şeydir. Biz buna îmân ediyoruz.
Onun için Gazâlî diyor ki: Her nedensellik aynı sonucu getirmez.
22. Nedenselliğe Sınır Çizmek Bilimi Öldürmedi
Buradan Gazâlî’ye «nedenselliği tartıştı, ona metafizik olarak bir sınır çizdi; o yüzden bilim öldü» demek mümkün değildir. Târihsel olarak da uygun değildir.
Sebep: Gazâlî’den sonra Selçuklu’da ve Osmanlı’da öyle bilim adamları çıkmıştır ki… Osmanlı üç kıtaya hükmetmiştir; Osmanlı’dan sonra hiçbir imparatorluk bu hâle kavuşamamıştır. İlimde, fende, teknolojide o kadar ileri gitmiştir.
Eğer geriye gidilecek olsaydı Gazâlî’den sonra Osmanlı da olmazdı.
Demek ki «Gazâlî nedenselliği tartıştı» diye böyle bir şey söylememiz mümkün değildir. Gazâlî’nin nedensellik anlayışını bilme engeliymiş gibi göstermek gerçekten câhilâne bir şeydir.
23. Müslüman Bilim İnsanı Ne Yapmalı?
Müslüman bilim insanı kendince şöyle düşünebilir: Allâh varlık âlemine çeşitli düzenler, sistemler kurmuş. Bu düzenleri, bu sistemleri bilim adamları incelesin, araştırsın — ben hep derim ya — matematiğini bulsun.
Bunların hepsinde bir matematik vardır.
Ama İslâm bilim adamları bu matematikleri araştırmıyorlar; araştırıp ortaya bir ilim koymuyorlar.
Onlar kendilerince akla vurmaya çalışıyorlar — Avrupâî olarak akla vurmaya çalışınca da bu sefer Kur’ân’ın sınırını aşmış oluyorlar.
24. A’lâ 2-3: Ölçü, Düzen ve Âhenk
A’lâ sûresi 2 ve 3. âyetler: «O, yaratıp şekillendiren, âhenk veren ve düzene koyandır. O, her şeyi ölçüyle yapıp yönlendirendir.»
Varlığa baktığınızda, yaratılmışlara baktığınızda Cenâb-ı Hak her şeye bir ölçü koymuş; bütün fiiliyâta, bütün tecelliyâta bir ölçü ve bir düzen koymuş — ve o düzene âhenk vermiş.
Bütün varlık o âhenk içerisinde, o düzen içerisinde vazîfesini yerine getirmekte.
İlâhî akıl, ilâhî güç, kudret ve kuvvet her an çalışmakta. Sen o çalışan güce, kudrete, akla matematiğini bul, onu çöz — eğer İslâmî bir bilim adamıysan.
25. Mülk 3: «Çevir Gözünü de Bir Bak»
Mülk sûresi 3. âyet: «Yedi kat göğü birbiriyle uyum içinde tabaka tabaka yaratan O’dur. Rahmân’ın yaratmasında hiçbir düzensizlik göremezsin. Haydi çevir gözünü de bak: Bir kusur, bir çatlaklık görebilecek misin?»
Cenâb-ı Hak burada tâbiri câizse şatahat yapıyor — çok abîyâne bir tâbir kullanacağım: hava atıyor.
Diyor ki: «Hadi bak — yedi kat göğü ayrı ayrı, tabaka tabaka yarattım; bunları uyum içinde, bir düzen içinde yarattım ve bunlar âhenk içerisinde çalışıyor, işlevlerini yerine getiriyor. Çevir de gözünü bir bak.»
İster zâhir gözünle bak, ister kalp gözünle bak. Kalp gözünle bakarsan daha uzakları görürsün. Çünkü Cenâb-ı Hak «gören gözü olurum» dedi. Allâh’ın göstermesiyle görürsen işin hakîkatine varırsın.
26. Güneşi Durdurabiliyor musun?
Kalp gözün kapalıysa normal gözle bakarsın. Normal gözle de göğe, güneşe, aya, yıldızlara baksan — var olduklarından beri bir düzen içinde yürüyüp gitmekteler.
Ne bir santim şaşıyorlar, ne bir santim uzağa gidiyorlar, ne bir santim yakına geliyorlar.
Uzağa da gitse sen durduramıyorsun; yakına da gelse durduramıyorsun. Bir etki yapamıyorsun. İstediğin kadar etkilemeye çalış — edemiyorsun.
Hadi güneşi durdur — durduramıyorsun. Hadi güneşin önünü perdele — perdeleyemiyorsun. Hadi yıldızların kaymasını durdur — durduramıyorsun.
Yıldızlar bir âhenk içinde işlevlerini yerine getiriyor; sen gözün varsa sâdece seyrediyorsun. Gözün yoksa seyredemiyorsun bile — ama kalp gözün açıksa işin hakîkatini görüyorsun.
27. Işığın Hızı, Dünyânın Dönüşü
Allâh varlık âlemini bir matematik üzerinde çalıştırmaya devâm ediyor. Sen onun matematiğini çöz.
Işığın hızını durduramıyorsun. Işık belirli bir hızda gidiyor; «daha da hızlandıralım» desen hızlandıramıyorsun, yavaşlatamıyorsun da. Önüne set koyduğunu düşünüyorsun — set de koyamıyorsun; o bir âhenk üzerinde devâm ediyor.
Dünyânın dönme hızına etki yapamıyorsun. Dünyâ o kadar hızlı dönerken senin içeride başın dönmüyor; döndüğünün farkında bile değilsin.
Dünyâ hem güneşin etrâfında dönüyor hem kendi ekseni etrâfında — ve büyük bir hızla dönerken sen bunu hissetmiyorsun bile.
Hâlbuki bir arabaya binseniz, büyük bir hızla drift yapsanız başınız döner. Ama sizin başınızı döndürmüyor. Çünkü Cenâb-ı Hak varlığı tamâmıyla gücüyle, kudretiyle, ilmiyle sarmış; bir hesap üzerine, bir düzen üzerine yaratmış — ve o düzen devâm ediyor.
28. Bu Tezin Ardındaki Garez
Gazâlî nedensellikte şerh düştü diye «Gazâlî’den sonra ilim bitti» demek… Vallâhi bunu söyleyen kimseyi gerçekten ilim ehli olarak görmek dahi istemiyorum.
Burada bir kasıt var, burada bir garez var. İntikam almaya çalışıyor. Neyin intikamını alacaksa…
Bunu bir ehl-i küfürden beklerim de ehl-i İslâm’dan beklemiyorum. Bu acı bir şeydir.
29. Peki Gazâlî Ne Yaptı da Rahatsız Oldunuz?
«Gazâlî İslâm dünyâsını geriletti» tezi önümüze konuluyor. Sebebi ne? Gazâlî’nin yaptığı ne?
Birincisi: Medreselerin güçlenmesi. Bundan mı rahatsız oldunuz? Bundan rahatsız oldunuz.
İkincisi: Gazâlî’den sonra felsefenin meşrûiyet alanı daraldı. Önceden felsefeciler vur patlasın çal oynasın — nerede duracağı belli değil. Gazâlî felsefenin meşrûiyet dâiresini daralttı: «Burada, sınırda durun. Metafizik konulardan öteye geçmeyin. Kur’ân’ı ezmeye çalışmayın; Kur’ân’ın hükümlerinde kalın» dedi.
Üçüncüsü: Gazâlî’den sonra kelâm güçlendi — kelâm güçlenince İslâm dünyâsında anlayış ve mantık değişti. Bundan mı rahatsız oldunuz?
Dördüncüsü: Gazâlî’den sonra Sünnî tasavvuf, Sünnî sûfîlik İslâm dünyâsında doktriner olarak yerleşti; ilim olarak yerleşti, ahlâk olarak yerleşti, ahlâkî kuralları ve öğretisi yerleşti. Bundan mı rahatsız oldunuz? Evet, bundan rahatsız oldunuz.
Beşincisi: Gazâlî’den sonra dînî ilimler eğitim sisteminin merkezine girdi. Gazâlî’den önce dînî ilimler eğitim sisteminin merkezinde değildi; ondan sonra medresede sistematik olarak yerleşti.
30. «Biz Gazâlî’yi Terk Ettik — Ne Olduk?»
Bundan rahatsız olanlar diyorlar ki: «Gazâlî’den sonra ilim bitti, bilim bitti.»
İyi — peki biz Gazâlî’yi terk ettik: Bakın sokaklarımıza. Gazâlî’yi terk ettik: bakın eğitim sistemine. Gazâlî’yi terk ettik: bakın üniversitelere.
Sanki Gazâlî’yi terk ettikten sonra bizim üniversiteler dünyâ sıralamasında ilk yüze mi girdi? İlk elliye mi? İlk ona mı? Hayır.
Biz Gazâlî’nin eğitim sistemini güncelleştirip bugüne getiremedik. Hattâ reddettik — lâiklikle alâkalı reddettik. Reddedince İslâmî ilimleri, medreseleri, tekkeleri hepsini de kapattık.
31. Tüketim Toplumu Olduk
Peki ne olduk biz?
Annelerimiz iç çamaşırlarını saklarlardı, ipe koyamazlardı. Millet şimdi iç çamaşırıyla dolaşıyor dışarıda.
Biz ne olduk şimdi? Tüketim toplumu olduk.
Ne yapıyoruz? Kafelere gidiyoruz; iki yüz lira, üç yüz lira, dört yüz lira, beş yüz liraya kahve içiyoruz. Bir şey mi üretiyoruz?
32. Fâtih On Dokuz Yaşındaydı
Bizim on dokuz yaşındaki çocuğumuz bir şey mi üretiyor?
Fâtih İstanbul’u fethettiğinde on dokuz yaşındaydı. Bizim on dokuz yaşındaki çocuklarımız kafelerde dolaşıyor.
O on dokuz yaşındaki Fâtih sekiz dokuz dil biliyordu. Yedi sekiz ilimden bildiğiniz doktorası vardı: Kimyâda, fizikte, matematikte öndeydi; tıpta öndeydi — bildiğiniz tıp ilmi.
33. Tekke Şeyhinin Sekiz İlimden İcâzeti Olurdu
Önceden bir kimsenin medresenin başına oturması için sekiz ilim dalından icâzeti olması gerekiyordu.
Bir tekke şeyhinin de önceden sekiz ilim dalından icâzeti olması gerekiyordu — dikkat edin, tekkenin şeyhi.
O tekke şeyhinin matematikten, fizikten, kimyâdan, tıptan, astronomiden bilgisi olması gerekiyordu.
Biz terk ettik. Ve şimdi ben de dâhilim buna: Bütün tekke şeyhlerini toplayın — bakalım sekiz ilim sâhibi kaç tâne tekke şeyhi var?
Sabah erken kalkan şeyh oluyor. Etrâfında beş altı kişi, on kişi toplayan kimseye «seni seçtik, şeyh olarak seçtik» diyorlar — şeyh oluyor.
34. Kültür Bakanlığı Maaşlı Postnişinler
Yâhut Kültür Bakanlığı «seni buraya postnişin olarak atadım» diyor. Al devletten de maaşı. Bildiğiniz Kültür Bakanlığı’nın maaşlı elemanı: Postnişin oldu, şeyh oldu.
Bir de Kültür Bakanlığı’nın maaşları 657’ye tâbi değil. Adam «ben iyi bir postnişinim» diyor; ona aylık elli milyon veriyor, yüz milyon veriyor — ne kadar veriyorsa. Çünkü Kültür Bakanlığı’nın maaşı böyle bir yere bağlı değil.
35. Benim Vergimle Kuğu Balesi
Aynı kapı şurada da açık: «Ben sanatçıyım, bale yapıyorum» diyor. Kuğu balesi — parmaklarının üzerinde yürüyor, alıyor parayı.
Veyâ «ben tiyatrocuyum» diyor; gidiyor Avrupa’dan bir çeviri tiyatro getiriyor. Bizim kültürümüze âit değil, hiçbir şeyimize âit değil. Sahnelere çıkıyor, alıyor dünyânın parasını — benim vergimden alıyor.
Ben sanki Kuğu Balesi seyretmek zorundayım. Benim vergimle Kuğu Balesi’ni kime seyrettiriyor? Bir avuç azınlığa.
Ne o? İşte Mozart’ın kapı gıcırtısı: Gıygıdı gıy gıy… Nereden? Kültür Bakanlığı. Parayı kim veriyor? O veriyor.
Yılda iki tâne sahne yapacaklar — iki gıygıdı. Bir de böyle toplanacaklar oraya: Çocukları istemiyorlar, gürültü istemiyorlar; pür dikkat orada sanat icrâ ediliyor. Geldiğimiz nokta budur.
36. Muhâfazakâr İktidarların Açmazı
Sonra o Kültür Bakanlığı’nın maaş verdiği kimse, kendi hükûmetinin aleyhine yürüyüşler yapıyor.
Zâten tırnak içerisinde muhâfazakâr iktidarların en büyük açmazı budur.
İktidara gelirken vatan, millet, Sakarya; din, Kur’ân, sünnet — böyle gelirler. Ondan sonra solculara, lâiklere, liberallere, liboşlara, eşcinsellere yaranmak için takla atarlar.
Altmış beş yaşındayım; elli yıldan beri bunu seyrediyorum. Ben on üç yaşında ülkücülükle tanıştım — saklamıyorum bunu. Hâlâ daha ülkücüyüm; bunu da reddetmiyorum. Ama muhâfazakâr sağcı iktidarların benim târihim boyunca yaptıkları budur.
Enteresandır: Seçim zamânı namaz, abdest, oruç, Kur’ân, sünnet, vatan, millet. Seçim bittiği zaman nerede liboş var, nerede entel dantel var, nerede kendini liberal görenler var, nerede kendini solcu, değişik Kemalist ıvır zıvır görenler var — hepsini bir yerlere getirirler.
37. «Füze Yapacaktınız da Başörtüsü mü Engel Oldu?»
Meşhur bir tekerleme vardır: «Siz füze yapacaktınız da kadınların başörtüsü mü engel oldu?»
«Siz füze yapacaktınız da Müslümanların sakalı mı, şalvarı mı, cübbesi mi engel oldu?»
Ne yaptınız? Gazâlî’yi reddettiniz. Gazâlî’yi iç ettiniz. Gazâlî’ye sınır koydunuz. İslâmî ilim ve terbiyeye sınır koydunuz. Nereye geldiniz?
Bana geldiğiniz yeri söyleyin: Bir tâne bir şey îcât edip koydunuz mu? Yok. Matematikte mi öne gittiniz? Fizikte mi? Kimyâda mı? Felsefede mi?
Gittiniz Avrupa’nın felsefesini Türkçeye çevirdiniz, getirdiniz — kānunları çevirip getirdiğiniz gibi. Uluslararası bir şey yayınladınız mı? Bir şey buldunuz mu? Acı şeyler bunlar.
38. Eskiyi Kötüledikçe Alkışlanmak
Gazâlî’yi tûkāka etmek yâhut Gazâlî’ye lâf söylemek kolay. Neden? Gazâlî meydanda yok; sana cevap verecek olan da yok. At durt — kimse sana bir şey demez.
Bizim ülkemizde böyle bir hastalık var: Sen ne kadar eskiyi kötülersen o kadar alkışlanırsın.
«Eski» dedim — Osmanlı da dâhil buna. Osmanlı’yı ve öncesini ne kadar kötülersen o kadar alkışlanırsın, o kadar makam sâhibi olursun.
39. Okumadan Âlim Olmak
Gazâlî öyle bir eser yazmış: İhyâ’yı koymuş orta yere. İhyâ ihyâ ediyor — tırnak içerisinde söylüyorum.
Peki İslâmî kesimin kaç kişisi İhyâ’yı okumuştur?
Okumadan âlimiz nasıl olsa.
O yüzden Gazâlî’ye baktığımızda «felsefeyi komple reddedelim» diye bir şey yok. «Felsefeye sınır çizelim» — evet. «Akla sınır çizelim» — evet. Bu var.
40. İhyâ Neyi Anlatır?
İhyâ’ya bakın: İslâm’ın ahlâkî perdelerini, boyutlarını görürsünüz; İslâm’ın ahlâkını görürsünüz.
Aynı zamanda meselenin ahlâkî boyutunun üstünde mânevî bir boyut görürsünüz: Kalbin hastalıklarını görürsünüz. Gözün âfetlerini, kulağın âfetlerini, dilin, elin, ayağın âfetlerini görürsünüz.
Gazâlî’ye baktığınızda işin sâdece «namaz şöyle kılınır, abdest böyle alınır» tarafı yoktur: İşin kalbî tarafı vardır.
Tabî bu yüzden İhyâ’ya düşman olacaklar — çünkü işin kalbî tarafı var, işin metafizik tarafı var.
41. «İhyâ’daki Hadîslerin Çoğu Mevzû» İddiâsı
Sonra birisi çıkıyor — ve bunu kulaklarım duydu: «Gazâlî’nin İhyâ’sında naklettiği hadîslerin büyük bir çoğunluğu mevzûdur» diyor; yâni aslı astarı olmayabilir.
Bir şüphe atıyor sana.
Velev ki Gazâlî bunları haber-i vâhid olarak dahi aldı diyelim — sen nasıl insanın kafasında şüphe oluşturursun? Oluşturur. Oluşturur.
42. İhyâ Ders Olarak Okutulmalı
Aslında Gazâlî’nin İhyâ’sı gerçekten imam hatiplerde ders olarak okutulmalı. İlâhiyatlarda ders olarak okutulmalı. Câmilerde ders olarak okutulmalı.
Ancak o zaman dînin hem aklî, hem mantıkî, hem de rûhî boyutunu anlarsınız.
Öbür türlü yüzeysel kalır. Namazın hakîkatini, orucun hakîkatini, zekâtın hakîkatini, haccın hakîkatini ve bu meseledeki metafizik olguları anlamanız uzak durur. Zordur. Allâh bizi affetsin.
43. Gazâlî’nin Zamânı ile Bugün
Gazâlî kendi zamânında İhyâ ile İslâm toplumunu bilinçlendirmiş, şuurlandırmış, canlandırmış; o toplumun üzerindeki ölü toprağını attırmış.
Çünkü Gazâlî’nin zamânının bu zamandan bir farkı yok. O yüzden biraz heyecanlanıyorum — celâlleniyormuşum gibi geliyor; değil, heyecanımdan.
Gazâlî’nin zamânında da bilgi var, amel yok.
Şimdi bakıyorsunuz on beş yaşındaki çocuk sizinle hadîs tartışması yapıyor — bilgi var. Ama namaz kılmıyor: amel yok. Oruç tutmuyor: amel yok.
İnsanlar şu anda çok bilgili — sosyal medya, internet diye bir olgu var, bilgisi var; harika. Ama amel yok: namaz yok, oruç yok, zekât yok, hac yok, güzel ahlâk yok.
44. Lüks Kafede İslâm Tartışması
Bilgi var ama gidin lüks kafelerde İslâm tartışması var.
Hattâ birine beni dâvet ettiler: «Yâ, seni bir gün dâvet etsek gelsen.» Dedim: «Kahve pahalıdır orada.» «Hocam, kahveyi biz hallederiz; bunlara da kim söyleyecek?» dediler.
Dedim ki: «İyi — namaz kılacağız mı orada? Oturduğumuzda namaz kılacak yer var mı?»
Baktı: «Namaz kılıyor musunuz?» Kaldı. Dedim: «Ben namaz vakti gelince ne yapacağım orada?»
45. İlim Var, İhlâs Yok
Yâni bilgi var, amel yok; ilim var, ihlâs yok. Gazâlî’nin zamânı için söylüyor: ilim var, ihlâs yok. Şimdi de ilim var, ihlâs yok.
Rüşveti yiyor: ilim var, ihlâs yok. İstediği öğrenciyi geçiriyor, istemediğini geçirmiyor.
Bir ilâhiyattaki öğrenciyi düşünün: «Biz Mustafa Özbağ’a tâbiyiz, biz şuraya tâbiyiz» derse her türlü zorluğu çıkarıyor ona. Hâ, çocuğun hakkını versene! İlim var, ihlâs yok.
46. Ders Notunu Parayla Satan Profesör
Bir ilâhiyat profesörü bunu yapabilir mi? Ders notlarını parayla satıyor.
Bursa’da bir kitabevi gibi bir yerle anlaşmış; öğrenci gidiyor oradan parayla ders notu satın alıyor. Hoca soracağı soruları o notlardan soruyormuş.
Dedim: «Yavrucuğum, bu böyle kesin mi?» «Evet» dedi; «ben gideceğim şimdi parayla satın alacağım.»
47. Fıkıh Var, Ahlâk Yok
Fıkıh var — fetvâcıbaşılar çok. Faize bile fetvâ veriyorlar.
Bir ara ortalık karıştı ya: «TOKİ’nin faizi faiz midir değil midir?» Tartışma buydu. Fıkıh var.
Bir ara tartışma neydi? «Filanca zât mezardan bir dergâhı idâre eder mi etmez mi?» — Fıkıh var, ahlâk yok, sistem yok.
48. «Zâten Bizi Ölüler İdâre Ediyor»
Birisi ben itikâftayken sordu: «Yâ, filanca zât için böyle söylüyorlar; mezardan dergâhı idâre ediyormuş dediler.»
Ben de dedim ki: «Yâ, bütün ülkeyi ölüler idâre ediyor. Ne olacak ki bir dergâhı, bir tarîkatı da bir ölü şeyh idâre etse?»
Böyle kaldı. «Nasıl hocam yâ?» dedi. «E dedim ya — bizi ölüler idâre ediyor zâten.»
49. Sahâbe Böyle Demedi
Hâlbuki Hazret-i Ebûbekir, Ömer, Osman, Ali, aşere-i mübeşşere ve sahâbe şunu demedi: «Hazret-i Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hazretleri’nin mâneviyâtı bizi idâre eder; Ebûbekir’e ihtiyaç yok.»
Cenâze kaldırılmadan Hazret-i Ebûbekir efendimiz halîfe seçildi.
O vefât edince de hiç kimse «Peygamber ve Ebûbekir bize yeter, birisinin idâre etmesine gerek yok» demedi: Hazret-i Ömer efendimizi seçtiler. Sonra Hazret-i Osman, sonra Hazret-i Ali, sonra Hazret-i Hasan radıyallâhu anh — hepsinin şefâatleri üzerimize olsun.
Onlar «bizi ölü idâre etsin» demediler. Şimdi ise dergâhlarımızı ölüler idâre ediyor, tekkelerimizi ölüler idâre ediyor, ülkeyi ölüler idâre ediyor, koca koca insanlıkları ölüler idâre ediyor.
50. Okulları da Ölüler İdâre Ediyor
Okulları da ölüler idâre ediyor: Adam bir tez yazmış, «insan maymundan gelmedir» demiş — o idâre ediyor.
Koca eğitim sistemleri «insan maymundan gelmiş» diye çırpınıyorlar. Tez — bildiğiniz tez. Delîlli mi? Hayır. Bu tescillenmemiş, tez olarak kalmış.
«Bunu ilim olarak neden okutuyorsun bana?» diye kimse sormuyor.
«Biz maymundan gelme topluluklarız.» Nasıl yâni? Bas beya. — İyi ki kertenkeleden gelmemişiz! Nasıl bas beya? Bâzı kavimleri kertenkele yaptı, bâzı kavimleri maymuna çevirdi. Biz öyle biliyoruz ki üç gün yaşadılar. Demek ki üç gün yaşamamışlar; onların soyları devâm ediyormuş! Adam ona inanıyor. Neden tezi benim önüme gerçek bir ilimmiş gibi koydun? Koydun. Biz de koyduk, oldu. Allâh muhâfaza eylesin.
51. Dindarlık Var, Kalp Terbiyesi Yok
Gazâlî’nin zamânında da dindarlık var, kalp terbiyesi yok. Şimdi de öyle.
İmam hatipler, ilâhiyatlar, câmiler, imamlar, müezzinler, müftüler, ilâhiyat profesörleri, öğretim üyeleri, doçentler, doktorlar… Bunlardan mezun olanlar, annelerinden babalarından din öğrenenler — dindar bir toplumuz.
Ama kalp terbiyesi var mı? Yok.
O dindarlık onun rüşvet almasına engel mi? Hayır. Haram kazancına engel mi? Hayır. Haksızlık yapmasına engel mi? Hayır. Onun namazı haramlardan uzaklaştırıyor mu? Hayır. Bir başkasının hakkından hukūkundan uzaklaştırıyor mu? Hayır.
Dindar olması içki içmesine engel oluyor mu? Hayır. Uyuşturucu kullanmasına engel oluyor mu? Hayır. Cuma mesajı atıyor: «Cumânız mübârek olsun.» Kokain kullanmasına engel oluyor mu? Hayır. Devletin, kamunun malını iç etmesine engel oluyor mu? Hayır. Dindar — ama kalp terbiyesi yok.
52. Sûriye’de Rüşvet Alan Memur
Hep örnekliyorum: Sûriye’de kapıyı geçeceğiz. Adamın omuzu kalabalık, göğsü kalabalık — orada bir makam sâhibi.
Önümüzde bir Arap var, yalvarıyor; mühür bastıracak, Sûriye’ye girecek. Adam direkt rüşvet istiyor.
Arap elindeki parayı vermiş. Memur onu buruşturdu, oradaki camın üstünden attı ve dedi ki: «Çabuk ol, namaza gideceğim.»
Namaz onu rüşvetten alıkoymadı.
Nuri önümdeydi; dedim ki: «Nuri, bu devlet batmaya mahkûm. Bu Sûriye devleti batmaya mahkûm.»
53. Ahmed Keftârû Ziyâreti
İnsanlar konuşamıyor bile; bir şeyi konuşup eleştiremiyorlar. Herkes birbirinden korkuyor: Sistemi eleştiremiyorsun, hükûmeti eleştiremiyorsun — korkuyorsun.
Daha önce de gitmiştim — Ahmed Keftârû’nun zamânında; o zaman Sûriye başmüftüsüydü.
O mübârek insan bizi aldı, hurma bahçelerinin içerisindeki küçük evinde misâfir etti. Orada misâfir ederken dahi fısır fısır konuşuyor — «sistemi eleştiririz» diye.
Ben ona bir soru sordum: «Hama-Humus katliâmı ile alâkalı bana net bir şey anlat.» Hama-Humus katliâmını anlattı bana; neler olduğunu anlattı.
54. İhyâ’nın Merkezindeki Hadîs
Benim kendi kanaatim: Gazâlî’nin İhyâ’sı ortaya dînî ve ahlâkî bir restorasyon koymuştur.
Çünkü Aclûnî’nin Keşfü’l-Hafâ’sında geçen bir hadîs-i şerîf vardır ve Gazâlî bunu İhyâ’sına da almıştır:
«İnsanlar helâk oldu — âlimler müstesnâ. Âlimler de helâk oldu — ilmiyle amel edenler müstesnâ. Amel edenler de helâk oldu — ihlâs sâhipleri müstesnâ. İhlâs sâhiplerine gelince: Onlar da pek büyük bir tehlike ile karşı karşıyadırlar.»
Bu hadîs-i şerîfi okuduğumuzda hepimiz bir ümitsizlik perdesinin altına gireriz; o ümitsizlik rüzgârı hepimizi yalar.
İşte Gazâlî bunu düşünerek hareket ediyor.
55. «Felsefenin Medrese Programlarına Alınmasını Engelledi» İddiâsı
Şimdi başa dönelim. Metinde paylaştığımız iddiâ şuydu: «Gazâlî’nin hareketi, bilimleri de içeren felsefenin medrese programlarına alınmasını engelledi.»
Değil. Yâni bunu kanıtlamak için bir kimsenin târihî olarak bunu bir tez hâline getirip önümüze koyması lâzım.
Bunu söyleyen bir profesör. O hâlde sen bunu bir tez hâline getir; nerede ne olduğunu târihî olarak bizim önümüze koy.
Târihî olarak kayıtlamıyorsan, delîllendiremiyorsan — o zaman senin söylediğin havada kalıyor.
56. Gazâlî Mantığı Medreseye Ders Olarak Koydu
Çünkü Gazâlî mantığı medreselere ders olarak koymuştur.
Gazâlî mantığa sınır koyarak onu medreselere ders olarak koydu — dolayısıyla bu iddiâ yerine oturmuyor.
Ve işin en enteresanı: Medreselerde târih boyunca mantık okutuldu. Târih boyunca matematik okutuldu. Târih boyunca astronomi ve tıp okutuldu.
Bakın İbrâhîm Hakkı Hazretleri’nde astronomiyi görürsünüz. Tillo’da astronomiyi görürsünüz, matematiği görürsünüz. Eski medreselerin hepsinde matematik, astronomi ve tıp görürsünüz.
O hâlde «bilimi engelledi, ilmi engelledi» iddiâsı nerede kaldı? Gazâlî’den sonra medreselerde matematik okutuluyor, mantık okutuluyor, astronomi okutuluyor, fizik okutuluyor, kimyâ okutuluyor. Siz nereden «Gazâlî’den sonra ilim böyle oldu» diyeceksiniz? Demeniz mümkün değil.
57. Medrese, Vakıf, Devlet ve Ulemâ
Medreselerin kuruluş amacı belli. Vakıfların sistemi belli. Devletlerin politikaları belli. Selçuklu ve Osmanlı ile ulemânın yapısı belli.
Bu yapılanmalara baktığınızda mükemmel çalışan bir sistem var; ortak bir çalışma var: Medrese, vakıf, devlet politikası ve ulemânın yapısı birbiriyle iç içe kenetlenmiş.
Çünkü bu yapı Moğol istilâlarına karşı, siyâsî parçalanmalara karşı, ekonomik değişimlere karşı ve Avrupa’daki dönüşümlere karşı bir güç oluşturmuş — ve baktığımızda Selçuklu’da da Osmanlı’da da bu vazîfesini yerine getirmiş.
Onca iç ve dış kargaşaya rağmen medreselerin düzeni, vakıf sistemi, ulemânın yapılanması ve devlet politikaları Selçuklu’yu ve Osmanlı’yı ileriye götürmüş; içerideki halkı da bir düzen içinde tutmuş.
58. Üç Cepheye Karşı Tek Vücut
Moğol istilâsı olmuş, siyâsî parçalanmalar olmuş, ekonomik değişimler olmuş. Bir de batı rahat durmuyor: Haçlı seferleri var.
Batının Haçlı seferlerine karşı dînî, ahlâkî ve kalbî olarak duran bir kitle var, bir millet var; aynı zamanda siyâsî bir oluşum olmuş. Herkes devletiyle milletiyle iç içe girmiş: Medrese, devlet, ulemâ, vakıflar — hepsi iç içe.
Hem içerideki kargaşaya karşı, hem doğudan gelen Moğol istilâsına karşı, hem batıdan gelen Haçlı seferlerine karşı orta yerde tek vücut bir sistem var.
59. Bugün O Sistemi Kuramadığımız İçin
Bugün o tek vücut sistemi oluşturamadığımızdan dolayı batının ekonomik, kültürel, siyâsî ve askerî baskılarına karşı duramıyoruz. Çünkü böyle bir yapılanma yok. Mecbûr kalıyoruz.
Batının hegemonyasında; toprağımızın altındaki ve üstündeki bütün kaynaklarımızı — ama faizle, ama enflasyonla, ama IMF ile — batı bizi ütüyor.
Şu ülkenin verdiği faizi hiçbir ülke vermez. Ütüyor bizi. IMF de yıllarca üttü. Faizle ütüyorlar bizi, borsayla ütüyorlar; biz boyuna dışarı para aktarıyoruz.
Biz şimdi yeni palazlanmaya başladık. Düne kadar koskoca ülke İsrâil’in kapısında duruyordu — tâbiri câizse kapısında da değil, kuyruğunda duruyordu. Koca koca genelkurmay başkanları ağlama duvarına gidiyordu, orada ağlıyorlardı. Bildiğiniz İsrâil’in kulu kölesi gibiydik.
Hâlâ daha tam reddiye veremiyoruz İsrâil’e; doğru yanlış bilmiyoruz. Mallar, ürünler, benzinler, gemiler hâlâ gidip geliyor. Allâh bizi affetsin.
60. Mâverdî — Nizâmülmülk — Gazâlî Silsilesi
O yüzden Gazâlî’nin oluşturduğu — daha doğrusu Mâverdî, Nizâmülmülk ve Gazâlî’nin silsile hâlinde oluşturduğu — sistem, târihî olarak görevini yapmıştır.
61. İbn Rüşd: «Entelektüel Kazandı, Siyâsî Kaybetti»
Şimdi İbn Rüşd meselesine bir daha dönelim. Geçen bir kardeş İbn Rüşd’le alâkalı bir şey paylaşmıştı; pasajda şu cümle vardı: «İbn Rüşd entelektüel olarak kazandı, siyâsî olarak kaybetti.»
Biraz inceleyelim. İbn Rüşd’ün Aristotelesçi felsefesi — başka bir şey değil — Latin Avrupa’da olağanüstü bir karşılık gördü. Avrupa İbn Rüşd’ü alkışladı.
Bizim içerideki de alkışladı İbn Rüşd’ü: Onu Gazâlî’den üstün gördüler ve üstün göstermek için uğraştılar.
İslâm dünyâsında ise Gazâlî’nin kurduğu — hem kelâm, hem fıkıh, hem tasavvuf olan — yapı daha kalıcı, daha kurumsal oldu.
Peki daha kurumsal, daha kalıcı olan neden savunulmasın?
62. Bir Fikir Nerede Yaşarsa Orası Yaşam Alanıdır
Çünkü bir filozofun fikirlerinden dolayı «kazanması» veyâ «kaybetmesi» söz konusu değildir.
Asıl soru şudur: Hangi düşünce, hangi kurumlar, hangi ülkenin içerisinde yaşadı? Orası yaşam alanı oldu.
Gazâlî Selçuklu’da ve Osmanlı’da yaşam alanı buldu ve insanlar bunu kabûllendi. İbn Rüşd ise Avrupa’da kabûllenildi.
Avrupa bizden çok mu üstün? Akılları çok mu çalışıyor?
63. Nizâmiye Medreselerinin Zinciri
Buraya geldiğimizde hemen önümüze Nizâmülmülk çıkıyor — çünkü meselenin başlangıç noktasında Mâverdî ve Nizâmülmülk var.
Bir fikir vardır, bir de kurum vardır. Fikir Mâverdî ve Nizâmülmülk’te gelişiyor, Gazâlî’de kemâle eriyor.
Kurumlaşmamış olsa bu fikir ortada kalır, sâhiplenen olmaz.
Nizâmülmülk Nizâmiye Medreselerini kuruyor ve şu zinciri güçlendiriyor: Medrese → müderris (eski dilde; bugünkü profesör) → öğrenci → ulemâ → kadı. Bu güçlü bir teşkilâtlanmadır.
64. Gazâlî Bu Yapının İçine Ne Koydu?
Gazâlî bu yapının içerisine kelâmı koyuyor. Bu yapının içerisine fıkhı koyuyor. Bu yapının içerisine mantığı koyuyor. Bu yapının içerisine tasavvufu koyuyor. Bu yapının içerisine ahlâkı koyuyor.
Bu yapı öyle bir güçleniyor ki — düşünebiliyor musunuz: Medrese, müderris, öğrenci, ulemâ, kadı; ve aynı zamanda kelâm, fıkıh, mantık, tasavvuf, ahlâk. Büyük bir entelektüel sistem oluşuyor.
Şimdi bu sistem İbn Rüşd’e karşı yenilir mi? Yenilmez.
Bir de devleti koyarsanız işin içerisine — muazzam bir kale oluşuyor.
Kurumsallaşınca Gazâlî’nin târihsel gücü meydana çıkıyor. Târihsel güç budur. Siz ister kabûl edin ister etmeyin — bu târihsel gücün önünde boyun eğmek zorundasınız.
65. Dört Hükmü Ayıralım
O zaman meseleyi toparlayalım. Geçen hafta dört hükmü birbirinden ayırmıştık:
Bir: «Gazâlî felsefeyi hiç bilmiyordu.» — Hayır, yanlış. Biliyordu.
İki: «Gazâlî akıl ve bilime karşıydı.» — Hayır. Aşırı bir genelleme. Bu işin içerisinde bir garez var, bir kin ve nefret var. Târihsel olarak bu mümkün değil. Gelin, târihsel olarak önümüze koyun, kanıtlayın — biz de kabûl edelim.
Üç: «Gazâlî İslâm dünyâsında felsefeye — bilhassa metafizik alanda — sınır çizdi.» — Evet. Ciddî biçimde sınır çizdi, nefes aldırmadı. Tâbiri câizse dedi ki: «Sen haddin olmayan işlere girme; küstahça her şeye burnunu sokma. Durduğun yerde dur.» Onu durduğu yerde durdurdu.
Dört: «Gazâlî kelâm, fıkıh, mantık ve tasavvufla güçlü bir Sünnî sentez oluşturdu.» — Evet. Muhteşem bir sentez oluşturdu; bunun içinde mantık da var, fıkıh da var, kelâm da var, ahlâk da var, kalbî terbiye de var. Altını çiziyorum: Sünnî bir sentez — Bâtınîlikten uzak, Cebriyye’den uzak, Kaderiyye’den uzak, İsmâilîlik’ten uzak, Fâtımîlerden uzak, sapkınlıklardan uzak.
66. Etkisini Kırabildiler mi?
Gazâlî kendisinden sonra İslâmî düşüncede çok etkili oldu — bu doğru.
Etkisi hem medreselerde, hem ulemâda, hem kadılık sisteminde, hem vakıflarda, hem de eğitim sisteminde komple hissedildi.
Peki bu etkiyi kırabildiler mi? Kıramadılar.
O yüzden «Gazâlî’nin kendisi bilimsel düşüncenin önünü kesti» diyemeyiz.
67. Gazâlî ile Gazâlîciler Ayrı Şeylerdir
Belki de şu ayrımı yapmak lâzım — ben bunu hep yaparım: Gazâlî ayrıdır, Gazâlîci gelenek yâhut Gazâlîciler ayrıdır.
Aynı şekilde: İbn Arabî ayrıdır, İbn Arabîciler ayrıdır. Mevlânâ ayrıdır, Mevlânâcılar ayrıdır. Aynı şey fıkıhta da geçerlidir: İmâm-ı A’zam ayrıdır, İmâm-ı A’zamcılar ayrıdır.
Yâni biz şahsın ne dediğine bakalım — sonradan diyenlerin değil.
Belki de Gazâlîciler onun düşünce sistemini daraltarak yorumlamış olabilirler. Ama bunda Gazâlî’nin suçu yok: Anlayamamıştır, daraltmıştır, «Gazâlîciyim» demiştir — Allâh beni affetsin — «benim dediğim gibi» demiştir ama daraltmış olabilir.
Ve bu hep vardır. Gazâlî ile yıllar sonra oluşan Gazâlîcilerin arasında fark vardır. Merkeze gittiğimizde, yâni Gazâlî’nin kendi zamânında yazdığı eserleri incelediğimizde, bir kısım Gazâlîcilerden farklı olduğunu tespit ediyorsunuz.
68. «Benden Sonra da Böyle Olabilir»
Aynı şey bizim için de geçerli olacak.
Ben o kadar çok önemli bir insan değilim; ama benden sonra da belki benimle alâkalı öyle bir şey oluşacak.
Herkes için bu tehlike var mı? Var.
Ben isterim ki benden sonra insanlar daha ileri şeyler konuşsunlar, daha derinlemesine konuşsunlar.
69. Asıl Yanlış: «Gazâlî Mantığa Karşıydı»
Nizâmülmülk, Nizâmiye, Gazâlî, İbn Rüşd, İbn Haldûn gibi bu felsefe ve medrese tartışmalarında bence en yanlış duran nokta şudur: «Gazâlî mantığa karşıydı» tezi. Burası çok yanlış.
Gazâlî mantığa düşman değil. Gazâlî, mantığa bir dâire ve bir çerçeve çizip mantığı kullanan bir kimsedir.
İlk bakışta çelişki varmış gibi görünse de Tehâfütü’l-Felâsife’ye baktığımızda görürsünüz: Mantığa «sen burada dur» diyen kimse, felsefeye ve filozoflara da «sen burada dur, daha ilerisine gitme» diyor.
Neden? Çünkü metafizik noktada yayan kalıyorsunuz. Hazret-i Mevlânâ’nın dediği gibi: Akıl metafiziğe gelince çamura saplanmış eşek gibi debeleniyor. Metafizik öyle bir şeydir.
70. Karşı Çıkmak İçin Önce İyi Bilmek Gerekir
Gazâlî felsefeye karşı olsa mantığı neden kullansın? Neden mantığı derslere koysun?
O hâlde Gazâlî’nin mantığa karşı, felsefeye karşı böyle bir mücâdelesi yoktur. Sâdece yanlışlıklarını bulup ortaya koymak vardır.
Yâni birisi benim yanlışlığımı bulsun, ortaya koysun — ben buna sevinirim. Gazâlî de o filozofların yanlışlıklarını tespit edip orta yere koyan bir kimsedir.
Yanlışlığı tespit edebilmesi için de onu iyi incelemesi, iyi araştırması, iyi fikir sâhibi olması lâzımdır.
İyi incelemiyorsan, iyi fikir sâhibi değilsen — nereden karşı çıktın? İşkembe-i kübrâdan karşı çıktın. Toptancılık yaptın. Ülkemizde olduğu gibi: Bütün sûfîlere savaş aç, bütün cemâatlere savaş aç — hepsi de tûkāka. Yâ, gelip inceledin mi bizi? Hayır. Ne yaptın? Hepsini aynı kefeye koydun, reddettin.
O yüzden: «Gazâlî felsefeyi öldürdü, aklı reddetti» — hayır. «Gazâlî tamâmen akılcı bir filozoftu» — bu da hayır. İkisi de hayır.
71. Gazâlî Mantığı Dışarıdan Seyredip Reddetmedi
Öyle olunca sıra geliyor Gazâlî’nin mantığına.
Yûnus dedi ki: «E baba, İbn Arabî’nin mantığını yaptık — Gazâlî’nin mantığını konuşmadan mı geçeceğiz?» Ben de dedim ki: «Tamam, biraz da Gazâlî’nin mantığına gireriz — Allâh izin verirse, inşâallâh.»
Saat on buçuk oldu; sizi daha fazla tutmayacağım. Bir de Gazâlî’nin mantığını en azından bir derslik yapmamız lâzım ki konu kopukluğu olmasın. O hâlde şöyle bir giriş yapalım:
Gazâlî, mantığı dışarıdan seyreden ve bu seyirden sonra reddeden bir kimse değildir.
Hani bir şeyi dışarıdan seyredersin, sonra reddedersin: Gelirler burada semâyı izler, sonra reddederler; yâhut sosyal medyada izler, reddederler. Hemen başlar: «İslâm’da böyle bir şey yok.»
Geçen gün bir zikir kesiti paylaştım; adam altına yazmış: «İslâm’da böyle bir şey yok.» Tartışmaya gerek yok.
Ama sorulacak olan şudur: «Ne ilmin, ne senin?» Zikirle alâkalı hiçbir âyet ve hadîs okudun mu? Bana beş tâne hadîs söyle — yok. Beş tâne âyet söyle — yok. Bu konuda bir araştırman var mı — yok. Okuduğun bir şey var mı — yok. Nereden reddettin? İşkembe-i kübrâdan. Başka bir yerden değil. Câhil — bildiniz, câhil.
72. Mantığa Dâir Beş Kitabı Var
«Mantıkla ilgisi alâkası yok» denilen adamın, mantıkla alâkalı beş tâne kitabı var.
Bana bir âlim getirin, bir ulemâ getirin, bir profesör getirin — mantıkla alâkalı beş tâne kitabı olsun.
İşte eserleri: Bir: Mi’yârü’l-İlm fî Fennî’l-Mantık. İki: Mihakkü’n-Nazar. Üç: el-Mustasfâ. Dört: Makāsıdü’l-Felâsife. Ayrıca el-Kıstâsü’l-Müstakīm.
Bir âlim düşünün: «Gazâlî mantığa düşman» diyorsunuz, «mantığı komple reddetti» diyorsunuz — hâlbuki mantıkla alâkalı beş kitabı var.
Araştırınca beş kitap olduğunu gördüm. Açık açık konuşayım: Ben üç tâne biliyordum.
73. el-Mustasfâ’nın Mukaddimesi
Hattâ el-Mustasfâ’nın bir mukaddimesi var. Okuyunca dersiniz ki: «Yâ, ben bugüne kadar aklı ve mantığı hiç tanımlamamışım.»
Yemîn ediyorum, bugünkü profesörler o mukaddimeyi çözemezler.
Ve «mukaddime» ne demek biliyor musunuz? Ön söz. Durdum kaldım öyle.
Bunu hafta içinde kendi kendime çalışırken buldum. Bütün kardeşlerden özür diliyorum: Cevap veremediklerim var; haklarını helâl etsinler. Mesajlara büyük çoğunlukla bakamadım.
Ve kendi kendime durdum, dedim ki: «Mustafa Özbağ, kendince ‘Gazâlîciyim’ diyorsun — iki tâne kitabından haberin yok.» Utandım kendi kendime. Ve bu profesörlerin «Gazâlî mantığı reddetti» demesine hayret ettim.
74. «İlkokul Mezunuyum»
Böyle bir sohbetten sonra birisi — Allâh beni affetsin, büyüklenmek için değil — sordu: «Hocam, hangi üniversiteyi bitirdiniz?»
«İlkokul mezunuyum» dedim. «Olamaz» dedi.
İçimden «hadi bunun iyice aklıyla oynamayayım» dedim ve «meslek lisesi terkim ben» dedim. «Olamaz» dedi; «siz herhâlde kendinizi örtüyorsunuz.»
«Yok» dedim; «bir örtü — pantolon gömlek — böyle dolaşıyorum.»
Yâni araştırınca, biraz üstüne eğilince insan bir şeyler buluyor. Dedim ki: «Acabâ bu profesörler muhakkak araştırmışlardır.»
75. «Ellerinizin Altında Onca Öğrenci Var»
Bir de ellerinizin altında onca öğrenci var. Türkiye’de üniversitede öğrenciler, profesörlerin ve öğretim üyelerinin kölesi hükmünde.
«Sen şunu araştır, sen şunu araştır, sen şunu araştır» — bitti. «Senin sınıf geçme tezin bu: Araştır getir.»
Bakıyorum bir sürü tez var. İşin doğrusu, şahıslarla alâkalı araştırırken Diyânet’in yayınladığı İslâm Ansiklopedisi’nden de alıntılar yapıyorum.
Ve buluyorsun: Nasıl sen Gazâlî hakkında «mantığı reddetti» diyorsun? Allâh bizi affetsin.
76. Mi’yârü’l-İlm Bütün Üniversitelerde Okutulmalı
Bir kardeşimiz ekledi: «Bilhassa Mi’yârü’l-İlm — biraz baktım — gerçekten mantık alanında temel eserlerden birisi olarak kabûl edilip üniversitelerde okutulması lâzım.»
Evet — ve yalnız ilâhiyatta değil, bütün üniversitelerde, bütün dallarda okutulması lâzım. Büyük bir iddiâ gibi görünebilir ama: Fizik, kimyâ, matematik, tıp, bilgisayar, yazılım — bütün dallarda Mi’yârü’l-İlm okutulmalı.
Okutulacak ki insanlar mantıklarını nasıl kullanacaklarını bilsinler, neyin ne olduğunu bilsinler.
İnşaat mühendisi okumalı. Bilgisayarcılar, yazılımcılar okumalı. Tıpçılar gerçekten okumalı — öyle «neşteri al, oradan bir damarı kes, bitti işin» gibi bir şey değil bu. Bakın, müthiş bir şey bu.
77. İbn Sînâ, İbn Hazm ve İbn Rüşd de Bilinmeli
Ayrıca insanların İbn Sînâ’nın mantık geleneğini de bilmesi lâzım. İbn Hazm’ı da bilmesi lâzım. İbn Rüşd’ü de bilmesi lâzım.
Üniversite okuyan bir kimsenin onların mantıklarını da, felsefelerini de bilmesi lâzım — kıyaslayabilmesi için.
78. Filozofların Silâhıyla Filozofları Vurmak
Gazâlî’ye baktığımızda o filozofların düşüncelerini, mantıklarını ve çözümlemelerini ciddî bir şekilde öğrenmiş; eleştirilerini hiçbir zaman bilgisizce yapmamış, delîllerini ve ispatlarını koyarak eleştirmiştir.
Gazâlî bu mânâda filozofların silâhını filozoflara karşı kullanmıştır: Fârâbî’yi de İbn Sînâ’yı da kendi silâhıyla vurmuştur.
Önümüzdeki hafta devâm edeceğiz — Allâh’tan bir şey gelmezse, Rabbim sağlık âfiyet verirse. Biraz Gazâlî’nin mantığına doğru bir giriş yapacağız inşâallâh. Ana hatlarını burada belirledim; herhâlde biraz daha ağır geçecek gibi — ama Allâh’ın izniyle bunun da altından kalkacağız.
79. Bir İddiâ Sâhibi Değilim
Sürç-i lisân ettiysek affola. Bir eksiğimiz, yanlışımız olduysa herkesten özür diliyorum.
Bu işlerde bir iddiâ yok; ben bu konuda iddiâ sâhibi değilim. Bu, benim kendimce, Allâh’ın yardımıyla yaptığım araştırmaların neticesidir. Hatâ yapmış olabilirim, duygusal davranmış olabilirim.
Duygusal davranışım nereden kaynaklanır? Tipik bir Gazâlîci olduğumdan. Bunu her dersin sonunda söylemeyi unutuyorum ama unutmuyorum — o yüzden husûsen belirtmek istiyorum.
Bu konuda eleştiriye de açığım. Dışarıdan yâhut içeriden «şurada şöyle bir hatâ tespit ettik, burası böyle değildi» derlerse, ben tekrar onu bir daha inceleyip sizin önünüze en doğrusunu getirmeye gayret ederim.
Derdim hava atmak değil, şatahat yapmak değil, kibirlenmek böbürlenmek değil. Derdim doğruyu aktarmak — doğru anladığımı aktarmak. Başka bir derdim yok.
80. Son Soru: «İhlâs Sâhipleri de Tehlikede» Ne Demek?
Son bir soru geldi: «Sonunda ‘ihlâs sâhipleri de tehlikede’ dediniz. Âlimleri, ibâdet etmeyenleri anladım da — ihlâslı olanların tehlikede olmasını biraz açabilir misiniz?»
Orası uzun bir mesele — ve saatim doldu; bugün sohbeti 10.30’da bitirecektim, 10.38 oldu. Kusura bakma; ama soruna cevapsız da kalmayayım:
«İhlâs sâhipleri de tehlikededir» demek şudur: O kimse her an için kendisini hesâba çekerek doğru yaşamaya devâm edecektir.
Yâni «ben ihlâslıyım» deyip gaflete düşmeyecektir. Allâh muhâfaza eylesin.
Herkes bu noktada kendisine çeki düzen verecek — mesele bununla alâkalıdır.
Kaynakça
Sohbette zikredilen âyetler, hadîsler ve eserler aşağıda toplanmıştır. Konuşmacı bu sohbette nedensellik meselesini âyet ve hadîslerle temellendirmiş, «Gazâlî bilimi durdurdu» tezini ise târihî delîllerle karşılamıştır.
Kur’ân-ı Kerîm, Enbiyâ 21/69 — «Ey ateş, İbrâhîm’e karşı serin ve selâmetli ol.» Nedensellik bahsinin merkezindeki âyet; «serin ol» ile yetinilmeyip «selâmet ol» buyurulmasının mânâsı husûsen ele alınır.
Kur’ân-ı Kerîm, A’lâ 87/2-3 — «O, yaratıp şekillendiren, âhenk veren ve düzene koyandır; her şeyi ölçüyle yapıp yönlendirendir.» Varlık âlemindeki ölçü ve düzen — «matematiğini bul» çağrısının dayanağı.
Kur’ân-ı Kerîm, Mülk 67/3 — «Yedi kat göğü birbiriyle uyum içinde tabaka tabaka yaratan O’dur… Haydi çevir gözünü de bak: Bir kusur görebilecek misin?» Kâinâttaki âhengin delîli.
Kur’ân-ı Kerîm — Hz. Mûsâ ve denizin yarılması — Mûsâ ve kavminin geçip Firavun ile askerlerinin boğulması; aynı suyun iki farklı hüküm taşıması nedenselliğin sınırına misâl gösterilir.
Kur’ân-ı Kerîm — Hz. Nûh ve tûfan — Nûh aleyhisselâm’ın kurtuluşu, eşi ve oğlunun helâki; oğlunun «dağın zirvesine çıkarım» diyerek akla uyması ve «îmân gemisine bin» dâvetini reddetmesi.
Kur’ân-ı Kerîm — Hz. Hûd ve rüzgâr — Âd kavminin rüzgârla helâki; aklın üstünde bir hâl olarak zikredilir.
Kur’ân-ı Kerîm, Fîl sûresi — Ebâbil kuşlarının taşıdığı taşlarla fil ordusunun helâki; «akıl üstü» hâdiselere misâl.
Hadîs-i Kudsî — «Gören gözü olurum» — Kalp gözüyle bakmak bahsinde zikredilir; Allâh’ın göstermesiyle görmenin hakîkate ulaştırdığı îzâh edilir.
Hadîs-i Şerîf — Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ (Gazâlî’nin İhyâ‘sında da nakleder) — «İnsanlar helâk oldu, âlimler müstesnâ; âlimler de helâk oldu, ilmiyle amel edenler müstesnâ; amel edenler de helâk oldu, ihlâs sâhipleri müstesnâ; ihlâs sâhipleri ise pek büyük bir tehlike ile karşı karşıyadırlar.» Sohbetin kapanış sorusunun da kaynağı.
İmâm Gazâlî, Tehâfütü’l-Felâsife — Filozoflara yöneltilen tenkîdin ana metni; mantığa ve felsefeye çizilen sınırın kaynağı.
İmâm Gazâlî, İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn — Dînî ve ahlâkî bir restorasyon olarak değerlendirilir; dilin, gözün, kulağın, elin ve ayağın âfetleri ile kalbin hastalıkları burada anlatılır. İmam hatip, ilâhiyat ve câmilerde ders olarak okutulması tavsiye edilir.
İmâm Gazâlî, Mi’yârü’l-İlm fî Fennî’l-Mantık — Gazâlî’nin mantığa dâir beş eserinden birincisi; yalnız ilâhiyatta değil bütün üniversitelerde okutulması gerektiği söylenir.
İmâm Gazâlî, Mihakkü’n-Nazar — Mantığa dâir ikinci eser.
İmâm Gazâlî, el-Mustasfâ min İlmi’l-Usûl — Fıkıh usûlü eseri; başındaki mantık mukaddimesi husûsen zikredilir — «bugünkü profesörler o mukaddimeyi çözemezler».
İmâm Gazâlî, Makāsıdü’l-Felâsife — Filozofların görüşlerinin ortaya konulduğu eser; tenkîdden önce öğrenme merhalesi.
İmâm Gazâlî, el-Kıstâsü’l-Müstakīm — Mantığa dâir beşinci eser.
Mâverdî ve Nizâmülmülk — Fikrin ve kurumun başlangıç noktası; Nizâmiye Medreseleri ile medrese-müderris-öğrenci-ulemâ-kadı zincirinin kurulması.
İbn Rüşd ve Aristoteles geleneği — «Entelektüel kazandı, siyâsî kaybetti» pasajının tahlîli; Avrupa’da gördüğü karşılık ile İslâm dünyâsındaki kurumsallaşmanın karşılaştırılması.
İbrâhîm Hakkı Hazretleri (Erzurumlu) ve Tillo geleneği — Medreselerde astronomi ve matematiğin okutulduğunun delîli olarak zikredilir.
Mustafa Özbağ Efendi, «Gazâlî’den Sorular 11» — Bu yazının kaynağı olan sohbetin tam kaydı; yukarıdaki bütün bahisler bu sohbetten derlenmiştir.
İmâm Gazâlî hakkında daha fazla bilgi için tıklayınız.
Ek kaynaklar: