Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette nefis merâtipleri ve kalbin hâllerine göre aklın mâhiyetinin ve tecellîyâtının nasıl değiştiğini tafsîl eder. Kalbî akıl ve nefsî akıl birbirinden farklıdır. Nefsin yedi mertebesi — emmâre, levvâme, mülhime, mutmainne, râziyye, marziyye, ve sâfiye — her birinde aklın mâhiyeti ve tecellîyâtı değişir. Emmârenin aklı ile mutmainnenin aklı aynı akıl olsa da, her mertebede farklı bir şekilde işler. Emmâre mertebesindeki akıl, nefsânî arzulara hizmet eder; oysa mutmainne mertebesindeki akıl, ilâhî hakîkatlere mazhar olur. Akıl tek bir cevherdir; ancak nefis arındıkça aklın idrâk kapasitesi ve yönelimi değişir. Aklın hakîkî tecellîsi, kalbin durumuna bağlıdır. Kalp karanlıksa akıl da karanlıkta kalır; kalp nûrlanmışsa akıl da nûrlanır. Bu sebeple tasavvufta kalp tasfiyesi — yâni kalbin arındırılması — aklın da arınması demektir.

Nefis Merâtiplerine Göre Aklın Değişimi

Mustafa Özbağ Efendi sohbete temel hakîkati ortaya koyarak başlar: kalbî akıl ve nefsî akıl birbirinden farklıdır. Nefsin yedi mertebesi — emmâre, levvâme, mülhime, mutmainne, râziyye, marziyye, ve sâfiye — her birinde aklın mâhiyeti ve tecellîyâtı değişir. Emmârenin aklı ile mutmainnenin aklı aynı akıl olsa da, her mertebede farklı bir şekilde işler. Bu hâl tasavvufun nefis merâtiplerine göre aklın da kademeli olarak değişmesini ortaya koyar.

Emmâre ve Mutmainne Aklı Farkı

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir manevî hakîkati tafsîl eder: emmâre mertebesindeki akıl, nefsânî arzulara hizmet eder; oysa mutmainne mertebesindeki akıl, ilâhî hakîkatlere mazhar olur. Emmâredeki kimse aklını harâma götürür, dünyâya götürür, hevâ ve hevese götürür. Mutmainnedeki kimse ise aklını Cenâbı Hakk'ın tevhîdine, ilâhî hakîkatlere, ve ulvî mertebelere yöneltir. Bu hâl aklın tek bir cevher olmasına rağmen kullanılış biçimine göre farklı tecellî etmesini ortaya koyar.

Aklın Cevheri Tek, Tecellîsi Çeşitli

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir tasavvufî kâideyi tafsîl eder: akıl tek bir cevherdir; ancak nefis arındıkça aklın idrâk kapasitesi ve yönelimi değişir. Bu hâl aklın metafizik mâhiyetinin tek olmasına rağmen, nefsin durumuna göre aklın da kademeli olarak şekillenmesini ortaya koyar. Cenâbı Hak âyeti kerîmede «Allâh, göğsünü İslâm'a açtığı kimseyi, Rabbinden bir nûr üzere değil midir?» (Zümer 39/22) buyurmuştur. Akıl da bu nûr ile aydınlandıkça hakîkati görür hâle gelir.

Kalbin Hâli ve Aklın Tecellîsi

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir manevî kâideyi tafsîl eder: aklın hakîkî tecellîsi, kalbin durumuna bağlıdır. Kalp karanlıksa akıl da karanlıkta kalır; kalp nûrlanmışsa akıl da nûrlanır. Bu sebeple tasavvufta kalp tasfiyesi — yâni kalbin arındırılması — aklın da arınması demektir. Kalp ile akıl arasındaki bu sıkı münâsebet tasavvufun temel kâidelerindendir. İmâm Gazzâlî hazretleri İhyâ-u Ulûmi'd-Dîn'de «Kalp ile akıl arasındaki nispet, ışık ile gölge arasındaki nispet gibidir» demiştir.

Mürşidi Kâmil Rehberliğinde Kademeli Arınma

Mustafa Özbağ Efendi sohbetin sonunda muazzam bir manevî terbiyeyi tafsîl eder: mürşidi kâmilin rehberliğinde yapılan zikir ve riyâzet, kalbi kademeli olarak arındırır. Her mertebede kalp bir üst hâle yükselir; ve akıl da buna paralel olarak daha derin hakîkatleri idrâk eder hâle gelir. Halvetiyye-Şâbâniyye-Karabâşiyye yolunun manevî terbiyesi de mü'mîni nefis merâtiplerinde yükselten bir kademeli sistemdir; ve aklın bu süreçte kademeli olarak arınmasını sağlar; ve bu vasıflar onun manevî terakkîsinin temel cüzlerini teşkîl eder.

• Kur'ânı Kerîm: Zümer 39/22; Şems 91/7-10; Fecr 89/27; Yûsuf 12/53; Kıyâmet 75/2.
• Sahîhi Buhârî, Kitâbü'r-Rikâk.
• Sahîhi Müslim, Kitâbü'l-Birr.
• Süneni Ebû Dâvûd.
• Süneni Tirmizî.
• Süneni Nesâî.
• Süneni İbn Mâce.
• İmâm Mâlik, Muvatta.
• İmâm Ahmed, Müsned.
• İmâm Gazzâlî, İhyâ-u Ulûmi'd-Dîn, Acâibü'l-Kalb ve akıl bahsi.
• İmâm Sühreverdî, Avârifü'l-Ma'ârif.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Medâricü's-Sâlikîn.
• İmâm Râzî, Mefâtîhu'l-Gayb.
• İmâm Kurtubî, el-Câmi'u li-Ahkâmi'l-Kur'ân.
• İbn Kesîr, Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm.
• Hz. Mevlânâ, Mesnevî-i Şerîf.
• İbnü'l-Arabî, Fütûhâtı Mekkiyye.
• Mustafâ Özbağ Efendi, Sohbet Serileri, Nefis Mertebeleri Sohbetleri.

Sohbetin Tasnîfi: Bu sohbet nefis merâtiplerine göre aklın değişimini, emmâre ve mutmainne aklı farkını, aklın cevherinin tek tecellîsinin çeşitli oluşunu, kalbin hâli ile aklın tecellîsinin münâsebetini, ve mürşidi kâmil rehberliğinde kademeli arınmayı tafsîl etmektedir.

Kaynak: mustafaozbag.com | Video: YouTube | Seri: Nefis Mertebeleri Sohbetleri