Mustafa Özbağ Efendi, 31 Mart 2012 tarihli Karabaş-ı Velî Tekkesi sohbetinde Kur’ân’ın hem inanma hem düşünme eylemini birlikte istediğini, aklın pozitif ve negatif olarak ikiye ayrıldığını, şeytanın negatif aklın kendisi olduğunu, akıl ile vahiy arasındaki öncelik ilişkisini, Selefîlik-Eş’arîlik-Mâturîdîlik-Mu’tezile karşılaştırmasını, İmâm-ı Âzam’ın İmâm Mâturîdî’den önce geldiğini, Hz. İbrâhîm’in pozitif aklın simgesi olduğunu ve kâinattaki pozitif akla entegrasyonun eşyanın hakikatine vâkıf olmak demek olduğunu ele almıştır.
Pozitif: Pozitif Akıl ve Negatif Akıl — Şeytan Negatif Akıldır
Efendi, aklı ikiye ayırmıştır: Negatif akıl, nefsin emrine girmiş akıldır; pozitif akıl ise imanın emrine girmiş akıldır. Negatif aklın temsilcisi değil, kendisi şeytandır — şeytan baştan başa bir akıldır, ama negatif bir akıldır. Pozitif akıl ise imanla yoğrulmuş, Kur’ân ve sünnetle beslenmiş, kâinattaki hakikat aklıyla entegre olan akıldır.
Kalpte iki ses vardır: Kötü ses şeytanın sesi — negatif akıl; iyi ses meleğin sesi — pozitif akıl. Her nefis terbiyesi pozitif akıl içindir. Pozitif aklın durduğu yer kalptir; sûfîler buna “kalp” diyerek negatif akıldan ayırırlar. Pozitif akıl ne kadar vahyi emerse, kâinattaki tecellî eden akılla o kadar özdeşleşir ve eşyanın hakikatine vâkıf olur.
Akıl mı Vahiy mi? — Önce Akıl, Sonra Vahiy
Hz. Peygamber “Aklı olmayanın dini yoktur” buyurmuştur. Akıl mı vahiy mi önce? Başlangıçta akıl önce gelir — aklı olan kimseye vahiy gelir. Peygamberler mecnun değildi. Vahiy indikten sonra ise pozitif akla dönüşen akıl, vahiyle çelişmediğini görür ve vahyi kabullenir. Bu kabulleniş aklını kullanmaması değil, aksine aklın zirvesidir.
Hz. İbrâhîm pozitif aklın simgesidir: On dört yaşına kadar mağarada kalmış, hiç vahiy almadan yıldızlara, aya, güneşe bakıp “Batanları sevmem” demiştir. Vahiy gelmeden akılla gerçeğe ulaşmıştır. Kur’ân bunu örnek göstererek, pozitif akılla bir kimsenin imanın hakikatine ulaşabileceğini söyler.
Selefîlik, Eş’arîlik, Mâturîdîlik ve Mu’tezile
Selefîlik: Dini sadece Kur’ân ve sünnet noktasından bakarak âyet ve hadislerin dışındaki bütün ictihâdları reddetmektir. Eş’arîlik: Aklı fazla öne almaz, kaderciliğe daha yakındır. Mâturîdîlik: Aklı hiçe saymaz, İmâm-ı Âzam’ın çizgisini takip eder. Mu’tezile: Bu üçünün dışındadır.
Efendi önemli bir düzeltme yapmıştır: İmâm Mâturîdî, İmâm-ı Âzam’dan çok sonra yaşamıştır — pek çok araştırmacı bunu bilmez. İmâm-ı Âzam Fıkh-ı Ekber’iyle inanç akîdelerinin felsefesini oturtmuş, İmâm Mâturîdî onu açıp geliştirmiştir. İmâm-ı Âzam Kur’ân, sünnet ve aklın çizgisinde yürüyen bir kimsedir; aklı önde tutması, aklı vahiyden üstün gördüğü anlamına gelmez — onun aklı Kur’ân ve sünnetle yoğrulmuş pozitif akıldır.
Kâinattaki Pozitif Akla Entegrasyon — Eşyanın Hakikatine Vâkıf Olmak
Pozitif akıl ne kadar vahye dayanırsa kâinattaki tecellî eden hakikat aklını o kadar algılar, anlar ve onunla özdeşleşir. Bu entegrasyon sağlandığında eşyanın hakikatine vâkıf olunur. Çiçeğin, arının, böceğin, zerrenin, atomun üzerindeki aklı göremezseniz Allah’ı anlamada asla başarıya ulaşamazsınız.
Beyâzıd-ı Bestâmî dünya taamını haram bilip kuyudan altın geldiğinde ağlayarak geri döken, Hallâc-ı Mansûr gecede yüz rekât namaz kılan kimsedir. Hz. Peygamber “Beni Rabbim besler” buyurmuştur. Sûfîler dayatmacı itaat istemezler; pozitif akıl öyle bir noktaya gelir ki koşmak için emre ihtiyaç duymaz — zaten koşar.
Bilgi Arayıcılarının Dört Grubu — Sühreverdî’nin Sınıflandırması
Sühreverdî bilgi arayıcılarını dörde ayırmıştır: 1) Bilgi susuzluğunu duyup yola koyulanlar. 2) Formal bilgiye ulaşıp istidlâlî felsefeyi tamamlayan ama mârifete yabancı olanlar (Fârâbî, İbn Sînâ gibi). 3) İstidlâlî bilgiyi dikkate almayıp kalbî ilim ve iç aydınlanmaya erişenler (Hallâc, Bestâmî gibi). 4) İstidlâlî felsefenin yanı sıra aydınlanma ve mârifeti de elde edenler (Sühreverdî kendini ve çevresini buraya koyar).
Efendi, Sühreverdî ile Hallâc ve Bestâmî arasında zâhirî ilim farkı görünse de kalbî ilim ve mârifet noktasında Bestâmî’nin hepsinden ilerde olduğunu belirtmiştir. Kalbî ilim ile mârifet aynı şeydir; bunları ayıranlar sûfî öğretisinin özüne vâkıf olmayanlardır.
Kaynakça
Âyet-i Kerîmeler
- Yûnus 10:100 — “Allah’ın izni olmadıkça hiçbir nefis iman edemez. Allah pisliği aklını kullanmayanlar üzerine bırakır.”
- En’âm 6:76-79 — Hz. İbrâhîm’in yıldızları, ayı ve güneşi görüp “Ben batanları sevmem” demesi.
- Âl-i İmrân 3:31 — “De ki: Eğer Allah’ı seviyorsanız bana uyun.”
Hadîs-i Şerîfler
- Hadîs-i Şerîf — “Aklı olmayanın dini yoktur.”
- Hadîs-i Kudsî (Buhârî, Rikâk, 38) — “Kulum nâfilelerle yaklaşır… gören gözü, tutan eli, yürüyen ayağı olurum.”
- Hadîs-i Şerîf — “Beni Rabbim besler, beni Rabbim içirir.” (Buhârî, Savm, 20)
Kelâmî ve Tasavvufî Kaynaklar
- İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe — Fıkh-ı Ekber: İnanç akîdelerinin temel eseri; Kur’ân, sünnet ve aklın çizgisinde yürüme.
- İmâm Mâturîdî — İmâm-ı Âzam’ın Fıkh-ı Ekber’inin açılımı olan kelâmî sistem.
- Şihâbüddîn Sühreverdî — Bilgi arayıcılarının dört grubu; istidlâlî felsefe ile iç aydınlanmanın birleşimi.
- Beyâzıd-ı Bestâmî — “Bize dünya taamı haram kılındı”; kuyudan gelen altını geri dökmesi.
- Hallâc-ı Mansûr — Gecede yüz rekât namaz kılan gerçek âşık.
Sohbetin Özeti
Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette aklı pozitif ve negatif olarak ayırıp şeytanın negatif aklın kendisi olduğunu, akıl ile vahiy arasında önce aklın geldiğini ama vahiy indikten sonra pozitif aklın vahiyle özdeşleştiğini, Selefîlik-Eş’arîlik-Mâturîdîlik farklarını İmâm-ı Âzam merkezinde açıklamış, Hz. İbrâhîm’i pozitif aklın simgesi olarak göstermiş, kâinattaki pozitif akla entegrasyonun eşyanın hakikatine vâkıf olmak demek olduğunu ve sûfî bilgi anlayışını Sühreverdî’nin sınıflandırması üzerinden derinlemesine ele almıştır.
Diğer sohbetler: Dergah Sohbetleri
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi
İlgili Sözlük Terimleri: Mârifet, Sünnet, Tecellî, Dergâh. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı