Sufi: Giriş
Selamun aleyküm. Allah gecenize hayırlısı olsun. Gündüzleriniz hayırlı olsun.
Kimsenin Yüzüne Kötülüğünü Söylememek
Sufilerin adablarından birisi kimsenin yüzüne kötülüğünü söyleyip utandırmamaktır. Enes radıyallahu anh buyurur: ‘Allah’ın Resulü sallallahu aleyhi ve sellem kimsenin yüzüne hoşlanmadığı bir şey söylemezdi.’ Sufiler insanların hoşlarına gitmeyecek şeyleri yüzlerine söylemezler. Bu ayet-i kerime ile de yasaklanmış bir haldir.
Bu demek değildir ki din nasihattir hükmü uygulanmaz. Din nasihattir ve bu nasihati birinci derecede mümin kardeşler birbirlerine güzel ve doğru bir şekilde yaparlar. Ama genel olarak birbirlerini eleştirmezler, birbirlerinin yüzlerine kınamazlar.
Yüzüne karşı eleştirme müsaadesi verilmiş olanlar: Peygamberler, bir talebenin hocası, bir kimsenin anne babası ve kocasıdır. Diğer insanlar birbirlerine sadece dolaylı yoldan nasihat edebilirler; tatlı bir şekilde, dolaşarak eksiklik ve noksanı anlatmak meselelerin en hoş tarafıdır.
Yemek Paylaşımı ve Beraber Yemek
Zahiri Paylaşım
Hz. Ali radıyallahu anh hazretleri buyurur: ‘Bir kap yemek için dostlarımdan insanları toplasam, benim için çarşıya gidip köle satın alarak onu azad etmekten daha iyidir.’ Hz. Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem buyurdu: ‘Göğe en çok ulaşan sadaka, kişinin ortaya helal bir yemek koyması ve kardeşlerinden bir grup insanı başına toplayıp onlarla beraber yemesidir.’
Sufiler yalnız başlarına yemek yememeye gayret ederler. Topluluk hareket edilen yerlerde topluca yerler, topluca içerler, topluca dinlenirler, topluca hareket ederler. İçlerinden birisi kalkıp da ‘Ben bunu da yaparım, kimse bana karışamaz’ demesi sufi adabına uygun değildir.
Manevi Paylaşım
Bu işin bir de batıni tarafı vardır. Sufi, kendi seyr-i sülukunda, kendi dairesinde manevi sofralara oturduğunda kardeşlerini de düşünmelidir. Kardeşleri olmadan o sofraların kendisine ait olmadığını bilmeli, kardeşlerinin de yanında olmasını istemelidir.
Bu sadece zahiri yemek içmekle bitmez; zahiri yemek içmek bu işin zahiri terbiyesidir. Sufiler bunu mana tarafında paylaşmalı ve kardeşlerinin de manevi sofralardan pay almasını can gönülden istemeli, dua etmelidir.
Kardeşlere Dua Etmek
Hiçbir günümüz geçmemeli ki kardeşlerimize dua etmemiş olalım. Beş vakit namazımızın hiçbiri geçmemeli ki kardeşlerimize dua etmeden geçirelim. Bu duayla manevi kardeşliği tesis etmiş oluruz.
İslam enteresan bir dindir: Her namazda bütün namaz kılanlara dua ederiz, selam verirken bütün peygamberlere, meleklere ve müminlere selam veririz. Bu Cenâb-ı Hakk’ın üzerimizde tecelli ettirdiği şeydir. Ama insanın kendi cüzi iradesiyle yaptığı dua, işin hakikat noktasıdır.
Büyüklere Saygı, Küçüklere Şefkat
Hazreti Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem buyurmuştur: ‘Küçüğümüze merhamet etmeyen, büyüğümüze saygılı davranmayan bizden değildir.’ Yine buyurmuştur: ‘Sevgi büyükten küçüğe iner.’
Birisi yaşça büyükse ona hürmet ve hizmet edilir; bu evrenseldir. Birisi yaşça küçükse ondan şefkat ve merhamet hak eder. Sufilerin kendi içerisindeki vazifelilere de yaşı ne olursa olsun hürmet edilir.
Şeyhin Tayin Ettiği Vazifelere Dokunmamak
Üsame bin Zeyd Örneği
Hazreti Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem hazretleri, vefatından önce genç sahabi Üsame bin Zeyd’i ordu komutanı tayin etti. İnsanlar ‘Bu çocuk, tecrübesiz’ dediler; Hz. Ömer’i sözcü tuttular. Ama Peygamber Efendimiz kararından dönmedi.
Vefatından sonra Hz. Ebubekir radıyallahu anh halife seçildi. Medine halkı yine itiraz etti ama Hz. Ebubekir: ‘Hazreti Peygamber’in tayin ettiğinin vazifesini vallahi ben geri almam’ dedi.
Silsilede Vazifelerin Korunması
Sufiler buradan çok pay çıkarırlar. Şeyhleri bir kimseye vazife tevdi ettiyse, onun yerine geçen şeyh efendi o vazifeyi geri almaz. Hacı Ali Aydar Efendi’nin tayin ettiği çavuşa Çorum Hacı Mustafa Efendi dokunmamış, ondan sonra Şeyh Efendi de dokunmamıştır. Bu, Peygamber Efendimiz’den gelen bir edeptir.
Kırşehir’den bir hafız abimiz vardı, Hacı Ali Aydar Efendi her Ramazan’da onun arkasında teravih kılarmış. Çorum Hacı Mustafa Efendi de mümkün olduğunca Ramazan aylarında Kırşehir’e gider, onun arkasında Ramazan’ı geçirirmiş. Şeyhinin adab ve erkanını muhafaza ederlerdi.
Büyüklerin Hal ve Hareketlerine Dikkat Etmesi
Edeplerin en güzeli insanın sözünden değil, hareketinden alınan edeptir. Büyükler gevşek otururlarsa küçükler ayaklarını uzatır. Büyükler yan gelip yatarlarsa küçükler orada davul çalar. O zaman büyükler adab ve erkanı önce kendi üzerlerinde uygulamalıdır.
Hazreti Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem buyurmuştur: ‘İbadetlerinizi benden gördüğünüz gibi yapınız.’ Küçükler de büyük abilerinden gördüklerini yapacaklardır. O zaman büyük abiler oturmalarıyla, kalkımlarıyla, yemekleriyle, yolculuklardaki hal ve hareketleriyle sufi adabını ve erkanını riayet edeceklerdir.
Hazret-i Mevlânâ buyurur: ‘Edebe riayet etmeyen yol vurucu olur.’ Biz yol vurucu olmayacağız. Büyükler Kur’an ve Sünnetten uzaklaşmayacak, ibadetlerde gevşemeyecek ki arkadan gelenler onlara bakarak kendilerine çeki düzen versinler.
Kaynakça
Hadis-i Şerif Kaynakları
- Enes rivayeti: ‘Peygamber kimsenin yüzüne hoşlanmadığı bir şey söylemezdi’ — Sahih-i Buhari, Kitabu’l-Edeb, Hadis No: 6032
- ‘Din nasihattir’ — Sahih-i Müslim, Kitabu’l-İman, Hadis No: 55
- Hz. Ali: Dostlarla yemek yemek, köle azad etmekten üstündür — Ebu Nuaym, Hilyetu’l-Evliya
- Göğe en çok ulaşan sadaka (yemek paylaşımı): Taberani, el-Mu’cemu’l-Kebir
- ‘Büyüklerine saygılı davranmayan bizden değildir’ — Tirmizi, Kitabu’l-Birr, Hadis No: 1919; Ebu Davud, Kitabu’l-Edeb, Hadis No: 4943
- Sevgi büyükten küçüğe iner — Ahmed bin Hanbel, Müsned
- Üsame bin Zeyd’in ordu komutanlığı: Sahih-i Buhari, Kitabu’l-Meğazi; İbn Hişam, es-Siretü’n-Nebeviyye
- ‘İbadetlerinizi benden gördüğünüz gibi yapınız’ — Sahih-i Buhari, Kitabu’l-Ezan, Hadis No: 631
- ‘Senin yemeğini mümin kardeşin yesin’ — Ebu Davud, Kitabu’l-Et’ime, Hadis No: 3754
Tasavvuf Kaynakları
- Sufi adabları: Nasihat, yemek paylaşımı, büyüklere hürmet — Kuşeyri Risalesi, Adab bahsi
- Hazret-i Mevlânâ: ‘Edebe riayet etmeyen yol vurucu olur’ — Mesnevi
- Yolun silsilesi: Hacı Ali Aydar Efendi → Çorum Hacı Mustafa Efendi → Şeyh Efendi; Kırşehir hafız geleneği
Allah cümlemizi onlardan eylesin. Hakkınızı helal edin, sürç-i lisan ettiysek affola.
Diğer sohbetler: Dergah Sohbetleri
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi
Ek kaynaklar:
- Kur’ân-ı Kerîm, Nisâ 4/36; İsrâ 17/23-24: anne-baba, yakınlar, komşular ve büyüklere hürmet bağlamı.
- Kur’ân-ı Kerîm, Haşr 59/9; Bakara 2/177: paylaşım, infak, diğerkâmlık ve iyilik.
- Kur’ân-ı Kerîm, Nahl 16/125; Âl-i İmrân 3/104: nasihat, tebliğ ve iyiliği emretme adabı.
- Buhârî, “Edeb”, 1; Müslim, “Birr”, 1: anne-babaya iyilik ve hürmet.
- Tirmizî, “Birr”, 15; Ebû Dâvûd, “Edeb”, 58: büyüklere saygı, küçüklere merhamet ve cemaat edebi.
- Müslim, “Îmân”, 95: “Din nasihattir” hadisi ve nasihat sorumluluğu.
- Buhârî, “Zekât”, 10; Müslim, “Zekât”, 66: infak, paylaşma ve ihtiyaç sahibini gözetme rivayetleri.
- Gazzâlî, İhyâ’u Ulûmi’d-Dîn, “Âdâbü’l-Ulfet”, “Edebü’s-Sohbet”, “Âdâbü’l-İnfak” ve “Âfâtü’l-Lisân” bölümleri.
- Kuşeyrî, er-Risâletü’l-Kuşeyriyye, “Edeb”, “Sohbet”, “Fütüvvet” ve “Nasihat” bahisleri.
- Sühreverdî, Avârifü’l-Maârif: tekke adabı, hizmet, büyüklere hürmet ve sohbet düzeni.
- Nevevî, Riyâzü’s-Sâlihîn, “Nasihat”, “Ana-Babaya İyilik”, “İnfak”, “Güzel Ahlâk” ve “Edep” bölümleri.
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Edep”, “Nasihat”, “İnfak”, “Fütüvvet”, “Sohbet”, “Birr”, “Hürmet” maddeleri.
- Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât, “n-ṣ-ḥ”, “b-r-r”, “n-f-q”, “a-d-b” kökleri: nasihat, iyilik, infak ve edep kavramları.
İlgili Sözlük Terimleri: Şeyh, Silsile, Dergâh. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı