Varlık Mertebeleri ve Mertebeler Arasındaki İlişki
Varlık mertebeleri (merâtibu’lvücûd) — sufî düşüncesinde önemli bir konudur. Genellikle beş veya yedi mertebede ifâde edilir: 1) Ahadiyyet — mutlak birlik, Allâh’ın zâtı. 2) Vahidiyyet — sıfatlar ile birlik. 3) Cebrût — meleklerin âlemi. 4) Melekût — rûhların âlemi. 5) Şehâdet — fizikî âlem. Bu mertebeler arasında bir tertip ve ilişki vardır. Yukarıdaki mertebe alt mertebeyi etkiler; alt mertebeden yukarıya yükseliş tasavvuf yolculuğunun konusudur.
Ahadiyyet — Zât Mertebesi
Ahadiyyet — Allâh’ın zâtının mertebesidir. Hiçbir sıfat, hiçbir isim, hiçbir tecellî olmadan, sâdece zât. Bu mertebe insan idrâkinin tamâmen ötesinde. «O’nun zâtının künhüne kimse erişemez» — sufîlerin kabûlü. Bu mertebeyi düşünmek için akıl yetmiyor; sâdece teslim olmak.
Vahidiyyet — Sıfatlar Mertebesi
Vahidiyyet — sıfatların birliği mertebesidir. Allâh’ın 99 isimi, kemâl sıfatları, fiilî sıfatları bu mertebede idrâk edilir. Mü’min Allâh’ı sıfatlarıyla tanır; «er-Rahmân, er-Rahîm, el-Kerîm, el-Latîf…» Bu mertebeyi anlayan mü’min Allâh ile alâkasını derinleştirir.
Cebrût — Meleklerin Âlemi
Cebrût — meleklerin âlemidir. Cibrîl, Mîkâîl, İsrâfîl ve milyarlarca melek bu mertebedendir. Nûrdan yaratılmış varlıklar; Allâh’ın emirlerine itaat ederler. Bu mertebede fizikî kurallar geçerli değil; mânevî kanunlar hâkim. Sufîlerin bâzısı bu âlemi hâl ile idrâk ettiklerini söyler.
Melekût — Rûhların Âlemi
Melekût — rûhların âlemidir. İnsanların rûhları, cinlerin rûhları, hayvanların rûhları bu mertebedendir. Bedenler bu mertebede henüz mevcûd değil; sâdece rûhî gerçeklikler. Kâlû belâ misâkı bu âlemde alındı.
Şehâdet — Fizikî Âlem
Şehâdet — fizikî, gözlemlenebilir âlemdir. İçinde yaşadığımız dünyâ. Bedenler, maddî varlıklar, fizikî kurallar bu mertebede. Bilim çoğunlukla bu mertebe ile uğraşır. Mü’min bu mertebenin diğer mertebelerle ilişkili olduğunu bilmelidir.
Mertebeler Arası İlişki
Yukarıdaki mertebe altı etkiler. Allâh’ın zâtı (ahadiyyet) sıfatlarla (vahidiyyet) tezâhür eder; melekler (cebrût) Allâh’ın emirlerini taşır; rûhlar (melekût) yaratılır; bedenler (şehâdet) bu rûhlara yerleşir. Bu zincir tek yönlü değil; geri dönüş de var: insan ölünce rûh melekuta; sonra cebrûta; sonra… Bu bir dönüş yolculuğu.
Tasavvufî Yolculuk — Yukarıya Doğru
Tasavvufî yolculuk yukarıya doğrudur. Mü’min şehâdet âlemindeki nefsî isteklerden geçer; melekuta yaklaşır; cebrûta erişir; vahidiyyete ulaşır; ahadiyyetin ufkuna gözlerini çevirir. Bu yolculuk sufînin ömrü boyunca süren bir süreçtir.
Sınırı Bilmek
Sınırı bilmek önemlidir. Bu mertebeler hakkındaki bilgi — sufî büyüklerinden gelir; vahyin de işaret ettiği bir konudur. Ama bu konuda aşırılığa kaçmamak gerek. «Mertebeleri bilirim» diye kibirlenenler — bu sahih tasavvufu kavramamış demektir. Mertebeleri bilmek, ama tevâzu üzerinde durmak — sahih yaklaşım.
Niyâz — Yukarıya Yolculuk
Niyâz: «Yâ Rab, beni varlık mertebelerinde yukarıya doğru yolculuk edebilen bir mü’min eyle. Şehâdet âleminin nefsî esaretinden kurtulup melekuta yaklaşmamı nasîb et. Sahih sufî büyüklerinin yolunu örnek almamı nasîb et. Mertebeleri bilmek üzerinden kibirlenmekten beni koru. Tevâzu ile birlikte yolculuğa devam etme tevfîki ver.» Allâh muhâfaza eylesin; bizi yolcu mü’minler eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Merâtibu’l-Vücûd, Ahadiyyet, Melekût. → Tasavvuf Sözlüğü
Ek kaynaklar:
- Kur’an-ı Kerim, Nahl 16/125; hikmet ve güzel öğütle davet ilkesi.
- Kur’an-ı Kerim, Ahzab 33/21; Resulullah’ta güzel örnek oluşu.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, takva, ihlas ve güzel ahlak bölümleri.
- İmam Gazali, İhya-u Ulumi’d-Din, kalp terbiyesi, ahlak ve ihlas bölümleri.
- Buhari, İman ve Rikak bölümleri, niyet, ihlas ve ahlak rivayetleri.
- Müslim, Birr ve Sıla bölümü, güzel ahlak ve kardeşlik rivayetleri.
- Tirmizi, Birr ve Sıla, zühd ve deavat bölümleri.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, ihlas, takva, zikir ve güzel ahlak bölümleri.
- İbn Hacer el-Askalani, Fethu’l-Bari, ilgili Buhari rivayetlerinin şerhi.
- Kuşeyri, er-Risale, tasavvuf adabı, hal ve makamlar bahisleri.