İyilik Yapmak ile İlgili Sorular — Bakara 195, Âli İmrân 134, İnsân 8
İyilik yapmak — İslâm’ın temel öğretilerinden. Hangi iyiliği yapacağız? Kime yapacağız? Niyetimiz ne olmalı? Açıkça mı gizli mi yapmalı? Karşılık beklemek câiz mi? Bu sorular — sahih mü’minin sürekli düşündüğü meselelerdir. Kur’ân çok âyet ile iyilik üzerine vurgu yapar. «Ve ahsinû innallâhe yühibbü’lmuhsinîn» — İyilik edin; şüphesiz Allâh iyilik edenleri sever (Bakara 195). «Vellezîne yünfikûne fi’sserrâ’i ve’ddarrâ’i» — Bollukta ve darlıkta infâk edenler (Âli İmrân 134). «Ve yut’ımûne’tta’âme alâ hubbihî miskînen ve yetîmen ve esîrâ» — Sevdikleri yiyeceği fakir, yetim ve esire yedirirler (İnsân 8). Bu âyetler — iyilik kültürünün temelini kurar. Sahih mü’min iyilik yapmaktan zevk alır.
İyiliğin Tanımı
İyilik — Arapça «ihsân», «birr», «hasene» kelimeleri ile ifâde edilir. İhsân — en güzel şekilde yapma. Birr — sahih iyilik, geniş kapsamlı. Hasene — iyi amel. Kur’ân bu üçünü çeşitli yerlerde kullanır. İhsân hadîsi: «Allâh’a, sanki O’nu görür gibi ibâdet etmen» (Buhârî, Müslim — Cibrîl hadîsi). Yâni iyilik — sâdece dış davranış değil; iç hâl. Sahih iyilik — Allâh’ın görüşünü hissederek yapılır.
Niyet Şartı
İyiliğin ilk şartı — niyet. «İnneme’la’mâlü bi’nniyyâti» — Ameller niyetlere göredir (Buhârî). Aynı eylem — niyetine göre sevap veya günah olur. Aynı bin lira — ihlâs ile verilse sadaka; gösteriş için verilse riya. Sahih mü’min — iyiliğine niyet temeline bakar. Her eyleminden önce — «Bunu kimin için yapıyorum?» diye sorar. Cevap «Allâh için» ise — devam eder. «İnsânlar için, övülmek için» ise — niyeti düzeltir.
Açık mı Gizli mi
İyiliği açık mı yapmalı; gizli mi? Kur’ân her ikisini de tasdik eder. «İn tübdü’ssadakâti feni’immâ hiye ve in tuhfûhâ ve tü’tûhâ’lfukarâe fehüve hayrun leküm» — Sadakaları açıkça verirseniz güzel; ama gizleyip fakirlere verirseniz, bu sizin için daha hayırlıdır (Bakara 271). Yâni — gizli vermek daha üstün; çünkü ihlâsa daha yakın. Ama bazı durumlarda — başkalarına örnek olmak için — açık vermek de meşrû. Örneğin kurum bağışı, vakıf hizmeti — açık olabilir. Kişisel sadaka — daha çok gizli.
Kime Yapmalı
İyiliğin önceliği vardır. Hz. Peygamber’in (s.a.v.) sıralaması: 1) Annebaba — en önce. 2) Eş ve çocuklar. 3) Yakın akraba. 4) Komşu — özellikle akraba komşu. 5) Yetim, dul, fakir. 6) Yolcu (ibnü’ssebîl). 7) Hayvanlar — onlara da iyilik. 8) Genel müslümanlar. 9) Gayri müslimler (zalim olmadıkları sürece). Bu sıralama — sahih iyilik dağıtım haritası. Modern dönemde — uzak insânlara yardım yaparken yakınları ihmâl yaygın. Sahih düzen — önce yakını koru.
Karşılık Beklemek
İyilik karşısında karşılık beklemek câiz mi? Bu, niyete bağlı. Eğer karşılığı — Allâh’tan ahret sevabı olarak bekliyorsan — câiz, hatta tavsiye. «Lâ nürîdü minküm cezâen velâ şükûrâ» — Sizden ne karşılık ne de şükür istiyoruz (İnsân 9). Yâni — insandan karşılık beklemek — ihlâsı zedeler. Allâh’tan beklemek — sahih niyettir. Modern dönemde — sosyâl medyada paylaşım, takdir bekleme — niyeti bozar. Sahih iyiliği yapan, hatırlatmaz.
İyiliğin Çeşitleri
İyilik sâdece mal vermek değildir. 1) Mal sadakası. 2) İlim verme — öğretmek. 3) Vakit — bir gönüllü iş. 4) Söz — güzel kelam. 5) Selam — yaymak. 6) Tebessüm — sadaka (hadîs). 7) Yardım — fizikî destek. 8) Duâ — kardeş için. 9) Hayır işâret — yolu söyleme. 10) Şer önleme — kötülüğü engelleme. Bu on çeşit — herkesin gücü içinde. Mal yoksa söz var; söz olmazsa duâ var. Her mü’min bir şeyle iyilik yapar.
İyiliğin Süreklilik Tavsiyesi
Hadîs: «Allâh’a en sevimli ameller — az olsa da devamlı olanlardır» (Buhârî). Bir kere büyük yardım yapıp sonra unutmak — az ve devamlı yardımdan zayıftır. Sahih mü’min — küçük ama düzenli iyilikler yapar. Haftalık sadaka, aylık vakıf bağışı, günlük tebessüm, sürekli güzel söz. Bu istikrar — sahih kişilik oluşturur.
Niyâz — Sahih İyilik
Niyâz: «Yâ Rab, sahih iyilik yapan bir mü’min eyle. Bakara 195’in ‘iyilik edenleri Allâh sever’ müjdesine nâil olan; ihsân, birr, hasene mertebelerinde iyilik yapan bir kul olarak yetiştir. Cibrîl hadîsindeki ihsân tanımına — ‘Allâh’a sanki O’nu görür gibi ibâdet’ — eriştir. Buhârî’deki ‘ameller niyetlere göre’ düstûrunu hayatımda yaşat; her iyilikten önce niyetimi kontrol eden bir mü’min olarak yetiştir. Bakara 271’in ‘gizli sadaka daha hayırlıdır’ tavsiyesini benimseyen; gösterişten kaçınan bir kul eyle. İyiliğin önceliği sırasını — annebaba, eşçocuk, akraba, komşu, fakiryetimdul, yolcu, hayvan, müslüman, gayri müslim — koruyan bir mü’min olarak yaşat. İnsân 9’un ‘insandan karşılık beklemiyoruz’ rûhunu kalbime nakşet. On iyilik çeşidini — mal, ilim, vakit, söz, selam, tebessüm, yardım, duâ, hayır işâret, şer önleme — uygulayan bir derviş olarak yetiştir. Hadîsteki ‘az olsa da devamlı amel sevimli’ düstûruyla istikrarlı iyilik yapan bir mü’min eyle. Âli İmrân 134’ün bollukta ve darlıkta infâk eden tâifeden olmayı nasîb et.» Allâh muhâfaza eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: İyilik, İhsân, Sadaka. → Tasavvuf Sözlüğü
Ek kaynaklar:
- Kur’an-ı Kerim, Nahl 16/125; hikmet ve güzel öğütle davet ilkesi.
- Kur’an-ı Kerim, Ahzab 33/21; Resulullah’ta güzel örnek oluşu.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, takva, ihlas ve güzel ahlak bölümleri.
- İmam Gazali, İhya-u Ulumi’d-Din, kalp terbiyesi, ahlak ve ihlas bölümleri.
- Buhari, İman ve Rikak bölümleri, niyet, ihlas ve ahlak rivayetleri.
- Müslim, Birr ve Sıla bölümü, güzel ahlak ve kardeşlik rivayetleri.
- Tirmizi, Birr ve Sıla, zühd ve deavat bölümleri.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, ihlas, takva, zikir ve güzel ahlak bölümleri.
- İbn Hacer el-Askalani, Fethu’l-Bari, ilgili Buhari rivayetlerinin şerhi.
- Kuşeyri, er-Risale, tasavvuf adabı, hal ve makamlar bahisleri.