Üveysî Dervişliği Diye Bir Dervişlik Yok — Mürşid Olmadan Tarîkata Girilmez
Üveysî dervişliği diye bir dervişlik yok. Bazı kimseler «ben Üveysi Karânî gibi mürşidsiz dervişim» derler. Hâlbuki Üveysi Karânî kendisi bir mürşidsiz değildi; Hz. Peygamber’i bizzat görmemiş olsa da rûhâniyetiyle bağlı idi. Üveysî bağlantı — istisnâî bir durum; kural değil. Genel kâide: bir derviş mutlakâ bir mürşidi kâmile bağlı olmalı. «Şeyhi olmayanın şeyhi şeytândır» sözü bu kâidenin özetidir. Mü’min bu istisnâî hâli kural zannedip, mürşidsiz tarîkat iddiâsında bulunmamalıdır.
Üveysi Karânî — Tek Bir İstisnâ
Üveysi Karânî tasavvuf târihinde özel bir yerdedir. Yemen’de yaşadı; Hz. Peygamber’i bizzat göremedi. Ama Hz. Peygamber onu medhetti: «Yemen’den bana bir rüzgâr esiyor» buyurdu. Hz. Ömer ile Hz. Ali, Hz. Peygamber’in tavsiyesi üzerine Üveys’i aradılar; onun duâsını talep ettiler. Üveys’in Hz. Peygamber ile bağı — rûhânî bir bağ idi. Bu — tek bir istisnâ; sünnet değil, müstesnâ bir hâl.
Mürşidsiz Dervişlik — İmkânsız
Mürşidsiz dervişlik — pratikte imkânsızdır. Çünkü tasavvuf bir yoldur; yol için bir rehber gerek. Tek başına Kur’ân, hadîs, tasavvuf kitabı okumakla derviş olunmaz. Çünkü tasavvuf sadece bilgi değil — hâl ve nakildir. Hâl, bir kâmilden başka bir kâmile geçer. Mürşidsiz kişi — kitabî bilgi edinir; ama tasavvufî hâli alamaz. Bu — denenmiş bir gerçek.
«Şeyhi Olmayanın Şeyhi Şeytândır»
Bâyezîdi Bistâmî «Şeyhi olmayanın şeyhi şeytândır» buyurmuştur. Bu söz tasavvuf ehlinin temel umdelerindendir. Mürşidsiz kişiyi — şeytân yönetmeye başlar. Çünkü nefis ve şeytân çok hîlelidir; tek başına onlarla mücâdele etmek mümkün değil. Bir kâmil mürşid — bu hîleleri görür, dervişini uyarır, yolda tutar. Mürşidsiz kişi — ya nefsinin oyuncağı olur; ya şeytân ile bağ kurar; ya yolda yorulup vazgeçer.
Sahih Mürşid — Şartlar
Sahih mürşid bulmak için şartlar vardır. 1) Şer’î ilim — Kur’ân, hadîs, fıkıh bilgisi olmalı. 2) Silsile — kesintisiz bir silsile ile Hz. Peygamber’e bağlı olmalı. 3) Sahih hâl — kendisi makâm sâhibi olmalı. 4) İrşâd icâzeti — kendi mürşidinden icâzet almalı. 5) Ahlâk — yaşamı şer’î ölçülere uygun. Bu şartları taşıyan mürşid — sahihtir. Tâlib (öğrenci) bu şartları araştırmadan bağlanmamalı.
Sahte Şeyh Tuzakları
Modern dönemde sahte şeyh çoktur. «Ben mürşidim» diyen ama silsilesi olmayan; şer’î ilim seviyesi düşük; ahlâkı bozuk; mal/şöhret peşinde — bunlar sahte. Tâlib bu tuzaklara dikkat etmeli. Üveysîlik iddiâsı bile bazen sahte şeyhlere âlet edilebilir; «Ben Üveysîyim, mürşid gerek değil bana» diyenler — gerçek tasavvufa zıt giderler.
İstisnâ — Kural Değil
Bir önemli prensip: istisnâ — kural değildir. Üveysi Karânî istisnâî bir kuldu; rûhânî bağlantı ile dervişlik etti. Ama bu istisnâ ile yola çıkmak — yanlıştır. İslâm’da kâide üzerine yürünür; istisnâ üzerine değil. Mü’min «bu istisnâ benim için de geçerli» diye düşünmemeli; aksine «ben istisnâ değilim, kâide üzerine yürümem gerek» demelidir.
Niyâz — Sahih Mürşid
Niyâz: «Yâ Rab, bana sahih mürşid nasîb et. Üveysîlik iddiâsı ile mürşidsiz kalmaktan beni koru. ‘Şeyhi olmayanın şeyhi şeytândır’ uyarısını kalbimde tut. Sahih silsile, şer’î ilim, ahlâk, icâzet sâhibi bir mürşide bağlamayı nasîb et. Sahte şeyh tuzaklarından beni muhâfaza et. Mürşidime sıdk ile bağlanmamı; rehberliğinden istifâde edebilmemi nasîb et.» Allâh muhâfaza eylesin; bizi sahih mürşide tâbi mü’minler eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Üveysîlik, Mürşid, Silsile. → Tasavvuf Sözlüğü
Ek kaynaklar:
- Kur’an-ı Kerim, Nahl 16/125; hikmet ve güzel öğütle davet ilkesi.
- Kur’an-ı Kerim, Ahzab 33/21; Resulullah’ta güzel örnek oluşu.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, takva, ihlas ve güzel ahlak bölümleri.
- İmam Gazali, İhya-u Ulumi’d-Din, kalp terbiyesi, ahlak ve ihlas bölümleri.
- Buhari, İman ve Rikak bölümleri, niyet, ihlas ve ahlak rivayetleri.
- Müslim, Birr ve Sıla bölümü, güzel ahlak ve kardeşlik rivayetleri.
- Tirmizi, Birr ve Sıla, zühd ve deavat bölümleri.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, ihlas, takva, zikir ve güzel ahlak bölümleri.
- İbn Hacer el-Askalani, Fethu’l-Bari, ilgili Buhari rivayetlerinin şerhi.
- Kuşeyri, er-Risale, tasavvuf adabı, hal ve makamlar bahisleri.