Cüzî Akıl Bilmediğinin Düşmanıdır

Mânevi terbiyeden geçmemiş, ilâhî aşka ulaşmamış cüzî akıl; bilmediği, anlamadığı ya da yabancı olduğu şeye önce ön yargılı, ardından düşmanca davranır. Tasavvuf, şeyh, dergâh gibi kavramları tanımayan biri, bir anlatmaya kalksanız anında “siz de para topluyorsunuz” diye defans yapar. İnkâr gerekçesi bilgisizlikten değil, toptancı ön yargıdan kaynaklanır. Hatta ailenin birisi hata yapsa bütün aileyi suçlarız; suç ise bireyseldir.

Aklı Kötürümleştiren Üç Şey: Cehalet, Korku, Güvensizlik

İnsanın doğru ve isabetli karar vermesini engelleyen üç temel unsur vardır: birincisi cehalet ve bilgisizlik, ikincisi korku, üçüncüsü güvensizlik. Güvensizlik özünde insanın kendine güvenmemesidir; başkasına güvenmeme ise bundan türer. Özgüven zayıf olan “bilmiyorum” diyemez, çünkü bunu zayıflık sanır. Oysa gerçek bilgi sahibi bilmediği konuda “bilmiyorum” der. Peygamberimiz kıyametin vaktini soranlara “bilmiyorum” buyurdu — bu onun peygamberliğine gölge düşürmedi; aksine ilminin dürüstlüğünü gösterdi.

“Hoca” ve “Şeyh” Unvanlarının Şartları

Bir kimseye “hoca” denebilmesi için en az beş-yedi temel İslâm ilminden icâzeti olmalıdır: fıkıh, hadîs, kelâm, Arapça grameri, nâsih-mensûh bilgisi. Başına sarık sararak namaz kıldırana hoca denmez. Şeyh unvanı için ise mürşidinin onu sağlığında açıkça tayin etmesi, yazılı icâzet vermesi, bâtın makamlarını geçmiş olması şarttır. Emâre, levvâme, mülhime, mutmainne, râdiyye, mardiyye, sâfiyye nefs makamlarını geçmeden; zikrin hallerinden, rüyâ tevilinden habersiz biri şeyhlik yapamaz.

Zahir İlim ile Bâtın İlim: İmam Şâfiî ve Şeybân er-Râî

İmam Şâfiî Hazretleri büyük bir fıkıh ve hadîs âlimidir. Fakat şeybân er-Râî’nin huzurunda kuzu gibi oturmuştur. İmam Ahmed b. Hanbel de aynı hâldeydi. Şeybân er-Râî’ye zor bir fıkıh sorusu sorulunca hiç beklemeden “bütün gününü gaflette geçirmiş biri tüm namazlarını kaza etsin” dedi — İmam Şâfiî o cevabı duyunca hemen âşık oldu. Zahir ilim fıkıh kitaplarında öğrenilir; bâtın ilmi ise üstada ve mürşide sorulur.

Kaynaklar

Tasavvuf: Aklı cüzî — Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mesnevî I/1

Hadîs: İhsân tarifi ve kıyâmetin vakti — Buhârî, Îmân 37; Müslim, Îmân 1 (Cibrîl hadisi)

Tasavvuf: Şeybân er-Râî ve İmam Şâfiî — İbn Asâkir, Târîhu Dımaşk; Sülemî, Tabakâtü’s-Sûfiyye

Tasavvuf: Nefs makamları — İmâm Kuşeyrî, er-Risâletü’l-Kuşeyriyye

Bu metin, Mustafa Özbağ Efendi’nin sohbet kaydından yazıya aktarılmış ve tez formatında düzenlenmiştir. Orijinal video kaydı: https://www.youtube.com/watch?v=9WonMVv2xU8

İlgili Sözlük Terimleri: Zikir, İhsân, Nefs, Şeyh, İcâzet, Dergâh, Nefs-i Mutmainne. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı