1. Gazâlî Proje Adamı mıydı? Saray Âlimi ile Devlet İçin Düşünen Âlim Farkı
Gazâlî’nin tekniğini koyuyor ortaya; medreselerde okutuluyor. Normalde enteresan bir şeydir, bunun üzerinde ayrıca bir araştırma yapmak lâzımdır: Anadolu sûfîleri genel anlamda Hanefîdir, Şâfiî değiller. Güneydoğuda ve doğuda çok az bir şekilde Şâfiîler vardır; genelde Hanefîdir.
Şimdi mevzûyu buradan toparlıyoruz: Gazâlî bir proje adamıdır. Devlet bir icrâ emreder ve o yerine getirir. Bordrolu din adamı olmuştur; daha sonra bunun pişmanlığını duyar ve îtirâf eder. Proje adamı mıydı? Evet. Bunu bir kısım — çok özür dilerim — kendisini «Gazâlîci» görenler karşı çıkacaklardır, onun umûrunda değildir.
Ama bu benim değil; sıradan bir anlamı yok bunda. Bir kısmı proje adamıdır. Bu nedir? Az önce Emevîlerin düştüğü çukuru söyledim ya: Dîn siyâsetin emrine girer. Şimdi dünyâ üzerindeki İslâmî veya gayr-i İslâmî devletlere baktığınızda hepsinde dîn siyâsetçilerin emrinde, dîn devletlerin emrindedir. Dayatılmış bir dîn yaşar; Hristiyânın, Yahûdînin, Müslümanın. 4000’in üzerinde dünyâ üzerinde dîn ve inanç sistemi vardır.
2. Nizâmiye Medreseleri Baş Müderrisi: Devletin İdeolojik Krizlerine Çözüm
Gazâlî, Nizâmülmülk’ün himâyesinde Nizâmiye medreselerinin baş müderrisi olur. Devletin ideolojik krizlerine çözüm üretir. Bu şu anda bütün devletlerin bence muhtâç olduğu bir şeydir: Devletlerin ve teba’nın ideolojik krizlerine cevap vermeliyiz.
Bir kapitalist sistem var; kapitalist sistemin karşısında ideolojik olarak cevap vereceksiniz. Bir fâiz sistemimiz var; fâiz sisteminin karşısında ideolojik bir cevap vereceksiniz. Bir hukuk sistemi var — bozuk, çarpık, yanlış, keyfî; buna ideolojik cevap vermelisiniz. Gazâlî bunu yapar.
Şimdi bunu böyle düşündüğünüzde Gazâlî muhteşem bir şekilde anlaşılıyor. Ama Gazâlî proje adamıdır; saray âlimi değildir. Nasıl saray âlimi değildir? Devletin akıl danışmanıdır. Devlet ona akıl danışır; ama o devlet için düşünür. Bakın, devlet için düşünür. O devletin emrinde değildir. Buranın altını defalarca çizer: Devletin âlimi değil, devletin emrinde değil, devlet için düşünen bir kimse.
3. Bordrolu Din Adamı: Maaş Bağımlılığı vs. Kanaat Sınırı
Gazâlî’nin bütün kitaplarını araştırsanız — Allâh beni affetsin, ben de ana akıl kitapları olarak bilgisayarda yüklenmiş vaziyette, altı yedi tâne İhyâ dâhil; kütüphânemde de var. İhyâ var, üç-dört tâne daha küçük risâleleri var, Felsefetü’l-Felâsife adlı kitabı var. Normalde bilgisayar ortamında olmayan altı yedi tâne kitabı var; İhyâ dâhil. Ama hemen hemen bütün kitapları benim bilgisayarımda, kütüphânemde var; Türkçe çevrilmiş bütün kitapları.
«Bordrolu din adamı» dediğimizde teknik olarak evet, maaş alıyordu; bunu reddetmiyoruz. Devlette görev aldı mı? Evet, bugünkü Diyânet İşleri Başkanı gibi. Ama buradaki mes’eleye biz, ben bu fakir, maaş bağlamında mı bakacağız? Bağımlılık derecesine veya bağımlılık noktasına mı bakacağız? Ben maaş bağımlılığı olarak görmüyorum.
Gazâlî, devletin ve devleti yönetenlerin yanlışlıklarına «evet» diyecek bir şahsiyet değildir. Bu, meselâ devleti meşrûlaştırmak için dînî hükümleri eylem yükseltseydi, devlet adamlarını veya devlet bürokrasisini meşrûlaştırmak için dînî hükümleri-hukûku eylem yükseltseydi, o zaman derdim ki «devletin ve siyâsetin emrinde bir maaş bordrosu, maaşını kaybetmemek için gelene ‘ağam’, gidene ‘paşam’ demiş.»
4. «Sultan Masûm Değildir, Devlet Kutsal Değildir»
Meselâ Gazâlî’de şunu tespit edemezsiniz, ben edemedim, o yüzden buraya not olarak aldım: Gazâlî’de sultan masûm değildir; Gazâlî’de devlet başkanı kutsal değildir; Gazâlî’de devlet de mutlak değildir, kutsal değildir.
Enteresan bir şeydir: Meselâ Gazâlî hiçbir zaman, hiçbir eserinde ve davranış biçiminde halîfeyi de masûm kılmaz. Halîfe dediğim ne? İslâm dîninin en düz otoritesi, öyle değil mi? Halîfelik o; İslâm’da neden Gazâlî?
Gazâlî bunların o gün için târîhî anlamda eksikliklerini ve yanlışlıklarını görmüştür. Çünkü Gazâlî değil de İbn Rüşd’ü getirmiş olsaydık… Gazâlî’nin burada keskin durduğu noktalardan birisidir. Felsefik olarak defansiftir Gazâlî. Gazâlî’nin bu noktada — geçen dersimde de demiştim ya — Gazâlî’de çok geniş bir çerçevede felsefik bir açılımı yoktur. Ama o günkü düzlem içerisinde Gazâlî mi, İbn Rüşd mü? Gazâlî. Çünkü düzenin kurulması gerekir; devlet-millet kaynaşmasının olması gerekir.
5. Halîfeyi Masûm Kılmamak: Emevî-Abbâsî-Fâtımî-Şîa Çizgisinden Ayrılış
O yüzden meselâ Gazâlî halîfeyi masûm olarak görmez. Oysa Emevîlerde, Abbâsîlerde, Fâtımîlerde, Şîa’da halîfe masûm görülür. Şimdi siz halîfeyi masûm ettiğinizde ne gelir önünüze biliyor musunuz? Papa da masûm. Şimdi halîfeyi masûm kılarsanız halîfe herhangi bir İslâm’ın hukuksal mes’elesini ortadan kaldırabilir; yetkisi vardır, masûmdur. Papa da aynıdır.
O yüzden Gazâlî Kur’ân-Sünnet çizgisinde durur. Akāid noktasında da Kur’ân-Sünnet çizgisinde durur, ibâdet noktasında da Kur’ân-Sünnet çizgisinde durur. Sultânı ve devleti de Kur’ân ve Sünnet çizgisine getirir.
Devlet meşrû olacaksa Kur’ân ve Sünnet hukûkuna uymak zorunda, âdil olmak zorundadır. Devletin meşrûiyyeti adâletten geçer Gazâlî’ye göre. Ve Gazâlî’de sultânın meşrûiyyeti de Kur’ân-Sünnet’ten ve adâletten geçer. O yüzden bunları net bir çizgi şeklinde koyup ben onu saray âlimi olarak görmüyorum, bordro mahkûmu olarak da görmüyorum, değişik menfezlerin elemanı olarak da görmüyorum — Allâh beni affetsin.
6. İhyâ’da Zâlim Sultanlara Karşı Sertlik: «Dîn Tüccarlarını Gazâlî Gömer»
Bordrolu din adamı dediğimizde teknik olarak evet, maaş alıyordu; bunu reddetmiyoruz. Ama Gazâlî, dîni ve dindarları korumak için devlete bir sınır çizmiştir. Dînin o günkü devletin hukûku tarafından çiğnenmesine karşı dikilmiştir. Selçuklularda tam bir dîn hukûku yoktur; devletin değişik tebaları vardır, değişik hukukları vardır. Ama bütün teba devlet önünde hukuksal olarak eşit düzeyde davranılıyorsa ve bu noktada devletin hukuksal sistemi önünde tebası hakkını alabiliyorsa, o zaman biz ona normalde «devletin elemanı» gözüyle bakamayız.
İhyâ’ya baktığımızda meselâ İhyâ’da örnekliyorum bunu: Zulmeden sultânlara karşı çok ağır ithâmlar vardır. Meselâ İhyâ’da gerçekten bir şey olmadığı halde şeyhlik yapanlara karşı çok ağır sözler vardır. Bugünkü dilde söylenecek olursa: Dîn tüccarlarını Gazâlî gömer. Dîni kendisine sütre edip arkasından her türlü nâmussuzluğu yapan bürokratları, siyâsetçileri, sultanları gömer Gazâlî.
Böyle bakınca, ben buradan bakınca Gazâlî devletin elemanıymış gibi gelmiyor bana. Bu bordro mahkûmlarının yapabileceği bir şey değildir. Bordro mahkûmu olan bir âlim devletin istediği fetvâyı verir. Ne diyorlar şimdi bordro mahkûmu âlimler? Diyorlar ki «Bankanın fâizi fâiz değildir»; örnek. Bunlar bordro mahkûmu. Bordro mahkûmları ne diyorlar? Meselâ «Enflâsyon miktarı kadar fâiz câizdir» diyorlar. Bunlar bordro mahkûmu. Bordro mahkûmu ne diyor? «Bir kadın resmî olarak kimle evliyse evli; on tâne adama da dolaşsa nikâhı durur» diyorlar. Nikâhı resmî nikâhı kimleyse, kadın her gece başka bir adamla dolaşabilir mi, nikâhı duruyor mu? Duruyor diyor. Bordro mahkûmu.
Şimdi öyle olunca Gazâlî’de bordro mahkûmlarına yakışmayacak cesâret, sözler ve davranışlar vardır.
7. Bâtınîlik Reddiyesi: «Oturduğu Sandalyeyi Altından Çekmek»
Devâm ediyoruz. Emredilenin yerini mi getirdi? Bâtınîliğe karşı evet, emredilenin yerini getirdi; reddiye yazdı. Ama yazdığı reddiye az bir şey değil — böyle bakan kimseye o gibi gelebilir. Bâtınîliğe karşı reddiyeyi incelemenizi isterim. İncelediğinizde meselâ böyle slogânik değildir hiç; ilmîdir. Bâtınîliğin meşrûiyet sandalyesinin altından çeker.
Bu fakirin tespiti: Ben Bâtınîliği böyle incelemiş bir kimse değildim; soru gelince Gazâlî ne demiş Bâtınîlikle alâkalı — o zaman baktım. Kendimce tespitim odur: Oturdukları sandalyenin koltuğu altından çekmiş. Reddetmiyor seni ama oturduğun koltuğu çekiyor; devriliyorsun. Müthişçe bir kâğıt.
O yüzden meselâ Gazâlî Bâtınîliğe tekfîr bile etmemiş. Enteresan bir şey: Gazâlî’nin tekfîrciliği yoktur. Ama devletin emrinde olmuş olsa tekfîr ederdi.
8. «Tekfîr Kültürü»: Gazâlî Bâtınîleri, Fâtımîleri, Felsefecileri Bile Tekfîr Etmez
Belli — şimdi devletin emrinde olanlar var, ne var, Selefî-Vahhâbî var, herkesi tekfîr ediyor. Ne diyor? Türkiye’de meşr (meşhûr) bir tarîkat var, mürîdleri tekfîr ediyor mu? Ediyor. Türkiye’de partiler kuruldu, kendilerine oy atılmazsa tekfîr ediyorlar.
Bakın bunlar aynı menfezden beslenen insanlar, aynı menfezden: Âlimleri var, tarîkatları var, siyâsetleri var. Şimdi âlimler aynı çizgide değilseniz tekfîr ediyorlar, sizi tekfîre yönlendiriyorlar. Şeyhleri var, onlar da tekfîr ediyorlar; siyâsetçileri var, onlar da tekfîr ediyorlar. Bakın bir tekfîr kültürü oluştu ülkede. Ve bu tekfîrciler aynı merkezden beslenen kimseler.
Ama Gazâlî’nin Bâtınîlere karşı, İsmâilîlere karşı ve hattâ Fâtımîlere karşı tekfîri yoktur. Enteresan bir şey değil mi? Hattâ Gazâlî felsefecileri bile tekfîr etmiyor. Gazâlî’nin yöntemi muhteşemdir: Oturduğu sandalyeyi altından çekiyor.
9. Felsefecilere Cevâb — Tehâfütü’l-Felâsife: Doktrini Çürütmek
Felsefecilere cevap olarak Türkçeleştirilen Tehâfütü’l-Felâsife‘de felsefecilerin oturduğu doktrini çürütüyor, sandalyeyi altlarından çekiyor. Bâtınîleri de aynı şekilde yapmış, İsmâilîlere de aynı şekilde yapmış. Diğeri o günkü Şîa’ya da aynı şekilde yapmış.
O yüzden Gazâlî’yi çok taşlarlar zâten. Meselâ Gazâlî’yi taşlayan belli ekoller vardır: Şîa taşlar Gazâlî’yi; modernist düşünce Gazâlî’yi taşlar — hâni «İbn Rüşd mü, Gazâlî mi?» tartışması vardır ya. Taşlarlar Gazâlî’yi. Oysa Gazâlî kendi zamânında gerçekten ve gerçekten muhteşem iş yapmıştır. Bugün eleştirebiliriz.
10. Tuğrul Bey, Alp Arslan ve Nizâmiye Medreseleri: «Türkler Olmasaydı İslâm Olmazdı»
Selçuklu, yânî Alp Arslan ve Alp Arslan’dan öncesi amcası Tuğrul Bey. Bakın bunlar târîhî gerçekler. Eğer Tuğrul Bey’in cihâd ve savaşma aşkı, cesâreti, dirâyeti; Alp Arslan’ın İslâm’ı savunma, vatanı savunma, devleti savunma ve devleti kuvvetlendirme aşkı; bununla alâkalı Nizâmiye medreseleri ve Gazâlî olmamış olsaydı, siz bugün olmazdınız. Çok ciddî söylüyorum.
O günkü düzlemde eğer ki bu Türkler — bu çılgın Türkler, ölümü gözünü kırpmadan ölümle oyun oynayan, tâbir-i câizse ölümle dalga geçen o Türkler — olmamış olsaydı, buna ırkçılık olarak söyleyin — hiç umrumda değil — o Türkler olmamış olsaydı, şu anda İslâm dünyâsı bu hâlde olmazdı.
Kaynakça
Eser: İmâm Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn (Dînî İlimlerin İhyâsı) — Zâlim sultânlara ve dîn tüccarlarına karşı sert tutum bölümleri
Eser: İmâm Gazâlî, Tehâfütü’l-Felâsife (Filozofların Tutarsızlığı) — Yunan felsefesinin İslâmî tutarlılık açısından eleştirisi
Eser: İmâm Gazâlî, Fedâihu’l-Bâtıniyye / el-Mustazhirî — Bâtınî-İsmâilî öğretiye karşı ilmî reddiye
Eser: İmâm Gazâlî, el-Munkızü mine’d-Dalâl (Dalâletten Kurtuluş) — Otobiyografik eser: Nizâmiye medresesinden uzlete giriş ve pişmânlık
Tarihî Bağlam: Nizâmülmülk (1018-1092), Siyâsetnâme — Selçuklu vezîri olarak Nizâmiye medreseleri’ni kurmuş; Gazâlî’yi Bağdat Nizâmiye Medresesi’ne baş müderris tâyin etmiştir (h. 484 / m. 1091). — Selçuklu döneminde devlet-medrese-âlim ilişkisi
Tarihî Bağlam: Tuğrul Bey (1038-1063), Alp Arslan (1063-1072) — Selçuklu hânedânının Sünnî-Hanefî çizgide Anadolu fütûhâtı; Malazgirt 1071. Tarafsız akademik kaynak: O. Turan, Selçuklular Târihi ve Türk-İslâm Medeniyeti — Türk-İslâm sentezinin târîhî zemini
Bu metin, Mustafa Özbağ Efendi’nin «Gazâlî’den Sorular» konferans serisinin 1. dersinden derlenmiş ve tez kalitesinde yeniden düzenlenmiştir. Kaynak video: YouTube
Ek kaynaklar:
- Kur’an-ı Kerim, Nahl 16/125; hikmet ve güzel öğütle davet ilkesi.
- Kur’an-ı Kerim, Ahzab 33/21; Resulullah’ta güzel örnek oluşu.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, takva, ihlas ve güzel ahlak bölümleri.
- İmam Gazali, İhya-u Ulumi’d-Din, kalp terbiyesi, ahlak ve ihlas bölümleri.
- Buhari, İman ve Rikak bölümleri, niyet, ihlas ve ahlak rivayetleri.
- Müslim, Birr ve Sıla bölümü, güzel ahlak ve kardeşlik rivayetleri.
- Tirmizi, Birr ve Sıla, zühd ve deavat bölümleri.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, ihlas, takva, zikir ve güzel ahlak bölümleri.
- İbn Hacer el-Askalani, Fethu’l-Bari, ilgili Buhari rivayetlerinin şerhi.
- Kuşeyri, er-Risale, tasavvuf adabı, hal ve makamlar bahisleri.