Edep: Edep Sevgiyle Gelir

Cenâb-ı Hak, Peygamber Sallallâhu Aleyhi ve Sellem Hazretleri’nin huzurunda yüksek sesle konuşmayı yasaklamıştır. Aynı edep, O’nun vârislerinin huzurunda da geçerlidir. Ancak edep zorla dayatılamaz — sevgiyle gelir. Bir kimse seviyorsa ve aktap kabul ettiyse edepli olmaya çalışır. Sevmiyorsa zorla edeplendirmeye çalışsanız, bir gün döner intikam alır.

Tasavvuf sevgi yeridir, sevgiyle yürüyen bir yoldur. Zorlayıcı olmaz ama disiplinlidir — sevene, isteyene, tâbi olana disiplinlidir. Bir kimse kendisi istemeli; kendisi isterse gayet makul ve mâlum olur. İçsel yolculuğa başlayan, üstâdını rüyasında gören, içinde muhabbetini hisseden kimse zaten edeplenir — onu edepsizliğe sevk etseniz bile edepsizliğe yol almaz.

Edep: Dört Kademe

Edebin dört kademesi vardır. Birincisi ve en genişi Kur’ân ve sünnet çerçevesinde davranmaktır — bu herkese yeter. İkincisi imamların ictihâdları ve fetvâlarıyla daha disipline etmektir, incelini görmektir. Üçüncüsü ehl-i tasavvufun kendi içinde oluşturduğu disipline uymaktır — bu artık şekerpâre hâlini alır. Dördüncüsü bunların hepsini içselleştirip sevgiyle yaşamaktır.

Ancak bunlar insanlardan zorla istenemez. Her mekânın kendi edebi vardır — câminin edebi, Harem-i Şerîf’in edebi, dergâhın edebi. Ama edep baskıyla değil, muhabbetle yerleşir.

Başkalarının Eksikliklerini Tamamlamak Senin Vazîfen Değil

Hayatınızı başkalarının eksikliklerini tamamlamak, yanlışlıklarını düzeltmek için heder etmeyin. Bu sizin vazîfeniz değildir. Dervişin vazîfesi mutmain oluncaya kadar kendi nefsiyle ilgilenmesidir. Hiçbir kardeş, hiçbir kardeşe baskı yapmayacak. Birisini ikâz ederken tepesine binip “Bunu böyle yapacaksın” demek yanlıştır.

Bir üstâd konuşurken, eğer gerçekten Allah’ın dostuysa, onu konuşturan Allah’tır. Sana eksik gibi gelir, gereksiz gibi gelir — o senin körlüğünden ve kibrindendir. O başkasına tam geliyordur, başkasına ilâç geliyordur. Sohbetin nereye gittiğini bilemezsin. “Bunu konuşmaya gerek yok” dersen, o senin sağırlığından ve aktap kabul etmediğindendir.

Sevgi Edeplendirir

“Kişi sevdiğine sağır ve dilsizdir” buyurur Peygamber Sallallâhu Aleyhi ve Sellem Hazretleri. Bir rivâyette “Kördür” de buyurur. Yâni sevdiğinden başka bir şey görmez, konuşmaz, duymak istemez. İnsan sevdiğini gördüğünde lâl olur, dilsiz olur. Bu içsel bir hâldir — sevgi edeplendirir, sevgi değiştirir, sevgi dönüştürür.

Hazret-i Mevlânâ’ya sormuşlar: “Bu edebi nasıl sahip oldun?” “Edepsizlere bakarak — bakmayarak, yapmayarak sahip oldum” demiş. Edep kalkma aşısı gibi dışarıdan konulamaz; içsel bir yolculuktur.

Gençlere Değer Vermek

Allah’ın bir lütfu olarak cemâatler hep gençlerden oluştu. Genç kardeşlerin iki saat boyunca sohbet dinlemeleri, zikrullah yapmaları, edeple durmaları büyük bir lütuf ve ikramdır. Yeni gelenler edebi bilmeyecekler, konuşabilecekler, edep sınırını aşabilecekler — ama onlara baskı yapılmayacak.

Kim gelirse ona hizmet edeceğiz, hürmet edeceğiz, saygı duyacağız. Sevgiyle, muhabbetle, saygıyla, isteyerek olmasını istiyoruz bir şeyin. Benim nazarımda tasavvuf budur. Dışarısı sıfırın altında eksi bir derece — herkes evinde rahat oturabilir. Buraya gelen muhabbetinden, sevgisinden, özverisiyle gelir.

Kaynakça

Âyet-i Kerîmeler

• “Peygamber’in huzurunda seslerinizi yükseltmeyin” — Hucurât Sûresi, 49:2
• “O Peygamberde sizin için güzel örnekler vardır” — Ahzâb Sûresi, 33:21

Hadîs-i Şerîfler

• “Kişi sevdiğine sağır ve dilsizdir” — Deylemî, Müsnedü’l-Firdevs; Münâvî, Feyzü’l-Kadîr
• “Yâ Rabbi, göz açıp kapayıncaya kadar beni nefsime bırakma” — Ahmed bin Hanbel, Müsned
• Câmilerde alışveriş yapılmaması — Sünen-i Tirmizî, Kitâbu’l-Büyû’; Sünen-i Ebû Dâvûd, Kitâbu’s-Salât

Tasavvufî Kaynaklar

• Edep ve dervişlik — Sülemî, Âdâbu’s-Suhbe; Kuşeyrî, er-Risâle, Bâbu’l-Edeb
• Mevlânâ’nın edep sözü — Şems-i Tebrîzî, Makâlât; Mevlânâ, Mesnevî
• Üstâd-mürid ilişkisinde edep — İbn Atâullah el-İskenderî, el-Hikemü’l-Atâiyye; Abdülkâdir Geylânî, el-Gunye

Sohbetin Özeti

Bu sohbet, edebin zorla değil sevgiyle geleceğini temel mesaj olarak işlemiştir. Edebin dört kademesi (Kur’ân-sünnet, imamların ictihâdı, ehl-i tasavvuf disiplini, içselleştirme), başkalarının eksikliklerini düzeltmenin dervişin vazîfesi olmadığı, sevginin edeplendirici gücü, gençlere değer vermenin önemi ve tasavvufun sevgi üzerine kurulu bir yol olduğu vurgulanmıştır. Sohbetin özü: edep sevgiyle gelir; sevmeyen edep gösteremez, sevene baskı yapmaya gerek yoktur.

Diğer sohbetler: Dergah Sohbetleri

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi

İlgili Sözlük Terimleri: Zikir, Sünnet, Dergâh. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı