Zikir Nasıl Olmalı — Nefis, Gaflet ve Hakikat — Lisânî Zikirden Kalbi Zikre, Kalbi Zikirden Hâl Zikrine Geçiş
Zikir nasıl olmalı? Zikir — sadece dudakla mırıldanmak değildir. Sahih zikir; lisânî zikirden başlar, kalbi zikre yükselir, hâl zikrine ulaşır. Nefis — zikre engel olur, gevşekliğe çağırır. Gaflet — zikri faydasız hâle getirir, mekanik tekrara dönüştürür. Hakikat — zikrin kalpten gelmesidir, bilinçli olarak Allâh’a yönelmektir. Mü’min zikrini bu üç engelfırsat ekseninde olgunlaştırmalıdır. Sadece dilde kalan zikir — yarısı eksik.
Lisânî Zikir — Başlangıç
Lisânî zikir — dilin Allâh’ı anmasıdır. Subhânallâh, Elhamdülillâh, Allâhu Ekber, Lâ ilâhe illallâh — bu dört kelime İslâm’ın temel zikirleri. Mü’min günlük belli sayılarda bunları okumalı. Lisânî zikir — başlangıç noktası. İlk önce dil alışır; sonra kalp ısınır. Lisânî zikri terk eden — kalbî zikre de geçemez. Bu yüzden günlük sayılı zikr — ihmâl edilmemelidir.
Kalbî Zikir — Orta Mertebe
Kalbî zikir — dil sustuğunda kalbin Allâh’ı anmasıdır. Yâni: günlük işlerini yapan mü’min — kalbi sürekli «Allâh, Allâh» der. Dış işleri devâm ederken; iç hâli zikrullâh ile beraber. Bu mertebe — lisânî zikrin sürekli yapılmasıyla kazanılır. Aylar, yıllar süren bir mücâhede. Kalbî zikre ulaşan mü’min — dünya işlerinde de bereket görür; kalbi her ân huzûr içinde.
Hâl Zikri — En Yüksek
Hâl zikri — sâlikin hâlinin zikre dönüşmesi. Artık dil ile de, kalp ile de zikretmiyor; bütün varlığı zikir hâlinde. Yürüyüşü, oturuşu, konuşması, susması — hepsi Allâh’ı hatırlatır; hepsi O’nun rızâsı için. Bu — peygamberlerin ve evliyâların makâmı. Hâl zikrinde olan mü’min — kâinâta âyna gibi; her hâli Allâh’ı yansıtır.
Nefis Engeli
Nefis — zikrin başlıca engelidir. «Bugün gevşeyeyim, yarın zikrederim» der; «şu kadar bile yaptım, bana yeter» der; «zikr çekerken aklıma başka şey geliyor, bırakayım» der. Bu vesveseler nefsten gelir. Mü’min nefse aldırmamalı; ne hâlle olsa zikre devâm etmeli. Çünkü dağınık zikir bile — hiç zikretmemekten iyidir.
Gaflet — Mekanik Zikr Tehlikesi
Gaflet — zikri faydasız hâle getirir. Dil söyler; kalp başka yerde. Bu — mekanik zikir. Faydası az; çünkü Allâh kalbe bakar. «Allâh sîretlerinize ve mallarınıza değil; kalbinize bakar» buyurmuştu Hz. Peygamber. Mü’min gafletten kurtulmak için — zikrederken anlamına dikkat etmeli; ne dediğini bilmeli; kalbini Allâh’a yöneltmeli.
Hakikat — Kalpten Allâh’a
Hakikat zikri — kalpten Allâh’a yönelmek. Sâdece çekiyor olmak yetmez; bilinçli olarak Allâh’ı hatırlamak. «Subhânallâh» derken — gerçekten Allâh’ı tüm noksanlıklardan tenzîh ettiğini bilmek. «Elhamdülillâh» derken — gerçekten şükür hissetmek. Bu bilinç — zikri canlandırır. Mü’min lisanî zikrini sürekli bu bilinçle zenginleştirmelidir.
Şeyhin Verdiği Vird
Tasavvuf yolunda — şeyhin verdiği vird vardır. Belli bir zikrin belli sayıda günlük tekrarı. Bu — sâliki sıkı tutar; alışkanlık oluşturur; kalbi disipline eder. Şeyh, mürîdin hâline göre vird verir; mürîd sıkı tutar. Bu yolda yıllar geçtikçe — vird zikri lisânîden kalbîye, kalbîden hâle dönüşür. Mürşidsiz mü’min de — sabahakşam sünnet zikrlerini ısrârla yapmalıdır.
Niyâz — Sahih Zikir
Niyâz: «Yâ Rab, zikrimi sahih kıl. Lisânî zikirden kalbî zikre, oradan hâl zikrine ilerleyebilmemi nasîb et. Nefsin gevşekliğinden, gafletin mekanikliğinden beni koru. Hakikat zikrini — bilinçli, kalpten gelen — bana yaşat. Şeyhimin verdiği virdleri sıkı tutmamı, ihmâl etmememi nasîb et. Günlük yaşamımda — yürürken, otururken, çalışırken — Sen’i kalbimde tutmamı sağla. Hz. Peygamber’in ‘kalbim zikrullâh ile parıldar’ hâlinin küçük bir hissesini bana da nasîb et.» Allâh muhâfaza eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Zikir, Gaflet, Hakikat. → Tasavvuf Sözlüğü
Ek kaynaklar:
- Kur’an-ı Kerim, Rad 13/28; kalplerin Allah’ı zikirle huzur bulması.
- Kur’an-ı Kerim, Ahzab 33/41-42; Allah’ı çok zikretme emri.
- Kur’an-ı Kerim, Zuhruf 43/36; Rahman’ın zikrinden yüz çevirene şeytanın arkadaş kılınması.
- Nevevi, el-Ezkar, zikir ve dua adabı bölümleri.
- İmam Gazali, İhya-u Ulumi’d-Din, zikir ve dua adabı bölümleri.
- Kuşeyri, er-Risale, zikir, murakabe ve kalp hayatı bahisleri.