Haya, ihsan mertebesine ulaşmaktır ve kalp zikrullah ile haya sahibi olur

Haya, mü’minin perdesi, ihsan ise örtü üzerinde kandildir. Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette «el-Hayâü mine’l-îmân» hadisi şerîfinden hareketle haya kökünün iman olduğunu, münâfıkın haya hissetmediğini, hayanın da kalbin nazargâh-ı ilâhî olduğu şuurundan beslendiğini anlatır. Cibrîl hadisinde Resuli Ekrem sallallahu aleyhi ve selemin tarif buyurduğu «ihsân: en ta’buda’llâhe keenneke terâhu» ölçüsü ancak haya zemininde açılır ve haya ancak zikrullah ile kalpte demlenir. Bu metin Karabaş-ı Velî sohbetlerinin manevî havzasından bir damla olarak ihsan mertebesinin kapısı haya, hayanın bekcğisi ise zâkir kalp olduğunu gerçekleştirir.

Haya kelimesinin lugavi tahlili ve Kur’ânî izleri

Haya kelimesi Arapça «hyy» kökünden türemiş olup örtmek, çekinmek, kendine dönmek, yaşatmak gibi anlamları taşır. Müfredât-ı Râgıb sahibi İmam Râgıb el-İsfahânî, hayanın «nefsin çirkin gördüğü şeyden çekinmesi» olarak tarif edilebileceğini, aslı itibariyle hâyât (yani diri oluş) ile akrabâ bir mefüm olduğunu anlatır. Kök bir; demek ki haya, kalp diridir; kalp diri ise haya da diridir. Mustafa Özbağ Efendinin çeşitli sohbetlerinde sıkça tekrarlanan bu nükte burada da öne çıkar: Haya kökünü kaybeden bir mizaç, ölü bir kalbin alametidir. Allah Teâlâ Kasas suresinin yirmi beşinci ayetinde Haz. Musa aleyhisselama gelen Hz. Şuayb aleyhisselamın kızını tarif ederken «temşi alestihyâin» (haya üzere yürüdü) ifadesini kullanır; nice müfessir bu âyetin işaretiyle hayanın yürüyüşte, sözde, bakışta, davranışın her ölçeğinde tezahür eden bir ahlak halesi olduğunu beyan etmiştir. Hadis lugatında ise Resulullah aleyhisselatüvesselam «elhâyâu şu’betun mine’limân» yani «haya, imanın şubelerinden bir şubedir» buyurarak hayayı iman ağacının canlı bir dalı olarak vasf etmiştir. Mustafa Özbağ Efendi bu vurgudan hareketle, kalpte iman ağacının cömertçe yeşermesi için haya kökünün zikrullah suyu ile sulanması lazım geldiğini dersümüze yerleştirir.

Cibrîl hadisi şerîfinde üç basamak: islam, iman ve ihsan

Hz. Ömer radiyallahu anhuden rivayet edilen ve İmam Müslim’in Sahîhinde meşhur olan Cibrîl hadisi şerîfi tasavvuf yolunun en sağlam haritasıdır. Cebrail aleyhisselam bir bedevî suretinde gelir, dizini Resulullah aleyhisselatüvesselamın dizine değdirir, önce islamı sorar; kelimei şehadet, namaz, oruç, zekât ve hac olarak cevap alır. Sonra imanı sorar; Allah’a, meleklerine, kitâplarına, peygamberlerine, ahiret gününe, kader hayrının ve şerrinin Allah’tan olduğuna iman olarak cevap alır. Üçüncü sual ihsan; ve cevap işte kalbin sırrına bakar: «En tâbudallahe keenneke terâhu fein lem tekün terâhu feinnehu yerâke», yani «Allahı görüyormuşcasına ibadet etmen, eğer onu görmüyor isen onun seni gördüğünü bilmen». Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette ihsan mertebesinin esasının murakabe olduğunu, murakabe halinin ise sürekli zikrın meyvesi olduğunu vurgular. Zâkir kul, lisânî zikirden kalbî zikre, kalbî zikirden sırrî zikre, sırrî zikirden hâfî ve ahfâ zikre yürüdükçe, üzerinde Allahın nazarının ürkütücü ve şefkatli çadırı daima halecan eder. Bu çadırın kumaşı hayadır; iman direği ise tevhid hakikatıdır. Karabaşı Velî hazretleri Risalei Kâşife’de «haya makamı, ihsan makamının zilhicce hilali gibidir; o görünürse hac kervanı yola koyulur» vechiyle bu nispeti tasvir etmiştir.

Hayanın altı tabakası (haya ehli için altı kademe)

İmam Gazzâlî’nin İhya’u Ulumi’d-Din eserinde ve İmam Sehl b. Abdullah et-Tüsteri’nin tasavvuf risalelerinde haya altı tabakaya ayrılır. Birinci tabaka hayâu’lcinâye; Hz. Âdem aleyhisselam yasak meyveye yaklaştıktan sonra cennette çırlı bir incir yaprağına sığınıp Rabbinden çekinmiştir, bu kademe işlenmiş bir gafleten dolayı utanma halidir. İkinci tabaka hayâu’ttaksîr; meleklerin Rabbına «senî ne kadar takdis edersek edelim noksandır» deyişlerinde olduğu gibi, ibadetin yetersiz olduğunu hissetmenin utanmasıdır. Üçüncü tabaka hayâu’l-îmân; Allah’ın her halde nâzır olduğunu derinden tasdik etmenin verdiği halecan halidir. Dördüncü tabaka hayâu’lmürüvve; insanın kendine olan saygısından, kendi kemalatına yakışmayan davranışlardan çekinmesidir. Beşinci tabaka hayâu’lmahabbet; Hz. Müsa aleyhisselamın Tâha suresinin onikinci ayetinde nalini çıkarmasındaki utanmasıdır, áşıkın maşukunda erimesinden türeyen sevgi hayaıdır. Altıncı tabaka hayâu’lheybet; arş karşısındaki Cebrâille aleyhisselamın titremesi gibi, fakat bu makamın yedinci tabakası olarak Şeyhi Ekber Muhyiddin İbnu’l-Arabi Fütuhat-ı Mekkiyesinde «hayâu’lahılık» başlığıyla ibadetin kemalini görmenin utancını da zikretmiştir. Mustafa Özbağ Efendi bu sohbetinde, müridin manevî sefer defterinde bu altı veya yedi tabakanın adım adım kâten geçilmesi gerektiğini, her tabakada kalbin daha çok zikre çağrıldığını izah eder.

Kalp zikri ile hayanın filizlenmesi: nazargâh-ı ilâhî tahkiki

Resulullah aleyhisselatüvesselam «Allah Teâlâ sizin yalnızca kalplerinize ve amellerinize bakar» (Sahîhi Müslim, Birr 33) buyurmuştur; bu hadisi şerîf kalbin nazargâh-ı ilâhî olduğunu káttin bir berat olarak ortaya koyar. Kalp eğer perde altında zikrullah ile parlatılırsa, üzerine düşen ilahi nazar reddedilmez ve kul Rabbından utânarak bütün uzuvlarını terbiye eder. Karabaşı Velî hazretleri Tarikatname risalesinde «kalbinde zikri celî, lisanında zikri hafî tutan, kapısında daima haya meleki muhafizı ile beklendiği bir saraya benzer» istikametinde temsil çizer. Mustafa Özbağ Efendi bu nispetten yola çıkarak, müridin günlük virdi zikrini eda etmediği sürece haya kuvvei nutkiyesinin azaldığını, dilin gevreğe düştüğünü, gözün haram nazara meylettiğini, kulağın gıybetten zevk almaya başladığını nazara verir. Buna karşılık günün beş vakitinde yedi yüz yüz «Lâilahe illallah» tevhidini, üç yüz «Allahumme salli ala seyyidinâ Muhammed» salavatını ve beş yüz «Allah» ismi celalini halakai zikriyye ile çeken bir sâlike, kalp pişip yumuşadıkça, hayanın hararetinin azalmadan düğümlü bir asuğune dönüştüğünü müşahede ederiz. Kısaca, kalp zikri hayaın müezzini, haya da ihsanın direğidir.

Kur’ân-ı Kerîm işığında haya delilleri

Kur’ân-ı Kerîm hayayı pek çok yerde temellendirir. Bakara suresinin yirmi altıncı ayetinde «İnnallahe lâ yestahî en yadrabe meselen mâ bu’adaten femâ fevkahâ» (Allah Teâlâ bir sivrisineği veya onun üstündekini misal vermekten haya etmez) buyrularak ilâhî haya kavramının tasviri kullanılırken kullara da hakkı söylemekte boğulup haya gerekçesiyle sıkılmamanın eğitimi verilir. Ahzab suresinin elli üçüncü ayetinde sahabei kirâma evlerıne girip çıkarken Resulüllâh aleyhisselatuvesselâmın ehli beytine karşı «estahyî minkum» (sizden utânırdı) buyrulur, bu âyet hayanın peygamberâne edebin rüknu olduğunu gösterir. Tâhâ suresinin onikinci ayetinde Hz. Müsa aleyhisselama «İnnekî bi’lvâdi’lmukaddesi tuvâ» nidasından önce nalin çıkarılması emredilir; mütasavvıflar burada hayanın «nâlin»e kadar nüfuz etmesi gerektiği hükmüne ulaşmıştır. Furkan suresinin altmış üçüncü âyetinde Allahın kullarını «yeşune âlâ-lardi hevnâ» (yerüzünde çok mütevâzı yürürler) sıfatıyla tarif etmesi de hayanın yürüyüşe yansıyan tezahürüne işarettir. Mustafa Özbağ Efendi bu çokca tariflere temas ettiğinde dinleyiciyi Karabaşı Velî havzasına davet eder ve Kâdirîye’den, Rîfâîye’den, Halvetîye’den, Sünbülî’den ve Şabânî’den birikip gelen tasavvuf erbabının haya konusundaki ittifakını çagırır.

Mü’minin gündelik hayatında haya ve ihsan terbiyesi

Mustafa Özbağ Efendi sohbetin son kısmında ihsan mertebesini müridin gündelik hayatını nasıl terbiye edebileceğine bağlar. Sabah uykısundan kalkan zâkir, öncelikle namaza durmadan önce abdest suyu ile birlikte kalbinin tasfiyesini niyet eder; ayna önünde «Allahumme kemma hassente halki fehassin huluki» duasını mırıldanır. İşe çıkarken, çarşıya uğrarken, kısmını kazanmak için müessesesinde çalışırken, komşu ile selamlaşırken, hânımına ve evladına davranırken her halinde «Allahu nâziru ileyye» (Allah bana bakıyor) hakikatını kalbinden çıkarmaz. Mürid bir günden bir güne haya defterinde tedricî bir büyüme kazanır; bu defteri ehli olan bir mürşidi kâmil terbiyesinde tutması gerekir. Allah Tealanın üzerine dökülen rahmeti hayadan haya arttırdıkça kalp ihsana yaklaşır ve kul Resulullah aleyhisselatüvesselamın «istahyü minallahe hakkahayâihi» (Allah’tan haya etmenin hakkını verecek şekilde haya ediniz) emrini yaşar hale gelir. Bu hadiste sayılan beş şart – başı ve içini koruma, karnı ve içini koruma, ölüm ve gelecek öteyi hatırlama, âhireti murat edenin dünya zinetini terk etmesi – hayanın amelî zırhıdır. Karabaşı Velî sohbetlerinde sık zikredilen bu ölçüler İrşad Dergisinde de çeşitli sohbetlerde tekrar tekrar dinleyicinin hafızasına çakılır. Hülasa, haya kalbi ihsan kandılına hazırlar, kandıl ihsanın yağı ile yanar, yağ zikrullah ile sağlanır ve ışık tevhide yönelir.

Bibliyografya

• Kur’ân-ı Kerîm, Bakara süresi, ayet 26 (Allahın misal vermekten haya etmemesi).
• Kur’ân-ı Kerîm, Tâha süresi, ayet 12 (Hz. Müsa’nın nalin çıkarması).
• Kur’ân-ı Kerîm, Ahzâb süresi, ayet 53 (Resulullahın haya sıfatına işaret).
• Kur’ân-ı Kerîm, Furkan süresi, ayet 63 (Rahmanın kullarının yürüyüş tevazusu).
• Kur’ân-ı Kerîm, Kasas süresi, ayet 25 (Hz. Şuayb’ın kızının haya yürüyüşü).
• Sahîhi Buhârî, Edeb 77 (el-Hayau mine’liman hadisi).
• Sahîhi Müslim, îmân 1 (Cibrîl hadisi).
• Süneni Tirmîzî, Kıyâmet 24 (istahyu minallahe hakka hayaihi hadisi).
• Süneni Ebî Dâvüd, Edeb 7 (haya imanın şubesi olarak).
• İmam Gazzâlî, İhyâu Ulümi’d-Dîn, Rub’u’l-Mehlikît, Kitâbu Riyazeti’n-Nefs.
• İmam Râgıb el-İsfahânî, Müfredâtu Garibi’l-Kur’an, «hyy» maddesi.
• Şeyhi Ekber Muhyiddîn İbnu’l-Arabî, Fütuhât-ı Mekkîyye, Bâbu’l-Haya.
• İmam Sehl b. Abdullah et-Tüsteri, Tefsîru’l-Kur’ani’l-Azîm, Bakara 26 tefsiri.
• Karabaşı Velî, Risalei Kâşife fî Esrari’l-Kübrâ, Haya makamı bahsi.
• Karabaşı Velî, Tarikatnamei Halvetîye, Edebi Mürid bahsi.
• İmam Kuşeyrî, er-Risaletu’l-Kuşeyriyye, Babü’l-Haya.
• İmam Sülemi, Tabakatu’s-Süfiyye, Sehl b. Abdullah bölümü.
• İmam İbn Kayyım el-Cevziyye, Medâricu’s-Sâlikîn, Menzilu’l-Haya.
• Mustafa Özbağ Efendi, Halvetî-Şabânî sohbetleri, «Haya ve İhsan» faslı.
• Mustafa Özbağ Efendi, Karabaşı Velî tahlili sohbetleri (mustafaozbag.com arşivi).
• İrşad Dergisi, Tasavvuf Köşesi, «Hayanın Tabakaları» yazısı.
• İrşad Dergisi, Sohbet Notları, «Cibrîl Hadisi Üzerine» bölümü.

Sohbetin Tasnîfi

Bu sohbet Mustafa Özbağ Efendi’nin Zikrullah serisinin haya ve ihsan eksenli klasik örneğidir; Haya, ihsan mertebesine ulaşmaktır ve kalp zikrullah ile haya sahibi olur başlığıyla Sünbülî ve Şabânî tarikatlarının ortak ahlak literatürü ışığında haya tabakaları, Cibrîl hadisi şerîfindeki ihsan mertebesi, kalp nazargâhı ve zikrullah verisinin pratik mürid hayatına yansıması ekseninde işlenir. Karabaşı Velî hazretlerinin Risalei Kâşife’sinden mülhem temsilleri ve İmam Gazzâlî’nin İhya’daki tasniflerini Türkçe tasavvuf okuyucusuna açar.

Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi Sohbet Kaydı | Seri: Zikrullah

İlgili Sözlük Terimleri: Zikir, İhsân, Haya, Kalp. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı