Nizâmiye Medreseleri — Müfredatı ve Bütçesi Devlete Âit İlk Eğitim Kurumları
Nizâmiye Medreseleri — müfredatı ve bütçesi devlete âit olan İslâm tarihinin ilk eğitim kurumlarıdır. 11. yüzyılda Selçuklu vezîri Nizâmü’l-Mülk tarafından kuruldu. İlk olarak Bağdâd’da (1066), sonra Nişâbur, Basra, İsfahan, Belh, Herât gibi büyük şehirlerde yayıldı. Bu medreseler — sünnî İslâm’a hizmet için kuruldu; özellikle Bûveyhî-Şîa baskısına karşı sünnî akîdeyi savunmak için. Devlet bütçesinden finanse edildiler; öğrencilere yatak, yemek, burs verildi; ücretsiz eğitim sağlandı. Müderrisler — devlet maaşı aldılar. Modern devlet üniversitesi anlayışının ilk örnekleri. İmâm Gazâlî, İmâm Cüveynî, Şeyh Abdülkâdir Geylânî gibi büyük âlimler — bu medreselerde yetişti. Bu mîrâs — modern müslüman üniversite anlayışının temelini oluşturur.
Nizâmü’l-Mülk (öl. 1092)
Nizâmü’l-Mülk — Selçuklu vezîri; Alparslan ve Melikşâh dönemlerinde devleti yönetti. Türk siyâsî dehâsının en parlak örneklerinden. «Siyâsetnâme» kitabını yazdı — siyâsetin sahih yönetimi üzerine. Onun en büyük eseri — Nizâmiye Medreseleri. Devleti — askerî güç ve ilmî alt yapı ile donatmak istedi. Askerî güç — Selçuklu ordusu. İlmî alt yapı — Nizâmiye Medreseleri. Bu çift yapı — Selçuklu devletini bir asır boyunca güçlü tuttu. Nizâmü’l-Mülk sonunda — Hâşşaşîler tarafından şehîd edildi.
Bağdâd Nizâmiyesi (1066)
İlk Nizâmiye Bağdâd’da kuruldu (1066). Bağdâd — o zaman Abbâsî halîfeliğinin başkenti; İslâm dünyâsının en büyük şehri. Medrese ihtişamlıydı: büyük binalar, geniş kütüphane, yatak, yemek hizmetleri. Çevresinde âlimler için evler. Müfredat: tefsîr, hadîs, fıkıh (özellikle Şâfiî mezhebi), kelâm, Arapça, mantık. Öğrenciler — bütün İslâm dünyâsından geliyordu. Bağdâd Nizâmiyesi — sünnî İslâm’ın akademik merkezî haline geldi.
İmâm Gazâlî ve Nizâmiye
İmâm Ebû Hâmid el-Gazâlî (öl. 1111) — Nizâmiye Medreselerinde okudu ve öğretti. Nişâbur Nizâmiyesinde — İmâm Cüveynî’den ders aldı. Sonra Bağdâd Nizâmiyesinde — müderris oldu (1091-1095). Burası — onun en parlak akademik dönemi. Daha sonra mânevî kriz yaşadı; medreseden ayrıldı; tasavvuf yolculuğuna çıktı. «İhyâü Ulûmi’d-Dîn» — bu yolculuğun meyvesi. Sonra Tûs Nizâmiyesine kısa süre döndü. Gazâlî’nin hayatı — Nizâmiye sistemi ile yakından bağlıdır.
Diğer Büyük Âlimler
Nizâmiyelerde yetişen diğer büyük âlimler: İmâm Cüveynî (Gazâlî’nin hocası), Hâcî Halîfe, Fahreddîn Râzî (büyük müfessir), Bahâeddîn Veled (Mevlânâ’nın babası), Şihâbeddîn Sühreverdî, Şeyh Saadi (Şirazlı şâir), Şeyh Abdülkâdir Geylânî (Kâdirî tarîkatının kurucusu — Bağdâd Nizâmiyesinde okudu). Bu isimlerin tümü — Nizâmiye sistemi sayesinde yetişti. Devlet bütçesinden eğitim — kaliteli âlim yetiştirme imkânı sağladı.
Müfredat ve Yöntem
Nizâmiye müfredatı: 1) Kur’ân ve tefsîr — temel. 2) Hadîs — Sünnet bilgisi. 3) Fıkıh — özellikle Şâfiî (bazı yerlerde Hanefî). 4) Usûli fıkıh — hukûk metodolojisi. 5) Kelâm — Eş’arî akîdesi. 6) Arapça — sarf, nahv, belâgat. 7) Mantık — Aristo’dan İslâmî mantığa uyarlama. 8) Felsefe — İbn Sînâ, Fârâbî incelemesi. 9) Tasavvuf — bazı medreselerde. Bu kapsamlı müfredat — bütüncül âlim yetiştirdi.
Devlet Desteğinin Önemi
Devlet desteği niçin önemliydi? 1) Müderris geçim derdi olmadan ders verirdi. 2) Öğrenciler aile baskısı olmadan okuyabilirdi. 3) Sürekli müfredat geliştirme imkânı. 4) Geniş kütüphane ve kaynaklar. 5) Sünnî İslâm’ın resmî desteklemesi. 6) Mezhep dengesi — Şîa baskısına karşı. 7) Kalıcılık — kurum devamı. Devlet bütçesi olmadan — bu kadar geniş akademik faaliyet mümkün değildi.
Modern Mîrâs
Nizâmiye mîrâsı — Osmanlı medrese sistemine geçti; oradan modern müslüman üniversitelere. Ezher Üniversitesi (Mısır), Zeytûne (Tunus), Karaviyîn (Fas) — benzer geleneği sürdürdü. Modern dönemde de — müslüman ülkeler bu mîrâsı yeniden canlandırmaya çalışıyor. Devlet destekli sahih İslâmî üniversiteler — Nizâmiye modelinin modern versiyonu. Bu mîrâs — modern müslüman’ın yeniden keşfetmesi gereken bir hazinedir.
Niyâz — İlim Kurumları
Niyâz: «Yâ Rab, Nizâmü’l-Mülk gibi devleti askerî güç ve ilmî alt yapı ile donatan yöneticiler ümmete nasîb et. Nizâmiye Medreselerinin mîrâsını — devlet destekli ücretsiz sahih İslâmî eğitim — modern dönemde yeniden canlandır. İmâm Gazâlî, Cüveynî, Râzî, Bahâeddîn Veled, Geylânî gibi büyük âlimlerin Nizâmiye sisteminde yetiştiği gibi — modern devlet üniversitelerinde de bu kalitede âlimler yetiştir. Müfredatın bütüncüllüğü — Kur’ân, tefsîr, hadîs, fıkıh, usûl, kelâm, Arapça, mantık, felsefe, tasavvuf — ümmetin modern eğitim sisteminde de yer alsın. Devlet desteği ile — müderris ve öğrenci özgürce çalışsın. Osmanlı medresesi, Ezher, Zeytûne, Karaviyîn mîrâsı sürsün ve gelişsin. Bu mîrâsa lâyık bir mü’min ve bir devlet sistemi nasîb et. İlim öğrenmek için bana güç; öğretmek için fırsat ver. Sahih İslâmî üniversitelerin kurulması ve yaşatılması için ümmete vesîle ol.» Allâh muhâfaza eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Nizâmiye, Medrese, Nizâmü’l-Mülk. → Tasavvuf Sözlüğü