Kur’ân Sünnet Dâiresinde Sevdirin Nefret Ettirmeyin, Kolaylaştırın Zorlaştırmayın — Tebliğin Sünnet Edebi
«Yessirû ve lâ tu’assirû, ve beşşirû ve lâ tunaffirû» — Kolaylaştırın, zorlaştırmayın; sevdirin, nefret ettirmeyin (Buhârî). Bu hadîs — tebliğin sünnet edebidir. Hz. Peygamber bu prensibi sahâbeye sürekli hatırlatırdı. Mü’min başkasına dîni anlatırken — onu kolaylaştırmalı, sevdirmeli; zorlaştırmamalı, nefret ettirmemeli. Bu, Kur’ân ve sünnet dâiresinde bir tebliğdir; hudûddan taşmaz; ama mümkün olduğunca müsamahalı, anlayışlı, motive edicidir. Modern tebliğde sıkça yapılan hata — zorlaştırma, suçlama, baskı. Sünnet bunun aksine sevdirme ve kolaylaştırmayı emrediyor.
Hadîs Konteksti
Hz. Peygamber Hz. Muâz ve Hz. Ebû Mûsâ’yı Yemen’e vâli olarak gönderirken — bu tâlimâtı verdi: «Kolaylaştırın, zorlaştırmayın; sevdirin, nefret ettirmeyin. Birbirinizle uyumlu olun, anlaşmazlığa düşmeyin.» (Buhârî, Müslim). Bu — yeni İslâm’a giren bir bölgeye tebliğ stratejisidir. Yeni mü’minler — alışkanlıklarını birden bırakamaz; zaman lâzım. Bu yüzden zorlaştırma değil; sevdirme. Bu hikmet — bütün tebliğcilere mîrâstır.
Kolaylaştırma — Sünnet İmkânlarıyla
Kolaylaştırma demek — hudûddan taşma değil; sünnet imkânlarını kullanma. Şer’î hukukta — birçok kolaylık vardır: yolcuya namaz kısaltma, hastaya oruç ertelenmesi, fakire zekât muafiyeti, mecbûriyette haram bile mübahlaşması. Bu kolaylıklar Allâh’ın ümmete bir lutfudur. Tebliğci bunları bilmeli; ihtiyâç sahibine kolaylık göstermeli. Her şeye «haram!» damgası vurmak — sünnet edebine aykırıdır.
Sevdirme — Müşfik Anlatım
Sevdirme demek — dîni güzel yönüyle, müşfik anlatımla sunma. Allâh’ın merhameti, Hz. Peygamber’in şefkati, ibâdetlerin lezzeti, müslümanlığın huzûru — bunları öne çıkarmak. Sürekli azap, cehennem, cezâ söyleyip insânı korkutarak değil; bilakis Allâh’ın sevgisi, cennetin güzelliği, ibâdetin manevî tadı ile sevdirme. Allâh «Kullarımı korkutma değil; ümîd ettirme yöntemiyle çağır» buyurur (hadîsi kudsî mânâsında).
Nefret Ettirmenin Tehlikesi
Nefret ettirmek — tebliğin felâketidir. Bir kişiyi dînden nefret ettirmek — onun kıyâmete kadar uzanan sorumluluğunu üzerimize alırız. «Sen onu dînden uzaklaştırdın; senin yüzünden dîne yaklaşamadı.» Bu, ağır bir hesaptır. Bu yüzden tebliğ ederken — sertlik, kibir, suçlama, hakâret olmamalı. Karşıdaki kişi belki yıllar sonra etkilenecek; ama tohum bugün eken. Tohumu zehirleme.
Modern Tebliğdeki Hatalar
Modern tebliğde sıkça yapılan hatalar: 1) Sürekli azap anlatımı — insânı bezdirir. 2) Tekfir — başkasını «kâfir» damgası vurmak. 3) Sertlik — yumuşaklığın yerine sert dilini koymak. 4) Yargılama — kişinin niyetini sorgulama. 5) Üstünlük taslama — «ben senden daha dindarım» tavrı. 6) Detaya boğma — yeni başlayanı küçük meselelerle yıkma. Bu hatalar — tebliğcinin niyeti iyi olsa bile — sonucu olumsuz yapar.
Hz. Peygamber’in Yumuşaklığı
Hz. Peygamber — yumuşaklığın zirvesiydi. Allâh «Sen ancak Allâh’tan bir rahmet olarak onlara karşı yumuşak davrandın; eğer kaba ve katı yürekli olsaydın — onlar etrafından dağılırlardı» (Âli İmrân 159) buyurur. Hz. Peygamber bedevîlerin kabalığına sabretti; düşmanın hakâretine sabretti; bir köleyi azarladığında — onun yüzüne tükürür gibi davranmazdı. Bu yumuşaklık — onun en büyük tebliğ silâhıydı.
Pratik Tebliğ İlkeleri
Pratikte nasıl tebliğ edilir? 1) Önce kendin örnek ol — söz tebliği değil; hâl tebliği. 2) Sorulduğunda cevap ver; sorulmadan zorla sokma. 3) Yumuşak söz kullan — sert dil reddi getirir. 4) Önce büyük meseleleri vurgula — îmân, ahlâk; sonra detaylar. 5) Sabret — tebliğ uzun süreli bir iş. 6) Duâ et — kalpler Allâh’ın elinde. Bu ilkelerle yapılan tebliğ — bereketli olur.
Niyâz — Tebliğ Edebi
Niyâz: «Yâ Rab, beni Hz. Peygamber’in tebliğ edebiyle vasıflandır. Kolaylaştırıp zorlaştırmayan, sevdirip nefret ettirmeyen bir mü’min eyle. Şer’î sınırları korurken — kolaylıkların imkânlarını da bilen bir tebliğci olarak yetiştir. Allâh’ın merhametini, Hz. Peygamber’in şefkatini, ibâdetin lezzetini — sevdirici bir dille anlatmamı nasîb et. Tekfir, sertlik, kibir, suçlama tuzaklarından beni koru. Hz. Peygamber’in yumuşaklığından bana bir hisse ver. Tebliğde sabırla, duâyla, örneklikle yürüyen bir kul eyle. Allâh kalpleri Sen’in elindedir; bana sâdece güzel sözü düşür.» Allâh muhâfaza eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Tebliğ, Kolaylaştırma, Sevdirme. → Tasavvuf Sözlüğü
Ek kaynaklar:
- Buhari, İlim, kolaylaştırma ve nefret ettirmeme rivayetleri.
- Müslim, Cihad ve Siyer, müjdeleme ve kolaylaştırma rivayetleri.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, kolaylaştırma, müjdeleme ve güzel ahlak bölümleri.
- İbn Hacer el-Askalani, Fethu’l-Bari, Buhari’deki kolaylaştırma rivayetlerinin şerhi.
- Kur’an-ı Kerim, Nahl 16/125; hikmet ve güzel öğütle davet ilkesi.
- Kur’an-ı Kerim, Al-i İmran 3/159; yumuşak davranma ve istişare ilkesi.
- İmam Gazali, İhya-u Ulumi’d-Din, irşad, nasihat ve güzel ahlak bölümleri.
- Hayrettin Karaman vd., Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir, Nahl 16/125 ve Al-i İmran 3/159 açıklamaları.