326. Mesnevi Şerhi (2283. Beyitten)

Hazret-i Pîr Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Mesnevî-i Şerîf’inin 2283. beytinden başlayan bu sohbette Mustafa Özbağ Efendi, sahte şeyhlere bağlanan müritlerin durumunu, niyet temizliğinin tasavvuf yolundaki zirve değerini ve “Ameller niyetlere göredir” hadîs-i şerîfinin tasavvufî hayata yansıyan veçhelerini etraflıca ele alır. Sohbet; Hz. Ali ile İbn-i Revâha’nın savaş meydanındaki haykırışından, Bakara 286 âyet-i kerîmesinin “Allâh kimseye gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez” hükmüne; Şeyh Muzaffer Ozak Efendi’nin idâresinde geçen ilk i’tikâf günlerinden, Sivas’ın zâkiri Ahmet Duran ağabeyin Çorum Hacı Mustafa Efendi’ye intisâbındaki edebe; Muhyiddîn İbn Arabî Hazretleri’nin “kuru bir çiçeği şeyh edinen çoban” hikâyesinden, ömreye giderken yaşanan 350.000 dolarlık emânet hadisesine kadar geniş bir tasavvufî tecrübe yelpazesini kuşatır. “Niyet temiz ise yanlış bir şeyhe düşse bile derviş kurtulur, niyet bozuk ise gerçek mürşid-i kâmilin dergâhında dahi duramaz” hakîkatinin pîrâne tahkîki, dik duruşun ailevî ve îmânî kökleri ile sohbet hâtimeye erişir.

Sahte Önderlerin Tarihî Sürekliliği ve Hz. Pîr’in Liyâkatsiz Liderlere Dair Tespitleri

Mustafa Özbağ Efendi, Mesnevî-i Şerîf’in önceki haftalarda okunan beyitlerinin genel hattını şöyle özetleyerek sohbete başlar: “Bu geçen haftaya kadar genel olarak İslâm ümmetinin veyâhut da dünya üzerinde sahte önder, sahte siyâsetçi, sahte bürokrat, sahte şeyh bunlarla alâkalıdır. Hazret-i Pîr’in tespitleri.” Hz. Pîr Mevlânâ’nın bundan tam yedi yüz elli – yedi yüz seksen sene evvel yaptığı bu tespitlerin bugüne ışık tutması, meselenin ârızî değil, insan tabiatına müteallık bir hâl olduğunu göstermektedir. “Liyâkatli olmayan bu Âdem’den itibaren bu insanoğlunun en büyük problemidir.” Liyâkatsiz devlet başkanları, krallar, başbakanlar, bakanlar, komutanlar, din adamları, şeyhler ve âlimler — Âdem aleyhisselâm’dan itibaren beşeriyetin tarihi bunlarla doludur.

Bu beytin akabinde Hz. Pîr meseleyi bir adım öteye taşır ve sahte üstâda bağlanan müritlerin hâline geçer. Mevlânâ’nın tespiti şudur: “Bazen bir mürit davacı ve yalancı bir şeyhe adamdır diye sadakatle inanır, itikat eder. Bu itikat yüzünden öyle bir makâma erişir ki şeyhi o makâmı rüyâda bile görmemiştir.” Bu beyit, bütün sohbetin omurgasını teşkîl eder: dervişin sâfiyâne niyetinin, üstâdının liyâkat eksikliğini dahi tasrîf edip onu Allâh katında yükseltebileceği hakîkati. Hz. Mustafa Özbağ Efendi, bu noktada “davacı şeyh” tipini taşımaktan kaçınmanın yolunu da serdeder: bir kimsenin “ben şu makâmdayım, ben şöyle bir şeyhim, ben böyle bir lîderim, ben böyle bir devlet başkanıyım, ben şöyle bir parti başkanıyım, ben şöyle bir müdürüm, ben şöyle bir bürokratım, ben şöyle bir mîmârım, ben şöyle bir ticâret adamıyım” demesi, Âdem’den itibaren insanlık tarihinde dâima rastlanan bir nefs hastalığıdır.

Hz. Mustafa Özbağ Efendi, Arap geleneğinde harp meydanında kişinin ecdâdının kahramanlıklarını ve kendi kahramanlıklarını haykırarak sayması âdetinin bir misâlini Hz. Ali (radıyallâhu anh) ile takdîm eder. Hz. Ali Efendimiz cenge çıktığında karşıdaki kimse soyunun ve kendi kahramanlıklarını bütün ordunun işiteceği bir yüksek sesle sayınca Hz. Ali de mukâbelede bulunur. Bunun üzerine Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Efendimiz “Eğer savaşta olmasaydı Ali helâk olurdu” buyurur. Aynı hâl Abdullâh ibn-i Revâha (radıyallâhu anh) için de cârîdir; o, savaş kızıştığı zaman sarığıyla ağzını burnunu kapatır ve cenk meydanına haykırarak çıkar, kendi ve ecdâdının kahramanlıklarını anlatır anlatır. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Efendimiz onun arkasından da “İbn-i Revâha eğer ki bunu bu meydanda söylememiş olsaydı helâk olurdu” der.

İbn-i Revâha, aynı zamanda Allâh’ı çokça zikreden, sahâbe-i kirâmı her vesîleyle zikrullâha dâvet eden bir mücâhid sahâbîdir. Bâzı sahâbîler bu hâli Hz. Peygamber Efendimiz’e şikâyet ettiklerinde — “İbn-i Revâha bizi tutuyor hemen zikrullâh halakasına oturtuyor” dediklerinde — Allâh Resûlü “İbn-i Revâha’nın meclisi ne güzel meclistir” buyurur. Hülâsa: harp meydanında düşmanın gözünü “bir – sıfır”, “beş – sıfır” psikolojik olarak yenmek için kişinin kendini methetmesi tecvîz olunmuştur; lâkin diğer her zamanda kişinin kendini methetmesi, dâvâ gütmesi tasavvufun temel umdelerine aykırıdır. Bilhâssa ehl-i tasavvuf “ben şeyhim” bile dememişler, “ben dervişim”, “ben sûfîyim” bile dememişlerdir.

“Oldum” Davâsı Gütmek: Tasavvufî Yolun Genel Kâidesi ve Mürit Sâfiyetinin Mâhiyeti

Tasavvuf yolunun ana kâidesi, sohbette tek cümleyle hülâsa edilir: “Eğer bir kimse ‘oldum’ davâsı güdüyorsa o olmamıştır. ‘Oldum’ davâsı güdüyorsa bir kimse o olmamıştır.” Hz. Mustafa Özbağ Efendi, ehl-i tasavvufun bu husustaki ortak edebini şöyle aktarır: ehl-i tasavvufun her biri “biz derviş adayı olursak ne âlâ, biz derviş adayı olursak ne âlâ, biz bu dergâh bizi kabul etsin, biz burada dervişlik yapmaya gayret edelim, bizim için ne âlâ” demişlerdir. “Hep alamadık demişler ya, gerçek sûfîler oldum davâsı gütmezler. Gerçek bir şeyh de, bir mürşid-i kâmil de oldum davâsı gütmez. Bu sûfîlik yolunda genel kâidedir.” Bu kâide tasavvufun ahlâkî zirvesidir; oldum demeyenin oluşu, “olduk” diyenin ise dökülüşü bu kâidenin neticesidir.

Buna mukâbil meydan sahte şeyhlerle doludur. Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin bizzât müşâhedesi: “Bunun örneklerini çok gördüm ben. Bir kimsenin böyle icâzeti olmayan, mâneviyetı olmayan, o konuda liyâkat sâhibi değil, ehliyet sâhibi değil ama çıkmış meydâna milleti toplamış.” Bu cins zevâtın çevresindeki dervişlere Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin tavsiyesi dâima aynı olmuştur: “Allâh’ı çokça zikredin, Allâh’ı çokça zikredin. Cenâb-ı Hak muhakkak sizin zikirlerinizi boşa çıkarmayacak.” Bu îmân tasavvuf nazariyesinin değil, kelimenin tâm mânâsıyla bizzât müşâhede ile kazanılmış bir kanaattir: “Sen dosdoğru bir yolda gidiyorsan ve sen de dosdoğruysan Allâh seni boşta bırakmaz. Cenâb-ı Hak senin yolunu düzeltir, senin istikâmetini düzeltir. Sana lâyık bir mürşid-i kâmil sana buldurur. Sen yeter ki çok çalış.”

Müritlerin – yani derviş adaylarının – genel hâli, sohbette üç sıfat altında toplanır: samîmî, sâfiyâne ve kalbi temiz. “Bu yola gitmek isteyenler, bu yolda yürümek isteyenler kendilerince mânevî bir yol bulup da orada yürümek isteyenlerin genel hâlleri, büyük bir çoğunluğu sâf temiz insanlardır. Böyle kendilerince bir art niyet düşünmezler. ‘O öyle miydi, böyle miydi’ diye düşünmezler.” Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin tarîkat tarihi içinde karşılaştığı insanlar bu sıfattadır. Lâkin bunun yanında bir kısım tâlibler de menfaat için tarîkat kapısına gelmektedir: “Onlar bellidir zaten. Onların bakışları, davranışları, tavırları, onlar böyle orada bir şey elde edecek onlar. Bir makâm elde edecek, bir mevki elde edecek. Onların orada bakış açıları, düşünceleri farklıdır.”

Bu menfaat ehlinin tipolojisini Hz. Mustafa Özbağ Efendi tek tek sayar: “Ben burada zâkir olayım, şunu olayım, bunu olayım, şeyh olayım” diyenler bir tarafta; “Şöyle yapalım, böyle yapalım. Kimisi koopet herif kurmaya geldi bize” diyenler diğer tarafta. Kimisi market kurmaya, kimisi haccu ümre işi yapmaya gelir. “Bunların bu sûfîlik hayatımız boyunca bunları gördük hep. Hâlâ daha gelirler böyle. Hazır müşteri var ya burada. Ben hepsini, devşireceğim onlara. Diyeceğim ki ben yiyemedim alın siz yiyin tabiri câizse. Bunlar sâf bunlar. Ben bunların paralarını ütemedim. Gel sen üt diyeceğim ona. Adam bir hayâl satıyor sana.” Yol yordam görmemiş, mâneviyâtı tam teşekkül etmemiş bir kimse, böyle hayâl satanın arkasına takılır gider. Bu hâl başka dergâhlarda bizzât müşâhede edilmiştir: bir bakmışsın market açılmış, sonra ne market kalmış ne para; ya da koopet herif kurulmuş, ne koopet herif kalmış ne para.

500.000 Dolar – 350.000 Dolar Hadiseleri ve Tasavvuf Kapısının “Ütülen” Sâfiyeti

Hz. Mustafa Özbağ Efendi, sahte şeyhlik istismârının bizzât karşılaştığı iki büyük örneğini nakleder. İlki: bir kimsenin şeyhi ona “Bana 500.000 dolar getir” demiş, adam bu meblağı şeyhe götürmüş; bilâhare Hz. Mustafa Özbağ Efendi’ye gelip “Bana bir esmâ ver, ben bu 500.000 doları nasıl alayım” demiştir. Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin cevâbı şudur: “Ben bu esmâyı bilsem önce ben kendime okuyacağım. Benim normalde dışarıda bir milyon dolardan fazla alacağım var.” Burada Hz. Mustafa Özbağ Efendi, kendi ticârî hayâtının üç iflâsını tafsîlen anlatır: birincisi devalüasyon — Tansu Çiller dönemindeki devalüasyon ile bütün işin bitmesi; ikincisi çek kanunu — yeni çıkarılan çek kanunu ile bütün çeklerin gümlemesi; üçüncüsü 28 Şubat — devletin 28 Şubat post-modern müdâhalesi süreciyle iflâsa sürüklenmesi. “Üç batışımın üçü de devletle alâkalıdır.” Eski-yeni hesâb edildiğinde ticâretten kalan alacak bir buçuk – iki milyon dolar civârındadır; “kimisi çekip patlattı, kimisi dolar patlattı, patlatan önüne gelen patlattı bize, sıkıntı yok şikâyetim yok.”

500.000 dolar olayında — şeyh bu parayla bir fabrika dahi kurmuş, parayı götüreni de muhâsebeci olarak orada maaşla çalıştırmaktadır. Hz. Mustafa Özbağ Efendi bu hâdiseyi şu istihzâlı tespitle özetler: “İyi paranın başına koymuş seni hiç olmazsa.” Adam orada maaşla çalışmaya devâm etmektedir. Salih Efendi bu hâli görünce “Bu kadar olur mu” demektedir. Hülâsa: müritler genelde sâfiyâne bir şekilde bir şeyhe bağlanır; oradan başka bir beklentileri varsa zâten geldikleri gibi giderler — burada ekmek olmadığını, burada öyle bir şeyin olmadığını gördükleri an yola çıkarlar.

İkinci hâdise daha kalabalık bir istismâr girişimidir. Ümreye gidilecek dönemde bir şeyh Hz. Mustafa Özbağ Efendi’ye gelmiş ve “Maâ ile seni misâfir edeceğiz” demiştir. Sebebi açıktır: 220 kişi ümreye gidecektir; biner dolardan 220.000 dolar, bin beşyüzlerden 300 küsur bin dolar — toplam yaklaşık 350.000 doları o şirket vâsıtasıyla almak. Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin firma ile yaptığı pazarlık şöyle gelişmiştir: ödenecek meblâğ konuşulduğunda, Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin firma sâhipleri Ahmet Acar Bey’in çekini kabûl edip etmeyeceklerini sormuş; sâhipler “Ne demek?” diye memnûniyetle kabûllerini bildirmiş, ardından bizzât Hz. Mustafa Özbağ Efendi “Ahmet Acar sen kes çeklerini ver arkadaşlara” diyerek meseleyi halletmiştir. Pasaportlar içerisindeki geçmişe ait 50’lik – 100’lük dolarlar düşülmüş; Ahmet Acar Bey İstanbul’a gidince çekleri kesmiş, paralar toplanmış ve Ahmet Acar Bey’e teslim edilmiştir. Bu süreç, Ahmet Acar Bey gibi bir esnâf için 360 – 370 bin dolar civârında bir meblâğ idi ki, o vakit için bir esnafın taşıyacağı zor bir yüktür. “Bir Ahmet Acar’a bakıyorlar bir bana bakıyorlar. Ahmet Acar bunu nasıl kabûl etti gibisinden.”

Hâl böyleyken, “maâ ile sizi ümreye götüreyim, 15 gün benim misâfirim ol” diyen şeyhin niyeti aslında 350.000 doları kendi cebine indirmekten başka bir şey değildi. Ümre vakti geldiğinde o şirket meblâğı götürememiş, herkesi “silkelemiş” — yani üzerlerinde olan ne varsa almaya kalkışmıştı. Bu noktada Hz. Mustafa Özbağ Efendi, dervişlerine ana tavsiyesini şöyle teslîm eder: “Buraya gelen kimse sanki böyle oraya gideceğim kuğular gibi dolaşacağım orada böyle hiçbir olumsuz bir şeyle karşılaşmayacak. O düşünceyle gelir. O da sâfiyâne o düşünceyle gelir.” Sâfiyâne gelene “buradan kalk buraya git” denildiğinde alınır; Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin tâbiriyle, bu alınkanlık bizzât kendisinden de kaynaklanmaktadır — “Ben çok alınkanım ya bütün dervişler alınkan bizde.”

Bayındır’ın Yörükköy’ünden Bir Mubuscacı: Sahte Üstâdların Esmâ ve Rüyâ İstismârı

Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin doğrudan müşâhedesi olan bir başka misâl, sahte üstâdların rüyâ ve esmâ üzerinden mürit istismârının nasıl tahakkuk ettiğini bütün çıplaklığıyla gözler önüne serer. Bayındır’da yaşayan bir kimse — “adam bana rüyâ anlatacağım diye uğraşıyor” — gelip rüyâ anlatmıştır. Hz. Mustafa Özbağ Efendi “Esmâsı ne mesela ‘lâ ilâhe illâllâh’, mübârek bir rüyâ gördüm” dediğinde, adam “Dur rüyânı anlat” demiş ve hâdiseyi öğrenmiştir. Adamın anlattığına göre Bayındır’ın yukarısında dağlık bölgede Yörükköy vardır, orada bir şeyh olduğunu söylemekte ve “Benim şeyhim filânca köyden” demektedir. Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin tepkisi şöyledir: “Dağ köyü orası. Ben ismini bile bilmiyorum. Dağ köyü değil mi orası dedim. Evet dedi. Ne arıyor orada dedim?” Sonradan o şahsın aslında bir muskacı olduğu öğrenilmiştir.

İstismârın mekanizması şöyle işlemektedir: derviş bu sahte şeyhe rüyâ anlatamamaktadır; çünkü rüyâ anlattığı her seferinde ders çoğalmaktadır. “Hâlbuki o muskacıymış sonradan öğrendik. Bu şimdi rüyâ anlatamıyor ona. Rüyâ anlatınca benim dersimi çoğaltacak yine diyor ömrü böyle devamlı ‘lâ ilâhe illâllâh’ bir sürü esmâ vermiş ona her rüyâ anlattığında bir esmâ daha vermiş bir zikir vermiş.” Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin “Kaç saat sürüyor?” sualine adam “Yetiştiremiyorum, 23-24 saat sürüyor” cevâbını vermektedir. Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin sıhhat ve mâneviyat açısından açık tehlikeyi ihtâr ettiği cümlesi şudur: “Kafayı yiyeceksin sen böyle giderse.”

Bu ehl-i tasavvuf gözüyle bakıldığında bir mâlûm yanlıştır: dervişin rüyâsına göre devlet sahibi olunan bir esmâ varsa esmâsı söylenir, terbiye etmek için yola çıkılır; rüyâdan rüyâya ders çoğaltılmaz. Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin “halbuki onun rüyâsı devlet varsa bir esmâsı esmâsını söyle yürü git terbiye etmeye çalış” tarzındaki tashîhi, sahîh tasavvufun hocalık edebine bir misâldir.

Bu noktada Hz. Mustafa Özbağ Efendi, Hz. Pîr Mevlânâ’nın asıl mesajına döner: müridin niyeti sâfiyâne ise, art bir düşüncesi yoksa, cin fikirli değilse, şeytânî bir kalbe sâhip değilse o sâfiyâne bağlanma bizzât bir mânevî hazînedir. Çünkü hadîs-i şerîfte Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buyurmuştur ki: “Ameller niyetlere göredir.” O kimsenin niyeti samîmî ise, niyeti ihlâslı ise, kalp perdesi açılır; normalde yanlış bir şeyhe intisâb etmiş olsa bile o niyeti Allâh içinse Allâh onu yükseltir mânevî olarak derecesini ve normalde o kimse bu sefer gerçek bir mürşide ulaşır, hakîkî bir mürşidi rüyâsında görür ve normalde o aslında müridin – derviş adayının – sâfî niyeti, o derviş adayına hazîne gibidir. “Şunu hiç unutmayın hep niyetinizi temiz tutun. Bu Müslümânı Müslümân eden, insanı insan eden, adamı adam eden, kadını kadın eden, derviş adayını derviş eden en önemli şey niyetin temiz olmasıdır.”

Hedefin Şaşkınlığı ve Mürşid-i Kâmil Dergâhının “Sâfiyet Hazînesi”

Niyetin temizliği meselesinin diğer bir veçhesi şudur: kişinin niyeti temiz değil ise, hedefi şaşkın ise — yani Allâh için orada değil, Allâh rızâsı için orada değilse — o kimse gerçek bir mürşid-i kâmilin dergâhında dahi duramaz. Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin tabîriyle: “Senin ayağına bir şey dolanır, senin gönlüne bir şey dolanır, sen orada devâm edemezsin. Çünkü senin hedefin bozuk, senin niyetin bozuk, senin için bozuk. Sen gerçek bir mürşid-i kâmilin dergâhında lâyık değilsin. O yüzden sen ‘baybay’ ettin oradan.” Bu, yolun girişinde değil, ilerleyen safhalarında ortaya çıkan bir mâhiyet sınamasıdır.

Diğer taraftan, gerçekten niyeti temiz olan kimseyi Cenâb-ı Hak gerçek bir mürşid-i kâmile ulaştırır — sen gerçek bir mürşid-i kâmilin dergâhına ulaştın, niyetin temiz değil ise, kalbinin istikâmeti şaşkın ise sen orada da duramazsın. Bu, hem dervişin hem dergâhın iki ayrı sâfiyetinin hassâsiyetinden ileri gelir. Bu meselenin hâkim hakîkati Allâh dostu Şeyh Muzaffer Ozak Efendi’den itibâren hem Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin kendi dergâhında hem de başka dergâhlarda yaşadığı tecrübelerle teyîd edilmiştir.

Hz. Mustafa Özbağ Efendi, mürşid-i kâmilin dergâhındaki sâfiyetin de bir hazîne olduğunu söyler: “Bir mürşid-i kâmilin dergâhında da sâfiyet vardır. O sâfiyet de hazîne gibidir orada. Sen oradaki sâfiyeti bozmaya kalkarsan o sâfiyet seni dışarı atar. O sâfiyet seni orada kaldırmaz. O sâfiyet seni orada toler etmez bir yere kadar eder. Bir yerden sonra Geylân Hazretleri kulağından tuttuğu gibi fıydırır atar seni. Veya Pîr Efendilerden birisi kulağından tutar atar.” Bu temsîlî tasvîr, Abdülkâdir Geylânî Hazretleri’nin ve diğer pîr efendilerin dergâhlarındaki ledünnî gözetimin keskin işleyişini anlatır. “Şimdi hem müridin sâfiyeti hazînedir, hem de dergâhın sâfiyeti hazînedir. İki hazîne birbirinin içerisine karıştı mı muhteşem bir şey çıkar ortaya.”

Mürid sâfî ise, mürşid de gerçek mânâda mürşid değil — ehliyetli değilse — o derviş çalışırsa, gayret ederse, Cenâb-ı Hak onu bir mürşid-i kâmile ulaştırır. Mesele tamâmen dervişin çalışmasına bağlıdır. “Ben bu sâfilik halakasını perdesini mânevî hazîne olarak görüyorum. Çünkü Hz. Peygamber’in hadîsi mucibince ameller niyetlere göredir. Hadîsini İmâm-ı A’zam Hazretleri fıkhında zirve yaptırmıştır bu hadîsi. Bütün her şeyi niyete bağlı İmâm-ı A’zam. Sûfîlik de niyettir çünkü.” İmâm-ı A’zam Ebû Hanîfe (rahimehullâh)’ın fıkıh nazariyesinde “innemâ’l-a’mâlü bi’n-niyyât” hadîs-i şerîfi adetâ yapı taşı mertebesindedir; aynı temel sûfîlik yolunda da geçerlidir.

“Testide Ne Varsa Sızan Odur”: Kalp Dükkânı, Dil Tüccârı

Niyetin tezâhürü, dilden ve gözden zuhûr eder. Hz. Mustafa Özbağ Efendi, sûfîlerin meşhûr ibâresini hatırlatır: “Testide ne varsa sızan odur dışarı. Testi o kimsenin gönlüdür. Senin gönlünde ne var ise senin dilinde de o vardır. Kalp dükkândır, dil tüccârdır.” Bu temsîl tasavvuf ahlâkının en zirve formüllerinden biridir: kalp; mal toplayan, sergi yapan, mahzene çeken bir dükkân; dil ise o dükkânın mallarını sergileyip satışa sunan bir tüccârdır. Dükkânda ne varsa tezgâha o çıkar; gönülde ne varsa dile o gelir.

Hz. Mustafa Özbağ Efendi bu hakîkati ahlâkın muhtelif sıfatlarına teker teker tatbîk eder: “Senin gönlünde kibir varsa dilinde de kibir vardır, gözünde de kibir vardır. Senin gönlünde kendini beğenmek varsa gözünde de dilinde de kendini beğenmek vardır. Senin gönlünde çıfıt çarşısı varsa senin dilinde, gözünde çıfıt çarşısıdır. Senin gönlünde mal sevgisi varsa senin dilinde de mal sevgisi vardır.” Tasavvuf nazariyesinde bu, “zâhirin bâtının aynası olduğu” prensibinin en açık ifâdesidir. “Senin gönlünde ne var ise dilinde ve gözünde o vardır. Bu kaçınılmaz bir şeydir. Gönlünde Allâh olanın dilinde de Allâh olur. Gönlünde Allâh var ise dilinde de Allâh vardır. Onun gönlünde ne var ise hangi sevgi gönlünde yüksekse dilinde o vardır.”

Bu hakîkatin çiğnenmesinin canlı bir misâli olarak Hz. Mustafa Özbağ Efendi, gözünün önünde geçen bir esnâlâne hâdisesini nakleder: Sivas’ın zâkiri ve nakîbi Ahmet Duran ağabeyi başka bir zevât gözünün önünde şikâyet etmektedir. “Diyor ki oradaki zevâtın birisi: ‘Efendim, Ahmet Duran’ diyor — aynen böyle ‘Ahmet Duran’ diyor.” Hâlbuki sûfîlik kâidesinde bir kimse zâkir ise ismiyle çağrılmaz; ona “ağabey” denir, kadın ise “abla” denir. Yaş kaç olursa olsun bu kâide çiğnenmez. Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin içinden geçen söz şudur: “İçimden dedim eyvah gitti bu adam dedim. Sen yılların zâkiri Çorum Hacı Mustafa Efendi’den. Ve Şeyh Efendi intisâb edeceği zaman ‘ben size intisâb ederim ama benim bir i’tikâfa girmem lâzım. Benim i’tikâfımı idâre edebilirseniz ben sizden ders alacağım’ diyen kimse.” Ahmet Duran ağabeyin bu şartı, sıradan bir zâkirin değil, kâmil bir mâneviyâta sâhip kimsenin koyabileceği bir şarttır. Sivas’ın zâkiri Hâcali ağabey ile Ahmet Duran ağabey, ikisi de Çorum Hacı Mustafa Efendi’den nakîb mertebesindedirler.

Tasavvuf edebinde “zâkire”, “nakîbe”, “halîfeye” hitâb tarzı, gönlün hâlinin dile sızdığı en hassâs noktalardandır. Bir kimsenin gönlünde, tabi olduğu zâkire karşı edeb varsa dili o edebi mutlaka taşıyacaktır. Edeb yoksa dilinin sızıntıları o gönül dükkânının mahzeninde nelerin biriktiğini hemen gösterecektir. Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin içinden “eyvah gitti bu adam” demesi, bu sızıntının vehâmetinin pîrâne bir teşhîsidir.

İlk İ’tikâf: Yağsız, Tuzsuz, Etsiz, Üç Dilim Ekmekle Geçen Ramazânın Son On Günü

Sahîh tasavvufun rüknlerinden biri olan i’tikâfın hakîkî tatbîki, sohbette Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin kendi dilinden uzun uzun nakledilir. Şeyh Muzaffer Ozak Efendi, Hz. Mustafa Özbağ Efendi’yi i’tikâfa sokarken Telavandaki teslîmâtını şöyle yapar: “Ne o sıralıyor: yağlı yemek yok, tuzlu yemek yok, hayvan salgıdı yemek yok, et yemek yok, şunun yamak.” Yasaklamalar bir bir sıralanır. Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin kalbine gelen niyet ise daha da öteye geçer: “Ben de benim kalbime gelen oldu. Hiçbir şey yemeyeceğim yâni.” Şeyhe bir şeyi iki sefer anlattırmak âdâbtan değildir; şeyh sormayacaktır “yaptın mı” diye, ikincisini anlatmayacaktır. “Bizim öğrendiğimiz edeb buydu.”

Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin ilk i’tikâfı esnâsında orman işletmesindeki memuriyeti devâm etmektedir. Şeyh Muzaffer Efendi i’tikâfa kim girecek diye sorduğunda, Hz. Mustafa Özbağ Efendi “Sen giriyorsun” emrini almıştır. Vird tertîbi şudur: günlük üç gün boyunca yetmiş bin Lâ ilâhe illâllâh tevhîdi; eğer Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hazretleri rüyâda görülürse dördüncü gün on bin salavât-ı şerîfe; ardından yüz bin Lafza-i Celâl (Allâh ism-i şerîfi); sonra bir tevhîd – bir Lafza-i Celâl tertîbinde yüz bin – yetmiş bin tamâmlanarak i’tikâfın bitirilmesi.

Erzâk anlamında Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin yanına aldığı şudur: ilk i’tikâfa “üç dilim ekmek” götürmüştür. Birinci gün bir dilim, ikinci gün bir dilim, üçüncü gün bir dilim. Dördüncü günden itibâren ne ekmek vardır ne su; bir miktâr zeytin ve çay. “Dördüncü gün bir lokma yemek yok. Beş, altı, yedi, sekiz, dokuz, on, bir lokma yemek yok. Bir tek çay içiyorum geceleri. Oruç devâm ediyor.” Beşinci güne gelindiğinde aynaya ilk defa baktığında yanaklarının çöktüğünü, gözlerinin çukurlaştığını görür. İ’tikâf mahallinden dışarı her çıkışta kafasını bir örtüyle örter; güneşe bakmak yoktur, güneşi görmek yoktur, aydınlıkta durmak yoktur, dışarıda vakit geçirmek yoktur. Tuvâlete gidildiğinde dahi vesveseye düşmemek için her seferinde yeniden abdest alınır. Dünyâ kelâmı konuşmak yoktur. Herhangi bir kimseyle görüşmek konuşmak yoktur. Râmazân-ı Şerîf’in son on günüdür.

Daire müdürü, mürdür yârıncısı, şefler câmiye gelmiş, terâvîhe basmış, “Ben Mustafa Bey’in müdürüyüm, kendisini görmek istiyorum” demişlerdir. Cevap “ne iyi olursanız olun, görüşmek yasak, görüştüremeyiz” olmuştur. İşte Sivas’ın zâkiri Ahmet Duran ağabey de bu cinsten bir i’tikâf yapmıştır; orada bir sürü hâl ve rüyâlar yaşamış, ağlaya ağlaya Şeyh Muzaffer Efendi’ye gelip “Ben size intisâb etmeye geldim” dediğinde Şeyh Efendi “Çık seyâhâte, gördüklerinin hepsini de seyâhâte anlat” buyurmuştur. Bu, ehl-i tasavvufun ledünnî tâlim metodudur: i’tikâftaki keşf, hâl ve rüyâ; sonra seyâhât; sonra istikrâr.

Ahmet Duran ağabey, ilk geldiği yer Tire’dir. “Bize haber gönderdiler ‘dışarıdan bir misâfir var bu akşam gelin’ dediler. Ben gittim Ahmet Duran abi o zaman tanıdım. Ağlayan ağlayan i’tikâftaki yaşadığı hâlleri anlatıyor.” Bir mürşid-i kâmilin dergâhının i’tikâfı zâhirî i’tikâftan başkadır; orada bir sürü hâdise yaşanır, manen hâzır nâzır tezâhürler vâkî olur. “Öyle câmide elli kişi girmişler herkes ‘lâ-ilâ’ lemmen yapıyor orada şarkı türkü söylüyor — öyle i’tikâf değil.” Şeyh Muzaffer Efendi bu fakîri her sene i’tikâfa katmıştır. İkinci i’tikâfta da Hz. Mustafa Özbağ Efendi yine bir dilim ekmek götürmüş; “yesen ne oluyor, yemesen ne oluyor” diyerek üç gün üç dilim, dördüncü günden sonra hiç. Bu sıkı tutum kendini methetmek için anlatılmamaktadır; “o i’tikâf böyle çatırtılı geçiyor bizde” denilen tasavvufî disiplinin tabîî tezâhürüdür.

İmâm Hocanın İ’tikâfı, Ayağa Kalkıp Tevhîd ve “Mustafa Kardeş Gördüm Elhamdülillâh”

Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin anlattığı bir başka i’tikâf hâdisesi, mürşidin himmetinin ne kadar etkili olduğunu vâzıh bir şekilde tesbît eder. Bir imâm hoca i’tikâfa katılmış; üçüncü gün geldiğinde Oktay’la berâber odaya tekrâr girmişler ve “Hoca bir şey var mı?” diye sormuşlardır. Cevap “Yok” dur. Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin içine “daraltı” girmiştir. Çünkü Bayındır’dan bir kimse i’tikâfa girmiş, daha üçüncü günde tevhîdleri çekerken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Efendimiz’i görmektedir; bu imâm ise Hz. Mustafa Özbağ Efendi’den daha âlim bir zât olduğu hâlde — Kur’ân ve İrfânı tahsil etmiş, mübârek bir kişiyken — hâlâ hiçbir şey görmemiştir.

Bunun üzerine Hz. Mustafa Özbağ Efendi gençliğin getirdiği bir cesâretle ayağa kalkmış; Oktay da ayağa kalkmış, hocanın da ayağa kalkmasıyla berâber tevhîd çekmeye başlamışlardır. “Lâ ilâhe illâllâh”… imâm “Allâh” dediği anda kendini atmıştır. Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin içinden geçen şudur: “Tamâm perde açıldı.” İmâm hoca “Mustafa kardeş gördüm, elhamdülillâh gördüm” diyerek elini tutmuştur. Hz. Mustafa Özbağ Efendi “Bırak elimi” demiş ve “Şeyh Efendi’nin himmeti o” diye eklemiştir. “O adam dahi gitti dergâhta.” Mâneviyâtta üstad himmeti ve dervişin gayreti birbirini tamamlayan iki esastır; üstâd vesîledir, vesîledir. “Sen çalışacaksın, sen koşturacaksın.” Lâkin gerçek bir mürşid-i kâmil değilse, dervişini yetiştiremez, yükseltemez. “O dervişlerin mânevî hâlleri açılmaz, onlar mânevî kör olurlar.”

Buna mukâbil derviş öyle çalışır, öyle gayret eder ki şeyhi ona hayret eder. Bunun bir misâlini Hz. Mustafa Özbağ Efendi Bolu‘daki şeyhler toplantısından nakleder. Bolu’da Şeyh Şâbân-ı Velî Hazretleri’nin makâmı ve hazîresi vardır. O makâma gidildiğinde Şeyh Muzaffer Efendi “Önce oğlum makâmı ziyâret edelim” demiştir. Halîfeler arkalarından koşarak gelmişlerdir. Orada üç tevhîd okunmuş, bir bilinmeyen zâttan kazınılan kerâmete şâhit olunmuştur. Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin Şeyh Efendi’ye anlattığı şudur: “Şuradaki dedim zâhat var bunun yanındaki. O dedim halakaya katılmadı. Orada bulunduğu yerden, kabirden ayağa kalktı, orada ders yaptı.” Şeyh Muzaffer Efendi “Naz etti” demiştir. “Bu zâhat efendim, ismini söylemeyeyim şimdi, filânca efendinin babasıymış” denilmiş, kıyâfetleriyle târif edilmiştir.

Sonra o zâtın başına geçilmiş, üç tevhîd okunmuş ve Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin tasvîriyle “Tebessüm etti, sarmaştı, senle de benle de hepimizde sarmaştı.” Şeyh Efendi “İyi oldu o zaman desene” demiş, Hz. Mustafa Özbağ Efendi “İyi oldu efendim” cevâbını vermiştir. O sırada öbür halîfe “O benim şeyhimdi” demiş ve “Sen onu rüyânda mı gördün?” diye sormuştur. Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin cevâbı “Hayır şimdi gördüm” dur. Halîfe “Böyle oluyor mu?” dediğinde, Hz. Mustafa Özbağ Efendi “Oluyor neden olmasın, sizde olmuyor mu?” diye karşılık vermiştir. “E bizde yolda giderken dahi görürsün, normal.” Halîfe “Allâh Allâh, ya târif etmeseydin inanmazdım” demiştir.

Suriye Emevî Mezarlığı, Müesser’in Şeyhi ve Nuri Hocanın Mütercimliği

Aynı tip mâneviyat müşâhedesinin bir başka misâli Suriye’de gerçekleşmiştir. Müesser’in şeyhinin mezarı Şâm civârındaki büyük Emevî mezarlığında aranmaktadır. Şeyh Muzaffer Efendi üç tevhîd okutmuş; Hz. Mustafa Özbağ Efendi “Efendim şurada, ileride tepenin oradan ayağa kalktı, orada” diyerek mezârın yerini tarîf etmiştir. “Müesser’in şeyhinin şeyhi. İlerideki tepede oradan kalktı, oradan zikrullâha katıldı, buraya da gelmedi.”

Müesser “Nasıl birisiydi?” diye sorunca Hz. Mustafa Özbağ Efendi “Başında beyaz sarık vardı, üzerinde kaput gibi bir şey vardı. Böyle krevize kaput giymiş, şöyleydi böyleydi, ince yüzlüydü, sakalı şöyleydi” diye târif etmiştir. Müesser “Evet evet ne yapayım” diye demektedir. Hz. Mustafa Özbağ Efendi, Müesser’in imtihânına girdiklerini sezmiş ve bir anda gözünün önüne adamın gözlerinin geldiğini fark etmiştir. “Müesser’in göz renginden adamın gözleri uzandı, iki parmağımı uzattım, tak Müesser’in gözünün önünde durdu. ‘Gözlerinin rengi de bunun gözlerinin renginden’ dedim.” Müesser bunun üzerine kendini bırakmış ve “avlanmaya” başlamıştır. Bu, sahîh tasavvufun keşf ve müşâhedesinin imtihâna verdiği cevâbı, yani üstâd ile derviş arasındaki ledünnî tasdîki gösterir.

Yolda dönüşte Nevşehirli imâm hoca Nuri’nin mütercimliği nüktesi yaşanmıştır. Müesser arabada uyuklayan Nuri’ye dönmüş, Hz. Mustafa Özbağ Efendi arabayı kullanmaktadır. Müesser “Şeyh Mustafa’ya söyle, benim kızımı ona vereyim” demektedir. Nuri “hım” yapmaktadır. Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin Müesser’in dilinden anlamasıyla durum şöyle gelişir: “Lan Nuri dedim ben. ‘Buyur abi’ dedi. ‘Oğlum sen kimden yanasın lan’ dedim ben şimdi. ‘Mütercimlik yapacaksan yap dedim. Ne söylemiyorsun bana ne söylediğini.'” Nuri “Abi kafayı yemiş ya” demektedir. Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin sözleri devâm eder: “‘Ne demek lan kafayı yemiş’ dedim. ‘Ne söylemiyorsun bana? Benim kızımı nikâhlayalım diyor’ dedim. ‘Ne söylemiyorsun bana sen?’ dedim. ‘Abi anladın mı, Allâh senin iyiliğine versin’ dedim. O zannediyor ki ben onu anlamayacağım. İmâm kafası. O da imâmdı.”

Şeyh Muzaffer Efendi sanki olup biteni bilmiyormuş gibi “Mustafa Efendi ne oldu Nuri ile?” diye sormuştur. Hz. Mustafa Özbağ Efendi “Bu kime çalıştı belli değil efendim, bunu” demiş; sonra “Böyle böyle dedi bana, tercüme etmiyor” diye şikâyet edince Şeyh Efendi gülerek “Nuri sen de bunu anlamayacağını mı düşündün?” diye sormuştur. “Tabi paçayı zor yırttık oradan biz. Bir gidip iki gelecektik neredeyse.” Bu nüktelerin ardındaki tasavvufî ders şudur: “Şimdi derviş çalışırsa onu görür. Gerçek bir mürşid-i kâmil değilse başındaki, gerçek bir mürşid-i kâmile yolu açılır onun. Yeter ki derviş çalışsın. O yüzden o dervişin makâmı yükselmez diye bir şey yok. Makâmı yükselir.”

Muhyiddîn İbn Arabî Hazretleri ile Çoban Hikâyesi: “Sen Şeyhini Kuru Bir Çiçek mi Zannettin?”

Müridin niyetinin sâfî olması ile mürşidi cins olarak nasıl olursa olsun aşma melekesinin en pîrâne misâli, Muhyiddîn İbn Arabî Hazretleri’nin zamanına âit küçük ama zirve bir hikâyedir. Bir çoban dağda iken, etrafında zikr-i Hak’la meşgûl olan herkesin bir şeyhi olduğunu işitmiş ve “Ya herkesin bir şeyhi var. Şu çiçek çok güzel, dağda bu çiçek de benim şeyhim olsun” demiştir. Çoban her gün o çiçeğin önüne oturup Allâh’ı zikretmeye başlamıştır. Bir gün rüzgâr gelmiş, çiçek önde, derviş arkada ve Şâm‘daki Muhyiddîn İbn Arabî Hazretleri’nin dergâhının önünde çiçek sükûm bulmuştur. Muhyiddîn İbn Arabî Hazretleri içeriden seslenerek “Gel çoban efendi” demiş ve şu meşhûr cümleyi söylemiştir: “Sen şeyhini kuru bir çiçek mi zannettin? Sen çalış. O kuru bir çiçek dahi olsa seni istikâmete götürür.”

Bu hikâyenin tasavvufî mesajı şudur: niyet temiz, sâfî ve sırf Allâh için olduğunda, vesîlenin zâhirî mâhiyeti — kuru bir çiçek bile olsa — sâlikinin istikâmetine zarar vermez. Çünkü asıl sevk eden, taşıyan, terbiye eden Hak’tır; vesîle ise yalnızca bir vesîledir. “Sen çalışmazsan orada kalırsın. Orada kalırsın. Yol yürür müsün? Hayır. Orada kalırsın ama. Allâh bizi affetsin.” Tasavvufun “vesîlecilik” anlayışı bu hikâyede zirve bir berraklığa kavuşur: vesîle olmadan olmaz, ama vesîlenin tek başına yeterliliği de yoktur — esâs olan tâlibin gayretiyle Hakk’ın sevkidir.

Hz. Pîr Mevlânâ’nın aktarımıyla “Bu sûretle mürîde su ve ateş bile zarar vermez. Hâlbuki şeyhe zararlıdır. Fakat bu nâdirdir.” Mevlânâ Hazretleri tasrîf ediyor: nâdir olarak tâlibin itikâdındaki parlaklık yüzünden şeyhin yalanı tâlibe faydalı olur. Bu nokta sahîh tasavvufun en hassâs nüktelerindendir; ümûmî bir kâide hâline getirilmemekle berâber, dervişin sâfî niyetinin ne kadar büyük bir mânevî kuvvet taşıdığını anlatır.

Bunun îmânî temeli Bakara sûresinin 286. âyet-i kerîmesidir: “Allâh kimseye gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez.” Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin ifâdesiyle: “Sen normalde eğer samîmî mürit yanlış şeyhe düşse dahi onun için bir imtihân olur ama onun ihlâsıyla o yükü taşır o derviş. Cenâb-ı Hak ona bir fazladan yük yüklemez. Bir mürşid-i kâmile Cenâb-ı Hak fazladan yük yüklemez. Dervişler der ki şeyhin yükü çok ağır. Ona ağır gelmez o. O karşıdan bakana ağır gelir. Cenâb-ı Hak hiçbir varlığa zulmetmez. Hiç kimseye gücünün üstünde bir güç yüklemez.” Bu, hem dervişin imtihân yükünün hem de şeyhin halîfelik yükünün tabîî bir orantı içinde takdîr edildiğinin tasavvufî tasrîhidir.

Yüz Kişilik Zâkir, Beş Kişilik Çavuş: Tasavvufî Vazîfelerin Orantı Kâidesi

Tasavvufî vazîfelerin tasarrufunda mânevî kapasitenin tâbî olduğu orantı kâidesi, sohbette örnekler üzerinden açıklanır: “Bir kimse vardır 100 kişiyi idâre edebilecektir. Orada 101.’si derviş olmaz. Sebeb o zâkirin kalbi, gönlü, mâneviyâtı 100 kişilik. 101 olacaksa oradaki zâkirin değişmesi lâzım.” Yâni gücü yetmemektedir; o vazîfenin değişmesi lâzımdır. “Bir çavuşun beş tanedir gücü, on tanedir, yirmi tanedir. Gücü yetmezse onu değişir orada. O çavuş da kendini geliştirecek. O da çalışacak ki onun dervişleri de çoğalacak.”

Bu orantının yükselen seyri şudur: Çavuşluğu genişleyen kimsenin zâkirliği genişler; dervişler genişler; akabinde nakîpliği gelir. Nakîpliği gelince oradaki dervişler çoğalır; sonra nükabbâlığı gelir; dervişler yine çoğalır. “Onun normalde hepsi de orantılı. Orantısız bir şey yok.” Tasavvuf yolu, bilfiil tahkîkâtı yapılan bir mânevî istidâd takdîri üzerine inşâ edilmiştir; vazîfeler keyfî olarak değil, kişinin kalp kapasitesine ve mânevî yüküne göre tevcîh edilir.

Bu hâl içinde samîmî mürit yanlış bir şeyhe düşmüşse de, çalışırsa Cenâb-ı Hak onu oradan başka yere sevk eder. Sıkça duyulan bir hikâye vardır: “Efendim ben filânca yerde derviştim ve hep rüyâmda sizi görüyordum. Bana da diyorlardı ki sen bizim geçmiş şeyhlerimizi görmüşsündür. Değil. Ama sizmişsiniz.” Bu, sahîh mürşidin Cenâb-ı Hak tarafından sâfî müridlere rüyâ yoluyla târif olunmasıdır. “O ister Amerika’da olsun, ister Çin’de olsun, ister Japonya’da olsun, ister Rusya’da olsun. Derviş çalışıyorsa gerçek bir mürşid-i Kâmili Cenâb-ı Hak buluşturur ona.”

Yûnus sûresinin 62-64. âyet-i kerîmelerinin “Allâh dostlarına korku yoktur, onlar mahsûn da olmayacaklar mahcûb da olmayacaklar” hükmü bu noktada hatırlatılır. Cenâb-ı Hak dostunu mahsûb eylemez, mahcûb eylemez ortada; Allâh onu ortada bırakmaz; onu kaldıramayacağı bir yük yüklemez ona. Mürid adayına, müridine, zâkirine, çavuşuna, nakîbine, nükabbâsına, halîfesine kaldıramayacağı bir yük yüklemez. “Ama insanlar hevâ ve heveslerini ilâhî denirlerse kaybederler. Bu ayrı bir mesele. Sana samîmî bir niyetle çalışmak düşer. Sana samîmî bir niyetle gayret etmek düşer. Sana samîmî bir niyetle yol yürümek düşer. Geri kalan Allâh’ın işi.” Cenâb-ı Hakk’ın “vâsiu’l-kerîm” sıfatı, dosdoğru yola girene kapısını açan ve kifâyetsiz olduğu yerde kifâyet eden esmâ-yı hüsnâsıdır.

“Yolumuzda Mücâdele Edenlere Yollarımızı Açarız”: Hicretin Hakîkati ve Niyetin Tahakkuku

Hz. Mustafa Özbağ Efendi, niyetin tahakkuk ettiği zemîni Ankebût sûresinin 69. âyet-i kerîmesinin “Yolumuzda mücâdele edenlere yollarımızı açarız” hükmü ile temellendirir. Mücâdele eden, hakîkati bulur; etmeyen bulamaz. “Hepsi de gayrete tâbîdir. Gayretsiz olmaz. Alın terinsiz olmaz. Evde yataraktan dervişlik olmaz. Keyfini düşünerekten çavuşluk, zâkirlik olmaz. Keyfini düşünerekten nakîplik, nügebbâlık, halîfelik, şeyhlik olmaz. Olmaz. Bakın olmaz diye altını çizerekten, direterekten söylüyor. Hepsi de gayrete tâbîdir. Hepsi de iyi niyete tâbîdir. İyi niyet ve gayret. O zaman normalde herkes niyetinin karşılığını bulur.”

Bu noktada Hz. Mustafa Özbağ Efendi, “ameller niyetlere göredir” hadîs-i şerîfinin asıl rivâyet zemînini hatırlatır: bir adam Müslümân bir kadına âşık olmuş ve onun için hicret etmiştir. Allâh Resûlü’ne sormuşlardır: “Yâ Resûlallâh, o da hicret sevâbı alacak mı?” Allâh Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem buyurmuştur ki: “Niyet, niye niyet ettiyse onun sevâbını alır. Kadına niyet eden kadını bulur.” Bu hadîs-i şerîf, Buhârî ile Müslim’in başına konulan ve İmâm Nevevî’nin meşhûr Erbâ’în‘inin birinci hadîsi olan rivâyettir.

Hz. Mustafa Özbağ Efendi bu hadîsi tasavvufî sahaya tatbîk eder: “Metaya, dünyâya niyet eden dünyâyı bulur. Allâh’ı niyet eden Allâh’ı bulur. Hicret. Sen niyetin ne? Mâl satmak. Çıkarsın mâlını satarsın. Hicret ettin. Sen evinden, barkından, işinden, aşından, eşinden, sevdiklerinden ayrıldın. Hicret ettin. Niye? Ticârete. Senin o ticâretin bereketli olur, merak etme. Niyetini sağlam tutarsan kimseyi aldatma, aldanma da, aldatmak için de yola çıkma. Senin ticâretin bereketli olur.” Aynı şekilde tertemiz bir evlilik niyetiyle yola çıkanın evliliği de tertemiz olur, Kur’ân ve Sünnet dâiresinde bir evlilik, evlâdı da düşünülerek yapılan niyet karşılığını kesinlikle bulur. “Olmadıysa sen yalancısın o zaman. Niyetinde sıkıntı var senin. Senin niyetin sahîh değil.”

Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin kendi tasavvufî hicretini anlatması bu noktada bir hâtimeye dönüşür: “Ben yola çıktım da. Ulan bu hayy-ı harara, gürreye kurtulayım. Kenara geçeyim, dervişlik yapayım diye yola çıktım ben. Benim niyetim buydu. Ben çok hareketli bir hayât yaşadım o zamana kadar. Ben sükûnete ereyim, bir derviş olayım, böyle bir kenara çekileyim, dervişlik yapayım dedim. Biz kaynar kazanın içine düştük. Kaynar kazan da değil. Kocaman bir okyanus fokur fokur kaynıyor. Onun içine düştük biz.” Niyetin Hak katında tahakkuku, çoğu zaman insanın hayâlinde tasarladığı şekilde değil, Hakk’ın takdîr ettiği şekildedir; hülâsa “ne zâkirlik, ne nakîplik, ne çavuşluk, ne şeyhlik” hesâbı olmaksızın, bütün vazîfeler Hakk’ın bir takdîri ile tahakkuk etmiştir. “Hâlâ da bilmiyorum ben. Hâlâ da bilmiyorum. Daha benim ağzımdan kimse duymamıştır ‘ben şunu oldum’ diye. Veyâ Şeyh Efendi Allâh affetsin. Efendim bana şunu verin. Ağzımdan çıkmamıştır. Dilim kopsun çıktıysa.”

“Mahşerde Sizin Boğazınızdan Tutacağım”: Üç Defa İflâs Etmiş Bir İnsanın Niyet Tahkîkâtı

Niyet temizliğinin pratik tahkîkâtı, Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin kendi mâlî bahsindeki sebatına dayalı olarak ortaya konulur. Üç defa iflâs etmiş, hem de beş on liralık değil milyonlar dolarlık iflâslar yaşamış bir insânın îmânlı durduğu nokta şudur: “Ben hep şuna inanırdım. Ben bu parayı kumarda, kadında, kızda, barda, pavyonda yemedim. Ben isrâf edip gösterişe, şata-ata-şatafata düşüp de yemedim. Benim paramın nereye gitti belli. Allâh beni ayağa kaldıracak diyordum.” Bu, Bakara 286 âyet-i kerîmesinin pratik tatbîkidir: Allâh kimseye gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez ve mâzlûma muhakkak haklarını verir.

Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin arkasından iftirâ edenlere, yalan söyleyenlere, gıybet edenlere, olmayan şeyleri olmuş gibi gösterenlere karşı tavrı şudur: “Beni seyredeceksiniz. Beni seyredeceksiniz ve pişmân olacaksınız. Biz bu yanlışlığı neden yaptık? Neden buna bu kötülüğü yaptık? Neden bunu arkadan hançerledik? Neden hâinlik yaptık diye pişmân olacaksınız diyordum ve mahşerde sizin boğazınızdan tutacağım, Allâh’a hesâb vereceksiniz diyordum.” Bu, sırf bir intikâm hissi değil, niyet tahkîkâtının bir uzantısıdır; çünkü Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin niyeti zâlim olmak değildi, hayır olmaktı; hayır niyetinin zâhirî hayât şartlarındaki imtihânı bunu netîceye götürmüştür.

Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin niyet hakkında özlü bir cümlesi vardır: “Niyet benim için zirve bir şeydir. Zirve. Zirvedir bu.” Kendisi her zaman kendi niyetine bakar; “Başka bir şey yaşanmış olabilir, yaşanır, ben niyetime bakarım. Benim niyetim ne? Allâh bizi niyetini bozanlardan eylemesin. Âmîn. Son nefesimize kadar niyeti temiz olanlardan eylesin. Âmîn.” Bu hâl Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin tasavvufî hayâtının tâ başından beri sâbit bir vâsfı olmuştur: “Ben kendimi bildim bileli. Cenâb-ı Hak hamd ü senâ olsun. Ben birisine kötülük düşünmemişimdir hiç. Hiçbir kimseye düşmanım dahi olsa ben ona kötülük düşünmemişimdir dervişlikten önce de.”

Niyet tahkîkâtı, kişinin imtihân alanında dahi gayr-ı insânî bir tavra meyletmemesini gerektirir: “O kadar çok sıkıntı yaşadım ki ben etrâfımdan, yakınlarımdan, her tarâftan; babam öldükten sonra ben hiç kimseye kötü bir şey düşünmedim. Kötü bir şey tasarlamadım. Birine kötülük yapmayı düşünmedim hiç. Ben bugüne kadar birinin parası, karısı, kızı, evlâdı, malı mülkü beni hiç ilgilendirmez hiç kimseye. Yok.” Niyetin temiz olması, Hz. Mustafa Özbağ Efendi’ye göre, Müslümânın her hâlinin yapı taşıdır; bir Müslümânın niyeti bozulduğunda ameli ne kadar parlak görünse de Allâh katında bir kıymet ifâde etmez. Bu da “ameller niyetlere göredir” hadîs-i şerîfinin doğrudan tezâhürüdür.

“Eğilmeden Bükülmeden Bulanmadan”: Babadan Mîrâs Dik Duruş ve Mezara Dimdik Gömülen Dervişler

Sohbetin son bölümü, niyetin temizliğinin zâhirî hayâtta tezâhürü olan dik duruş üzerine yoğunlaşır. Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin Türk milletinin tarîhî karakterine dair tespiti şudur: “Bizim Türk milletinin kaderi bu. Biz bir şeyi son dakikada halletmeye çalışırız. Son dakika bir milletiz gerçekten. Biz böyle bıçak kemiğe dayanmadıktan sonra biz harekete geçmiyoruz. Bizim harekete geçmemiz için bıçak kemiğe dayanması lâzım. O zaman da önümüzde kimse durmuyor bizim. Hiç kimse durmuyor.” Bu hem bir özeleştirî hem de Türk-İslâm karakterinin direnç noktasının teşhîsidir. “Biz son dakika insanız.” Buradan bir tasavvufî vasîyet çıkar: “O yüzden niyetlerinizi son dakikaya kadar hiç bozmayın. Niyetlerinizi son nefesinize kadar temiz tutun. Son nefese kadar zikrullâh halakasında dâim durun.”

64 yaşına kadar Cenâb-ı Hakk’ın hiç kimseye boyun büktürmeden, muhtâç eylemeden ulaştırması Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin sonsuz hamd-ı senâsına vesîledir. “Dimdik yaşatan Rabbime hamd olsun. Dimdik yaşattı beni bugüne kadar. Ben ne bir bürokrat tanırım, ne siyâsetçi tanırım, ne gizli odaklar tanırım. Hiçbir şey tanımam. Hiç kimseye boyun bükmem. Dik bir insanımdır, geçimsiz bir insanımdır, agresif bir insanımdır. Evet öyleyimdir. Rabbim öyle beni lutfetmiş, âilede öyle yetiştirmiş.” Bu dik duruşun ailevî kökleri vardır: babası da öyle bir insandır, dedesi de dâhil hiç kimseye boyun bükmemiş, kadınmış, evlâtmış, dedesiymiş — hâlâ saygıyı eksik etmeden ama dik durarak yaşamıştır. “Annıma silahını dayar hiç aklına bile gelmezdi. Ben içimden diyordum ki şimdi bu adam silâhını çekecek, dangadak vuracak, daha onun üstüne üstüne gidiyordu. Adam defolup gidiyordu. Ondan öğrendik biz. Boyun bükmemeyi babam öğretti bize.”

Bu dik duruş ailevî bir mîrâstır ve dervişlik silsilesine bizzât tatbîk edilen bir vasıftır. Hz. Mustafa Özbağ Efendi, eski dervişlere ve hâlihâzırdaki dervişlere bunu tavsiye etmiştir. Oktay Ağabey’e bizzât şöyle demiştir: “Oktay, ölümün buradan yavrum. Hiç kimse yok. Ölümün buradan. Ama senin dimdik ölümünü istiyorum. Seni gömerken de mezarına dimdik gömeceğim. Öyle öleceksin. Sana yakıştığı gibi öleceksin. Boynunu bükmeden öleceksin.” Oktay Ağabey, Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin tasavvufî dileğine uygun olarak boynunu bükmeden Hakk’a yürümüştür. Aynı şey Seyit Taş Ağabey’e de söylenmiştir: “Seyit, o hastalığın buradan dedim. Ölümün de buradan. Senin yüzüne söylüyorum. Ben adamın yüzüne söylerim söyleyecek olduğumu. Senin yüzüne söylüyorum dedim. Ölümün buradan. Ama dimdik öleceksin. Sen Mustafa Özbağ’ın arkadaşısın, dostusun. Dimdik öleceksin. Dilim tevhîdle dimdik öleceksin.” Hamdolsun Seyit Taş Ağabey de dimdik vefât etmiştir.

Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin dergâhı için tasavvufî hedef olarak koyduğu mîsâl, Hz. Pîr Mevlânâ’nın “Her gün bir yerden bir yere göçmek ne güzel. Her gün bir göçtüğün yerden tekrâr göçmek ne güzel” beytindedir. Bu beytin Mustafa Özbağ Efendi’nin yorumu şudur: “Eğilmeden, bükülmeden, bulanmadan. Bir yerden bir yere göçeriz. Göçeriz. Göçebiyiz. Eğilmeyi bilmeyiz, bükülmeyi bilmeyiz, bulanmayı bilmeyiz. Sevdik mi tâbîrimi hoş görün Allâh’ına kadar severiz. Sevgimize dayanacak olan dağlar bile yoktur.” Sevdiğimizi severiz; sevmedik mi de sevmeyiz, yüzüne de söyleriz. “Seni sevemedik kardeş. Sen kendine bir şey ara.” İlk görüşte aşka inananlardanız; baktık, gördük, sevdik mi bitmiştir mesela; o bizim elimizi bırakmadığı müddetçe biz onun elini bırakmayız; o bizim elimizi bıraktıysa da ebediyen dönüp bakmayız ona.

Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin son dakikadaki tavsiyesi sohbete âdetâ bir hâtime mührü gibidir: “Boynumuz kırılır o boyun bizde ama bükülmez. Kırılır eyvallâh. Kıranı da alkışlarız. Helâl olsun deriz. Bir delikanlı çıktı, 64 yıldan sonra boynumuzu kırdı deriz. Onun delilini öperiz. Eğer nefesimiz kalırsa. Ama boynumuz kırıldıysa nefesimiz bitmiştir. O nefes durduğu müddetçe de boynumuz kırılmaz Allâh’ın izniyle.” Sohbetin son cümleleri umumî bir helâlleşme ve niyet duâsıyla biter: “Haklarınızı helâl edin. Bizden yana da helâl olsun. Geceniz hayır olsun. Rabbim niyetlerini temiz tutanlardan eylesin.” el-Fâtiha.

Bibliyografya — Zikredilen Kaynaklar ve Şahıslar

Hz. Pîr Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mesnevî-i Şerîf, 1. cilt, 2283. beyit ve devâmı — sahte şeyhler, sâdıkâne mürit, niyetin tahakkuku, “kuru çiçek” temsîli için ana ders metni; “Bazen bir mürit dâvâcı ve yalancı bir şeyhe adamdır diye sadâkâtle inanır… Bu sûretle mürîde su ve ateş bile zarar vermez” beyitleri.
Bakara sûresi, 286. âyet-i kerîme — “Lâ yükellifullâhü nefsen illâ vüs’ahâ”: Allâh kimseye gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez. Sohbetin omurgasını oluşturan âyet-i kerîme.
Yûnus sûresi, 62-64. âyet-i kerîmeler — “Elâ inne evliyâallâhi lâ havfün aleyhim ve lâ hüm yahzenûn”: Allâh dostlarına korku yoktur, mahsûn da olmazlar mahcûb da olmazlar.
Ankebût sûresi, 69. âyet-i kerîme — “Ve’lleẕîne câhedû fînâ lenehdiyennehüm sübülenâ”: “Yolumuzda mücâhede edenleri muhakkak yollarımıza iletiriz.”
Hadîs-i Şerîf: “İnnemâ’l-a’mâlü bi’n-niyyât” (“Ameller niyetlere göredir”) — Sahîh-i Buhârî (1) ve Sahîh-i Müslim ile İmâm Nevevî’nin el-Erbaî’nü’n-Nevevîyye‘sinin birinci hadîsi; Hz. Ömer ibnü’l-Hattâb (radıyallâhu anh) rivâyeti.
Hadîs: Müslümân kadına âşık olup hicret eden adam — Buhârî ve Müslim rivâyetlerinde: “Men kânet hicretühû ila’mreetin yetezevvecühâ fe-hicretühû ilâ mâ hâcera ileyhi”; sohbetteki “Kadına niyet eden kadını bulur” tatbîkâtı bu rivâyete dayalıdır.
Hadîs: “Ali helâk olurdu” ve “İbn-i Revâha helâk olurdu” — savaş meydanında nefse pay vermek; bu rivâyetler Hz. Ali (radıyallâhu anh) ile Abdullâh ibn-i Revâha (radıyallâhu anh) bağlamında; “İbn-i Revâha’nın meclisi ne güzel meclistir” (zikir meclisinin fazîleti) hadîs-i şerîfi.
Hz. Ali ibn Ebî Tâlib (radıyallâhu anh) — savaş meydanında soyunun ve kendi kahramânlığının haykırılması bahsi.
Abdullâh ibn-i Revâha (radıyallâhu anh) — Bedir, Uhud ve Mute şehîdi; sahâbeyi devamlı zikrullâha dâvet eden, savaş meydanında kahramânlıklarını haykıran sahâbî.
İmâm-ı A’zam Ebû Hanîfe (rahimehullâh) — Hadîs-i şerîfin fıkıh nazariyesinde zirveye taşınması: “İnnemâ’l-a’mâlü bi’n-niyyât”i fıkhının yapı taşı kılması.
Muhyiddîn İbn Arabî Hazretleri (Şeyhü’l-Ekber) — Şâm’da yaşamış, kuru bir çiçeği şeyh edinen çoban hikâyesinin râvîsi; el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye ve Fusûsü’l-Hikem; “Sen şeyhini kuru bir çiçek mi zannettin?” ifâdesinin sâhibi.
Şeyh Şâbân-ı Velî Hazretleri — Halvetiyye-Şâbâniyye’nin pîri, Bolu yakınlarında medfûn olduğu zikredilen makâm ve hazîre.
Abdülkâdir-i Geylânî Hazretleri — sâfiyetin bozulduğu yerde “kulağından tuttuğu gibi fıydırır atar” temsîli.
Şeyh Muzaffer Ozak Efendi (Cerrâhî-Halvetî) — Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin pîri; i’tikâf tertîbinin sâhibi; “İ’tikâfa kim girecek?” sualiyle Hz. Mustafa Özbağ Efendi’yi i’tikâfa katan; Tire ve Bolu sefâhâtinde mâneviyâtî tâlimleri yöneten zât.
Çorum Hacı Mustafa Efendi — Sivas’ın zâkiri ve nakîbi Ahmet Duran ağabey ile Hâcali ağabey’in icâzet aldığı zât.
Ahmet Duran Ağabey (Sivas zâkir-i nakîbi) — Çorum Hacı Mustafa Efendi’den nakîb; Şeyh Muzaffer Efendi’ye intisâb için “i’tikâfımı idâre edebilirseniz ders alırım” şartını koyan, ağlaya ağlaya i’tikâf hâllerini anlatan zât.
Hâcali Ağabey — Sivas’ın zâkiri.
Müesser Hocaefendi — Suriye Emevî mezarlığındaki kazınılmış kerâmet hâdisesinde, şeyhinin şeyhinin mezarı arandığı zât; arabada Nuri Hoca’ya kız nikâhlama teklîfi yapan zât.
Ahmet Acar Bey — 350 küsur bin dolarlık ümre toplulayışında çek keserek 220 kişilik kâfileyi taşıyan esnâf-ı ehl-i tasavvuf.
Tasavvufî Istılahlar: Mürşid-i kâmil, mürîd, derviş, zâkir, çavuş, nakîb, nükabbâ, halîfe, icâzet, intisâb, sülûk, sâfiyet, niyet-i hâlisâne, hâl, keşf, mâneviyât, ledünniyat, fenâ, vusûl, edeb-i tarîkat, dergâh.
Cerrâhî-Halvetî Silsilesi — Cerrâhî yolunun şeyhler silsilesi; Şeyh Muzaffer Ozak Efendi → Hz. Mustafa Özbağ Efendi tarîkıyla ulaşan ulvî zincir.
Tarihî–Mâlî Atıflar: Tansu Çiller dönemi devalüasyonu (1994), çek kanunu uygulamaları, 28 Şubat post-modern müdâhalesi (1997) — Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin üç iflâsının zâhirî sebepleri.

Sohbetin Tasnîfi ve Bağlamı

Bu sohbet, Mustafa Özbağ Efendi’nin Mesnevî Şerhi serîsinin 326. dersi olup Hz. Pîr Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Mesnevî-i Şerîf‘inin birinci cildinde 2283. beyit ve devâmında işlenen “sahte şeyhler ve sâdıkâne mürit” mevzûunun tahkîkâtıdır. Sohbet üç ana mihverde dönmektedir: (1) dâvâcı ve yalancı şeyhlerin tarîhî sürekliliği ve onlardaki “oldum davâsı”nın âfeti; (2) müridin ve dergâhın sâfiyetinin iki ayrı hazîne olması ve niyet temizliğinin “ameller niyetlere göredir” hadîsi mucibince yanlış bir vesîlede dahi sâlikîni Cenâb-ı Hakk’a ulaştırması; (3) dik duruşun îmânî, ailevî ve tasavvufî bütünleşmesi ve dervişin “eğilmeden, bükülmeden, bulanmadan” göçüp gitmesi. Sohbet, hâl ve müşâhede zenginliği bakımından Hz. Mustafa Özbağ Efendi’nin Mesnevî şerhleri içinde yoğunluğu yüksek bir derstir; bizzât yaşanan i’tikâf, Bolu Şeyh Şâbân-ı Velî makâmı ziyâreti, Suriye Emevî mezarlığındaki kerâmet, Bayındır-Yörükköy muskacısı, 500.000 dolarlık esmâ talebi ve 350.000 dolarlık ümre kâfilesi gibi somut hâdiselerle Mevlânâ’nın beytleri tatbîk sahasına indirilmektedir. Sohbet, bir yandan tasavvuf okumalarına merak duyan zümreye, diğer yandan tarîkata yeni intisâb eden ve niyet temizliğinin tasavvufî mertebesini öğrenmek isteyen sâliklerin ihtiyâcını karşılayacak mâhiyette tertîb edilmiştir. Sohbet sonunda “Haklarınızı helâl edin. Rabbim niyetlerini temiz tutanlardan eylesin” niyâzı ve el-Fâtiha ile hâtimeye erilir.

Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi’nin Mesnevî Şerhi sohbetinden derlenmiştir. | Seri: 326. Mesnevî Şerhi (2283. Beyitten) | Dergâh: Halvetî-Cerrâhî silsilesi.

İlgili Sözlük Terimleri: Hâl, Makâm, Fenâ, Mürşid, Mürîd, Tarîkat, Hakîkat, Vird. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı