Kişinin Yüzüne Karşı Methetmek Sünneti Seniyyeye Aykırıdır — Övgünün Kalbi Bozma Tehlikesi
Kişinin yüzüne karşı methetmek — sünneti seniyyeye aykırıdır. Hz. Peygamber «Bir kişi diğerini yüzüne karşı överken kişiyi gördüğünüzde — onun yüzüne toprak saçın» (Müslim) buyurmuştur. Çünkü yüze karşı övmek — övüleni kibirlendirir, kalbini bozar, ihlâsını zedeler, Allâh ile arasındaki saf ilişkiyi karıştırır. Modern dünyâda «pozitif geri bildirim», «motivasyon», «takdîr» gibi kavramlar adı altında — yüze karşı övgü yaygınlaşıyor. Ama İslâm bu konuda dikkatli olmamızı emrediyor. Mü’min — başkasını överken bile dîni edep kurallarına uymalıdır.
Hadîs Metni
Hz. Peygamber buyurmuştur: «İhsibû fî vücûhi’lmeddâhîne’ttürâb» — Yüze karşı övenlerin yüzüne toprak saçın (Müslim). Bu ifâde — bir mecâzdır; çoğunlukla «onun övgüsüne aldırma» anlamında yorumlanır. Ama mesaj net: yüze karşı övgü — hoş karşılanmaz; bilakis reddedilmelidir. Hz. Peygamber bunu ümmetine ısrarla öğretti.
Övgünün Kalbi Bozması
Övgü — insânın kalbini bozar. Çünkü insân — başkalarının takdîrini sevmeye eğilimlidir. Övgü duyduğunda «Demek ben gerçekten iyiyim» diye düşünür; kibirlenir; kendini büyük görür. Hadîs: «Övgü — boğazlamak gibidir.» Yâni öven adam — övüleni mânevî olarak boğazlıyor. Çünkü onun îmânını, ihlâsını, tevâzusunu öldürüyor. Bu — ne kadar tehlikeli.
Hz. Ömer’in Tutumu
Hz. Ömer halîfe iken biri onu överken — «Bizi mahvediyorsun!» diye susturdu. Çünkü Hz. Ömer biliyordu: övgü ona zarar verecek. Bir başka sefer biri onu överken yere toprak attı; sünneti uyguladı. Bu — sahâbenin övgüye karşı tutumu. Bizim de bu tutumu benimsememiz lazım. Övgü ile kimseyi öldürmemek.
Arkadan Methetmek — Caiz
Arkadan methetmek — yâni kişi orada yokken iyiliklerinden bahsetmek — caizdir; hattâ tavsiye edilir. Çünkü o kişi övgüden etkilenmez; kibirlenmez. Sâdece adı geçer; ama hâli karışmaz. Hz. Peygamber sahâbenin arkasından iyiliklerini anlatırdı. «Ümmetimin emini Ebû Ubeyde» dedi; Ebû Ubeyde yoktu o anda. Yüze karşı söylemediği şeyi arkadan söyledi. Bu — sahih edebdir.
Çocuğa Övgü
Çocuğa övgü meselesi tartışmalıdır. Bazı âlimler — küçük çocuğa övgü zarar vermez; çünkü kibirden uzak. Hattâ teşvik için gerekli. Diğerleri — çocuk da etkilenir; aşırı övgü bozar. Doğrusu denge: 1) Ara sıra; her şeyini değil. 2) Allâh’a bağlayarak — «Allâh seni öyle yaratmış.» 3) Karaktere değil; davranışa odaklanarak — «Bunu güzel yaptın.» 4) Aşırıya kaçmadan. Bu denge — çocuğu hem motive eder hem de kibirden korur.
İhtiyâç Anında Övgü
Bazen övgü gerekli olur — birini motive etmek, bir mahvolmuşu kaldırmak, bir sıkıntıdakine moral vermek. Bu durumlarda — abartmadan, gerçeğe uygun, Allâh’a bağlayarak övmek caizdir. «Allâh sana güç vermiş, başarabilirsin» demek — kişiyi motive eder ama Allâh’a yönlendirir. Bu sahih övgü biçimi. Saf abartı, kişiyi tanrılaştırma — yasaktır.
Övgü Alındığında
Övgü aldığında ne yapmalı? 1) Hemen Allâh’a yönelt — «Bu Allâh’ın lutfu; ben bir şey değilim.» 2) Kendi eksikliklerini hatırla — «Sen beni bilmiyorsun; ben kendimi biliyorum.» 3) Övüleni teşekkür edip uzaklaş; üzerinde uzun durma. 4) Allâh’a sığın — «Allâhümme la tu’âhıznî bimâ yekûlûn vec’alnî hayran mimmâ yezunnûn» — Yâ Rab, onların dediğiyle beni cezalandırma; beni zanlarından daha hayırlı yap.
Niyâz — Övgüden Korunma
Niyâz: «Yâ Rab, beni yüze karşı methetmenin tehlikesinden koru. Hz. Peygamber’in ‘yüzüne toprak saçın’ uyarısını ciddi tutan bir mü’min eyle. Övgüye aldanan, kibirlenen, kalbi bozulan bir kul olmaktan beni koru. Övgü aldığımda — hemen Sen’e yönelmemi; bunu Sen’in lutfun bilmemi nasîb et. Eksikliklerimi hatırlayan, kendimi büyük görmekten kaçınan bir tevâzu ver. Hz. Ömer gibi ‘bizi mahvediyorsun!’ diyebilen bir basîret ver. Sahâbe edebini bana ihsân eyle. Övgülerle değil; Sen’in rızân ile mes’ûd olayım.» Allâh muhâfaza eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Medih, Kibir, İhlâs. → Tasavvuf Sözlüğü
Ek kaynaklar:
- Buhari, Şehadat, yüzüne karşı övme konusunda uyarı rivayetleri.
- Müslim, Zühd ve Rekak, yüzüne karşı övme hakkında rivayetler.
- Ebu Davud, Edeb, medih ve övgü adabı rivayetleri.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, medih, tevazu ve ihlas bölümleri.
- İmam Gazali, İhya-u Ulumi’d-Din, riya, ucub ve övgü sevgisi bölümleri.