1. Bu Haftanın Metni: Gazâlî Bir «Selefî Çizgi»nin Parçası mı?
Gazâlî’ye devâm ediyoruz. Bu haftadan sonra herhalde iki hafta daha sürer; toparlanıyor artık. Allâh ömür verirse inşâallâh bir Gazâlî incelemesini bitirmiş olacağız.
Bu akşam ele alacağımız pasaj şudur: «İmâm Gazâlî ile ihyâ hareketinin aynı yöntemi izledikleri açıktır. Hareketin özünü Kur’ân’a, sünnete ve dolayısıyla asr-ı saâdete — yâni İslâm’ın mutluluk çağı denilen, Hz. Muhammed ve sahâbelerin yaşadığı döneme — dönüş oluşturur. Bu düşüncenin önde gelenleri, Hasan Aydın’ın da işâret ettiği gibi, İmâm Şâfiî’nin öğrencisi ve Hanbelî mezhebinin kurucusu Ahmed b. Hanbel (780-855) ve izcileri Endülüslü İbn Hazm (994-1064) ile Harranlı İbn Teymiyye (1263-1328) gibi selefî diyebileceğimiz âlimlerdir. Aynı çizgiyi daha radikal bir yaklaşımla 18. yüzyılda yeniden üreten Muhammed b. Abdülvehhâb (1703-1765) gibi daha yakın târihte yaşamış âlimler ya da siyasal İslâmcılar bu çizginin en uç örnekleridir.»
Bu akşamki pasaj bu kadar; kısa aldım. Geçen haftalar baktım, on birde, on bir buçukta bitiriyoruz; o yüzden uzun olmasın diye kısa tuttum.
Ma’lûm, her derste söylüyorum: Gazâlî’ye olumlu bakanlar var, olumsuz bakanlar var. Bir kimseye herkes olumlu bakacak diye bir kāide zâten yoktur. Biz kendi dâiremizde Gazâlî’ye bakış açımızı söylüyoruz; «illâki bu böyledir» diye bir iddiânın sâhibi değiliz.
Şunu da baştan söyleyeyim: Ben bu metnin komple yanlış olduğunu söyleme lüksüne de sâhip değilim. İçinde doğru tespitler olduğu gibi, târihsel boyutta baktığımızda tartışmalı yerler de var. O yüzden metnin özünden sapmadan, kendimce tespit ettiğim şeyleri sıralayacağım.
2. «İhyâ Hareketi» ile Kastedilen Nedir?
Önce bir kavramı yerine oturtalım. Buradaki «ihyâ hareketi» ile kastedilen şey, dînî hayâtın ve dînî düşüncenin yeniden canlandırılmasıdır. Yoksa burada İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn adlı eserden bahsedilmiyor.
Bu ayrımı yaptıktan sonra şunu söyleyeyim: Bugün de dînî düşüncenin ve dînî hayâtın canlandırılması lâzımdır. Cemaatlerin, tarîkatların, siyâsî İslâm olarak nitelendirdiğimiz toplulukların — hattâ topyekûn toplumun — gerçekten böyle bir ihyâ hareketine ihtiyâcı vardır. Bu benim kendi düşüncemdir.
Sebebi şudur: Tırnak içerisindeki bu insanların yaşadıkları, yâhut yaşadıklarına inandıkları, yâhut kendilerince «İslâm» diye kastettikleri şey ile Kur’ân ve sünnetin bizim önümüze koyduğu İslâm arasında dağlar kadar fark vardır.
O yüzden bu açıdan baktığımızda bugün de İslâm dünyâsının yeniden bir ihyâ hareketine ihtiyâcı varmış gibi geliyor bana.
3. Gazâlî’nin Zamânındaki Tablo: Zâhir ile Bâtının Ayrışması
Gazâlî’ye ve o günkü döneme târihsel olarak baktığımızda şunu görüyoruz: Dînin zâhir kısmı ayrışmış.
Bir tarafta kendilerini bâtın ehli gibi gösteren Bâtınîler — yâni İsmâîliyye-Fâtımî Bâtınî hareketi — ayrı bir ekol oluşturmuş. Öbür tarafta, ehl-i sûfî olarak kendilerini adlandıranların bir kısmı sapkın noktalarda dururken, bir kısmı da Kur’ân ve sünnet çizgisinde durmaya gayret ediyor.
Böyle bir tabloda Gazâlî, dînin hem zâhir hem bâtın hükümlerini ve anlayışını birleştirmeyi hedefliyor.
Bunun en önemli ölçütlerinden birisi İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn‘dir. İhyâ’da namazı bozan ve bozmayan meseleler vardır — bu işin fıkhî tarafıdır. Bir de namazın faziletlerini anlatır — bu da işin bâtınî, ma’nevî tarafıdır. Gazâlî bunları kendi nefsinde birleştirmeye çalışır.
4. Gazâlî’nin Asıl Hedefi: Amelsiz İlim
O gün için ayyuka çıkmış bir mesele vardı ve enteresandır ki bugün de aynısı vardır: amelsiz ilim sâhipleri.
Amelsiz ilim ne demektir? Namazı kılmıyor, orucu tutmuyor, zekâtı vermiyor, hacca gitmiyor — ama senden benden fazla bilgisi var.
Bugün ilâhiyat veyâ imam-hatip çevrelerine baktığımızda; yâhut — tırnak içerisinde söylüyorum, ben bu adlandırmayı kabûl etmiyorum — kendilerini «İslâmî siyâsetçi» olarak nitelendiren yâhut öyle nitelendirilen zevâta baktığımızda onlarda amelsiz ilim vardır.
Yâni bizden fazla hadîs biliyor. Çok güzel Kur’ân-ı Kerîm okuyor — ama namaz yok. Kafasında beyaz takke; nerede bir câmi, bir topluluk görse Eûzü-Besmele’yi hepimizden güzel çekiyor — ammâ velâkin rüşveti de alıyor. Hârika Yâsîn-i Şerîf okuyorlar; benim ezberimde yok, onların ezberinde var — ama bürokrasinin çekmecesi açık, fütursuzca rüşvet alınıyor, fütursuzca kayırmacılık yapılıyor.
İşte Gazâlî bu amelsiz ilmi eleştirir. Dikkat edin: amelsiz ilmi eleştirir — yoksa Gazâlî’nin ilimle bir derdi yoktur.
Bu ayrım çok mühimdir; çünkü Gazâlî’yi «ilim düşmanı» ilân edenler tam da burada yanılırlar. Adam ilme değil, ilmi ameli ve ahlâkı değiştirmeyen bir süse çeviren zihniyete îtirâz ediyor. Bilgi, sâhibini bir yere taşımıyorsa; onu Allâh’a yaklaştırmıyor, ahlâkını düzeltmiyor, elini ve dilini terbiye etmiyorsa — o bilgi taşıyanın üzerinde bir yüktür.
5. Bu Hastalık Dervişte de Vardır
Bu hastalığı sâdece dışarıda aramayalım. Dervîş kardeşlerde, sûfî kardeşlerde de ilim güzeldir — ama amel yoktur.
Peki buradaki amel eksikliği nerededir? Ahlâkla alâkalıdır. Namazımızı kılıyoruz, ama ahlâkla alâkalı sıkıntımız var.
Bu yüzden Gazâlî’nin eleştirisi bizim dışımızda kalan birilerine değil, doğrudan bize de bakar. İlim arttıkça amel ve ahlâk aynı ölçüde artmıyorsa, orada bir arıza var demektir.
6. Gazâlî İbâdeti Değil, İhlâsı ve Ahlâkı Öne Çıkarır
Gazâlî’yi, bilhassa İhyâ’yı incelediğimizde şunu görüyoruz: İhlâsı, samimiyeti ve güzel ahlâkı öne çıkarır.
Bakın, Gazâlî çok ibâdeti öne çıkarmaz. Gazâlî ahlâkı öne çıkarır, samimiyeti öne çıkarır, ihlâsı öne çıkarır.
Bugün de bizim ihtiyâcımız olan zâten budur. Biz çok ilim bekleyen insanlar değiliz — ama ihlâs lâzım, samimiyet lâzım.
Nitekim Allâh Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem Hazretleri hadîs-i şerîfte «Dîn samimiyettir» buyurmuştur. Bizim şu anda aradığımız şey de budur: dindarlarda samimiyet, sûfîlerde samimiyet, siyâsetçilerde samimiyet, bürokraside samimiyet.
7. «Camiler Dolup Taşsa Ne Olacak?»
Gazâlî’nin zamânında da yaptığı buydu: İhlâsı ve ahlâkı öne çıkarmak. Peki bu neden bu kadar kritiktir?
Sizin camileriniz dolmuş taşmış olabilir. Ama yanı başındaki bir apartmanda fuhuş almış yürümüşse; ülkede uyuşturucu on iki-on üç yaşına inmişse; fuhuş çok küçük yaşlara inmişse — camiler dolup taşsa ne olacak?
Yâhut camileriniz dolsun taşsın, hârika. Ama Lût kavminin işlediği pisliği ulu orta işleyenler sokaklarda cirit atıyorsa ve onlar ülke içerisinde birinci sınıf vatandaş hâline gelmişse; buna karşılık sakallı, cübbeli, sarıklı, başörtülü kardeşlerim hâlâ ikinci sınıf vatandaş muâmelesi görüyorsa — o zaman bunların bir anlamı kalmıyor.
Çünkü orada ahlâk öne çıkmamış, ihlâs öne çıkmamış, samimiyet öne çıkmamış; Kur’ân ve sünnet-i seniyyenin kāideleri öne çıkmamıştır.
Gazâlî işte bunun için mücâdele eder: Toplum içerisinde dînin yaşanmasını ve dînî hayâtı canlı tutmak için. Ve dînin yeniden yaşanabilir hâle gelmesi için içtihatlar koyar ortaya. Böylece ihyâ ve tecdîd kavramı Gazâlî’nin üzerinde toplanır. Bu tespiti ben doğru kabûl ediyorum.
8. Murtazâ ez-Zebîdî’nin Gazâlî Hakkındaki Hükmü
Gazâlî’den sonra gelenlerin onun hakkında muhteşem tespitleri vardır. Bunlardan birisi İhyâ’nın şârihi, allâme Hanefî fakîhi ve hadîs hâfızı İmâm Murtazâ ez-Zebîdî‘ye âittir. Şöyle buyurur:
«İmâm Gazâlî; fıkıhta, usûl-i fıkıhta ve usûlü’d-dînde ittifakla hüccettir» — yâni delîldir. «Tasavvufta sıddîkıyet mertebesi sâhibidir. Şâfiî mezhebinde ashâb-ı vücûh ve tercîhândan olup imamdır.»
Şimdi düşünün: Gazâlî’yi bu şekilde medhedenler dururken, bugünün «çağdaş İslâm düşünürleri» yâhut «İslâmî entelektüel kesim» diye anılmak isteyenlerin hükmü ne kadar ağırlık taşır?
9. «Entelektüel» Diye Önümüze Konulanlar
Bize entelektüel diye, İslâmî çevrenin entelektüeli diye önümüze konulanların hâline bakalım.
Kimisi bacak bacak üstüne atmış, «Peygamber şöyle diyor» yâhut sâdece ismini zikrederek konuşuyor — ardından salât ü selâm getirmek yok. Kimisi kendine göre bir görünüş edinmiş, o hâliyle ahkâm kesiyor.
Bunların büyük bir çoğunluğu batı kaynaklarından desteklenen saray ulemâsı takımıdır. Bir kısmı masonik zihniyetlidir — bildiğiniz mason. İlâhiyâtın içinde, ilâhiyâtın dışında, Diyânet’in içinde, Diyânet’in dışında bu zihniyetler vardır.
Ve şunu görün: O gün Gazâlî’nin yolunu, ihyâ hareketini, ilmini ve duruşunu eleştirdikleri gibi, bugün de salt Kur’ân-sünnet çizgisinde duran ulemâyı ve ehl-i sûfîyi eleştiriyorlar. Çünkü onlar Kur’ân ve sünnetin salt uygulanmasını istemiyorlar.
Bunların bir kısmının geçmişine doğru baktığınızda, dış kaynaklı vakıflardan burs almış olduklarını görürsünüz. Devlet bürokrasisinde görev yapan, bakanlık yapan, siyâset yapan, milletvekili olan nice kimse böyle bir vakıftan veyâ kurumdan burs almıştır. Bu benim kendi tespitimdir ve bu kimseler tabiî ki Gazâlî’yi ve çizgisini ağır bir şekilde eleştirmektedirler.
10. «İhyâ’daki Hadîslerin Çoğu Sahîh Değil» Diyen Zât
Bu konuda hesapta hadîs allâmesi olmuş birisi çıkıp şunu söyledi: «Gazâlî’nin İhyâ’sındaki hadîslerin büyük bir çoğunluğu sahîh değildir.»
Bunu televizyonda söyledi; dinledim ve attım çöpe. Bunu bir âlim hükmünde olan, profesör ünvanlı birisi söylemişti — yine attım çöpe.
Sebebi şudur: Bu kimseler Gazâlî’nin tırnağının üzerindeki toz olamayacak kimselerdir, ama İhyâ’yı yerden yere vurmak için görev almışlardır. Sen bunu söylüyorsan Gazâlî’nin hakkını vermiyorsun demektir.
Aynı çizgide, bugün İslâmî entelektüel geçinen bürokrat ve siyâset kesimi bizim önümüze Ali Şerîatî’yi koyar — ki kendisi hadîs inkârcısıdır. Dahası, bizim ülkemizde Diyânet İşleri’nin fetvâ kurulunda görev yapıp «âyete bile şüpheyle yaklaşılmalı» diyen profesörler vardır. Bu söz söylenir, o kimse yargılanmaz ve söylemediğine dâir bir iddiâda da bulunmaz.
Bunlar anti-Gazâlîcidir; anti-Kur’ân, anti-sünnet, anti-sûfî ve anti-fıkıhçıdır. Fıkhı reddederler, hadîsleri reddederler; hattâ âyete bile şüpheyle bakılmasını isterler. Bu, insanların îmânıyla oynamaktır.
11. İkinci Tespit: «Kur’ân ve Sünnete, Asr-ı Saâdete Dönüş»
Metnin ikinci maddesine gelelim: Gazâlî’de Kur’ân ve sünnete, asr-ı saâdete dönüş vardır ve bunun için çaba sarf eder deniyor.
Evet, doğru — Gazâlî bunun için mücâdele eder. Peki bu bir kusur mudur? Ne muhteşem bir şey!
Asr-ı saâdetteki İslâm’ı yaşamanın özlemi ve hasreti içinde olmayı hangi şuurlu mü’min istemez ki? Şimdi teker teker sorsak: «Asr-ı saâdetteki İslâmî hayâtı, yaşantıyı, düşünceyi yaşamak istemez misiniz?» — herkes «evet» der.
Hangi Müslüman, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hazretleri’nin dizinin dibinde İslâm’ı yaşamak istemezdi ki?
Bunun eleştirilecek bir yeri yoktur. Bunun ancak utanılacak, hayıflanılacak bir yeri vardır — o da şudur: Biz onu yaşayamadığımız için utanıp hayıflanmamız lâzımdır.
Ama bu anti-Gazâlîciler ve anti-sünnetçiler bunu istemiyorlar. Açıkça söyleyeyim: Bu ülkede tam bir Kur’ân ve sünnet hayâtının hâkim olmasını istemeyenler vardır — ve onlar bizdenmiş gibi görünürler.
12. Selef Kavramında Yaşanan Kargaşa
Ancak burada mühim bir kavram kargaşası vardır. «Selef-i sâlihîn» dediğimizde veyâ «selefî» dediğimizde bu ülkede kafalar karışıyor.
Sebebi şudur: Bir grup insan çıktı ve kendilerini «selefî» diye nitelendirdi. Onların selef anlayışı, düşüncesi ve yaşantısı ile Gazâlî’nin selef anlayışı aynı noktada değildir.
Bugünkü neo-selefî akım, yâni yeni selefî hareket, on beş-yirmi senelik — hadi otuz senelik diyelim — bir akımdır. Ben yeni sûfî olduğumda bu akım yeni yeniydi; bunlarla geceler boyu tartışmalarımız, atışmalarımız olurdu.
13. Dört Kalemde Fark: Sûfîlik, Kelâm, Mantık, İçtihâd
Farkı dört kalemde görelim:
Bu yeni akım sûfîliği ve ehl-i tasavvufu kabûl etmez — ama Gazâlî bunu kabûl eder.
Bunlar kelâmı reddederler — Gazâlî kelâmı kabûl eder.
Bunlar mantığı reddederler — Gazâlî mantığı kabûl eder, benimser.
Bu akım içtihâdı önemsemez — ama Gazâlî içtihâdı önemser.
O hâlde bugünkü selefî akım olarak görünen zevât, hem sûfîlik hem kelâm hem mantık hem de içtihâd noktasında Gazâlî ile birleşmez. Aynı şekilde, sağlam bir Kur’ân-sünnet zeminine dayalı sûfîlik anlayışına sâhip olanlarla da anlaşamazlar.
Dolayısıyla ortada ciddî bir isim benzerliği tuzağı vardır: «Selef-i sâlihîn» tâbiri ile bugünkü «selefîlik» aynı şeyi anlatmaz. Selef-i sâlihîn, ilk üç neslin yaşadığı hâlin adıdır; bugünkü selefîlik ise o hâle dâir yakın târihte kurulmuş bir yorumun adıdır. Biri bir devirdir, öteki o devir hakkında bir tezdir.
Gazâlî’nin özlemi birincisinedir. Onu ikincisinin öncüsü saymak, adamı hiç tanımadığı bir mektebin kurucusu îlân etmek olur.
14. «Zikrullah Yaptığımız İçin Küfrümüze Fetvâ Veriyorlar»
Kendimle alâkalı söyleyeyim: Bir selefî çok rahat benim küfrüme fetvâ veriyor. Neden? Çünkü biz zikrullâh yapıyoruz; onlara göre böyle bir zikrullâh olamaz. O hâlde biz bid’at ehliyiz; bid’at ehli isek küfür ehliyiz.
Sen ona cemaatle zikrullâhın faziletlerini anlatan hadîsi önüne koyuyorsun. Sonra zikirle alâkalı âyet-i kerîmeleri koyuyorsun. Ama o at gözlüğünü takmış; başka bir şey görmek istemiyor.
Bugün sûfîlerin toplanıp Allâh’ı zikretmelerini kerih gören, yanlış gören, hattâ bid’at gören ve kendisini allâme gösteren insanlar ülkemizde yok mu? Var.
Oysa hadîs-i şerîfte bildirilir: Aralarında alışveriş olmadığı, akrabâ olmadıkları, birbirlerinden bir menfaat beklemedikleri hâlde sırf Allâh için birbirlerini sevip toplananlar, hiçbir gölgenin bulunmadığı mahşer gününde Arş’ın gölgesinde gölgelenirler. İşte fî sebîlillâh toplanan bir sûfî topluluğa «kâfir» damgası vurmak, bu hadîsin muhtevâsına doğrudan aykırıdır.
15. Sert Bir Cevap ve Onun Gerekçesi
Bana diyorlar ki: «Bir velî insanın ağzından bunlar çıkar mı?»
Cevâbım şudur: Sen edebi hak etmiyorsun ki sana edeple davranalım. Biz, edeple davranılacak olana edepsiz davrananı edepsiz sayarız.
Ama edepsiz bir kimseye, hâin bir kimseye — senin dînine, îmânına, vatanına, milletine, bayrağına saldıran bir kimseye — edeple yaklaşmak hikmetsizliktir; o, zulümdür. Hâine edeple yaklaşılmaz. Ona edeple yaklaşan kördür; hikmetten nasîbini almamıştır, erdemlilikten nasîbini almamıştır, cihâd rûhundan nasîbini almamıştır.
Senin ülkende Kur’ân diyen, sünnet diyen, vatan-millet diyen bir sesi susturmaya çalışıyorsan — bu benim hükmümdür — sen o sesin karşısındaki cephedesin demektir. Bu ağır bir söz müdür? Ağırdır. Ama bir topluluğun toplanıp Allâh’ı zikretmesine «küfür» damgası vuran kimsenin yaptığı da hafif bir iş değildir.
Şunu ayırt edelim: Biz bir kimsenin ilmine, mezhebine, meşrebine, farklı içtihâdına söz söylemiyoruz. İlmiyle, delîliyle gelene meydan açıktır. Bizim îtirâzımız, fî sebîlillâh toplanan bir topluluğun îmânını tartışma konusu yapanadır. Çünkü orada tartışılan bir görüş değil, insanların îmânıdır — ve insanların îmânıyla oynamak, ilmî bir tavır değildir.
16. Gazâlî’nin Mücâdelesi Kiminleydi?
Gazâlî’nin yaptığı, İslâmmış gibi görünen münâfıklarla mücâdeledir. Aynı zamanda sûfîlikmiş gibi görünen amelsiz sapkınlarla da alâkalıdır.
Gazâlî kiminle fikrî planda mücâdele eder? Bâtınîlerle. İsmâîliyye ile. Fâtımî çizgisiyle. Haşhâşîlerle.
Gazâlî Ca’ferîlerle savaşmaz. Bu ayrımı geçen derslerde de yapmıştık; burada tekrar altını çiziyorum.
Peki günümüzün haşhâşîleri var mı? Var. Bizdenmiş gibi görünüp uyuşturucu kullanan; cuma tebriği atıp arabasında uyuşturucu çeken; cuma tebrikleri atıp rüşvet alan; kafasına beyaz takke takıp insanların arasında Yâsîn-i Şerîf okuduktan sonra rüşveti çuvalla götüren kimseler. Ben değilim, bu topluluk da değil.
17. «Biz Dîni İstismâr Etmemek İçin Aç Kalırız»
Biz toplandığımızda fî sebîlillâh Allâh’ı zikrediyoruz. «Eller cebe» demiyoruz. Hiç kimseden hiçbir şey istemiyoruz; «isteyen bizden değildir» diyoruz. İstersek dilimiz kopsun diyoruz.
Biz dîni istismâr etmemek için aç kalırız; «açız» demeyiz. «Kardeşler, buranın kirası var, nasıl edeceğiz» demeyiz — yapmayız biz bunu.
Biz harbî harbî ortadayız: Kur’ân ve sünnete sımsıkı yapışıp onun kāidelerini haykıranlardanız. Sevdik mi dibine kadar severiz; Allâh için severiz ve sevdâmızın önüne kimse geçemez. Nefretimiz ise kâfiredir, münâfığadır, dîn düşmanınadır. Biz Müslümanlara, mü’minlere savaş açmayız — bizim işimiz Müslümanmış gibi görünenlerledir. Bu noktada Gazâlî ile aynı çizgideyiz.
18. Şimdi İsimlere Bakalım: Ahmed b. Hanbel Kimdir?
Metin «Ahmed b. Hanbel, İbn Hazm, İbn Teymiyye aynı çizgidedir» diyor. Şimdi bunlara tek tek bakmamız lâzım.
Ahmed b. Hanbel hadîsçidir; Hanbelî mezhebinin imâmıdır ve İmâm Şâfiî’nin talebesidir. İmâm Şâfiî ise İmâm Mâlik’in ve İmâm-ı A’zam’ın çizgisindedir — siz İmâm Şâfiî’yi genelde İmâm-ı A’zam çizgisinde bilmezsiniz, ama öyledir.
Evet, Ahmed b. Hanbel kelâma biraz mesâfelidir. Ama büyük bir mücâhiddir, büyük bir direnişçidir. Bütün İslâm ümmetinin büyük çoğunluğu onu hem hadîsçi hem de mezhep sâhibi bir imâm olarak görür.
19. Mihne Dönemi: «Kur’ân Mahlûktur» Dayatması
Ahmed b. Hanbel neye direnmiştir? Mihne dönemine.
Bu dönemde Abbâsî halîfesi, Mu’tezile’nin «Kur’ân mahlûktur» görüşünü devletin resmî ideolojisi hâline getirerek âlimlere zorla kabûl ettirmeye çalışır. Reddedenler işkenceye tâbi tutulur. Bu süreç yaklaşık on beş yıl sürer.
Bu tartışmanın tohumları daha önceden atılmıştır. İmâm-ı A’zam bununla var gücüyle mücâdele etmiştir; İmâm Mâlik mücâdele etmiştir; İmâm Şâfiî mücâdele etmiştir. Ardından mücâdele sırası İbn Hanbel’e gelir.
İbn Hanbel bunu reddeder; reddedince hapsedilir ve çok ağır işkencelere tâbi tutulur. Hattâ dönemin halîfesi onu idâm ettirmek ister; askerler onu cezâevinden idâm için götürürken yolda o dönem devrilir ve Cenâb-ı Hak onu idâmdan böyle kurtarır.
O dönemde kadılar, hadîs âlimleri ve ulemâ sorguya çekilir. «Kur’ân mahlûktur» demeyenlerin kimisi asılır, kimisi cezâevine atılır, kimisi işkenceye mâruz kalır, kimisi görevinden azledilir — ve şahitlikleri geçersiz kılınır.
Ahmed b. Hanbel işte o direnişin bayrağıdır, sancağıdır; o direnişin büyük âlimi, büyük hadîsçisi, büyük fıkıhçısı ve büyük i’tikādcısıdır. Şimdi soruyorum: Bu zâtı bugünkü selefî akımlarla bağdaştırabiliyor musunuz?
Dikkat edin, onun direnişi bir devlete isyân değildi; devletin dîne ölçü koymasına bir îtirâzdı. Bir halîfe kalkıp «Kur’ân şöyledir» diye i’tikādî bir hükmü resmî ideoloji hâline getirmiş ve âlimlere zorla imzâlatmaya çalışmıştır. İbn Hanbel’in reddettiği şey budur — ve bu, bugün de üzerinde durulması gereken bir ölçüdür: Dînin hükmünü siyâsî otorite değil, Kur’ân ve sünnet belirler.
20. Ahmed b. Hanbel Tasavvufa Karşı Değildir: Şeybân-ı Râî Kıssası
Ayrıca Ahmed b. Hanbel tasavvufa karşı değildir. Meşhur Şeybân-ı Râî hâdisesi bunu gösterir.
İmâm Ahmed, hocası İmâm Şâfiî’ye der ki: «Sen bu Şeybân-ı Râî’nin — ki câhil sayılır — önünde neden titriyorsun? Sen koca imamsın.» Ve onun ilimsizliğini göstermek için: «Ben ona bir soru soracağım» der. İmâm Şâfiî «Sorma» der — ama insanda böyle bir ilim kibri vardır.
Sorar: «Efendi, size bir soru soracağım: Bir kimse bir vakit namazını kılmamış olsa, sonra hangi vakti kılmadığını unutsa — hangisini kazâ etmesi gerekir?»
Şeybân-ı Râî hemen döner ve şöyle der: «O kimse bütün gününü gaflet ile geçirmiş; bütün namazlarını kazâ etsin.»
Bu cevap karşısında İmâm Ahmed b. Hanbel bayılır — böyle bir cevâba hazır değildir. Sonra İmâm Şâfiî ona der ki: «Ben sana demedim mi? Haddini aşma.»
Bu kıssa, ilmin kibirle birleştiğinde nasıl bir duvara çarptığını gösterir — ve Ahmed b. Hanbel gibi bir imâmın dahi bu dersi aldığını.
21. Bir Latîfe: «Ne Mezûnusunuz?»
Bu ilim kibri meselesi bana kendi başımdan geçenleri hatırlatıyor. Bâzıları gelir, «size bir soru soracağım, bugüne kadar kime sorduysam cevaplayamadılar» diye başlar. Cevâbını verirsin. Sonra asıl merak ettiğini sorar: «Ne mezûnusunuz?»
Birine «İlkokul» dedim. «Yalan söylüyorsun» dedi. «Hayır, ben ilkokul mezûnuyum» dedim — üstelik «onu da zor bitirdim» dedim.
«Nasıl yâni?» dedi. Dedim ki: «Dedem bakkaldı; öğretmenin hep bize borcu vardı.» Gerçekten de öyleydi; ben hayâtım boyunca hiç ders çalışamadım.
Öğretmen beni şikâyet ederdi; dedem de «Ne şikâyet edersin be? Okulunu mu değiştirelim senin?» derdi. Ortaokul mezûniyetim de benzer bir hikâyedir. Allâh bizi affetsin.
Anlatmak istediğim şudur: Mesele diplomanın kendisi değil, ilmin ameli ve edebi ne kadar terbiye ettiğidir. «Ne mezûnusun» diye soran, cevabı duyunca çoğu zaman meseleyi orada bitirir sanır — hâlbuki mesele orada başlar.
22. İbn Hazm: Zâhirî Mezhebi ve Kıyâsın Reddi
Şimdi İbn Hazm’a bakalım. İbn Hazm ile İmâm Ahmed b. Hanbel’in aynı çizgide olması mümkün değildir; İbn Hazm ile İmâm Gazâlî’nin aynı çizgide olması ise hiç mümkün değildir.
Sebebi açıktır: İbn Hazm Zâhirî mezhebindendir. Hanbelî değil, Mâlikî değil, Hanefî değil, Şâfiî değil — Zâhirî.
Ve Zâhirîler kıyâsı reddederler. Oysa Gazâlî kıyâsı kabûl eder; Hanbelî de kıyâsı kabûl eder. Dört mezhebin dördü de kıyâsı kabûl eder — Zâhirîler kabûl etmez.
İbn Hazm ayrıca çok kuvvetli bir mantıkçıdır. Burada bir ayrım yapalım: Mantığı kabûl etmek ayrı bir şeydir, mantığı ilâhlaştırmak ayrı bir şeydir.
Gazâlî mantığı kabûl eder ve ondan faydalanır — ama Gazâlî’ye göre her şey mantık değildir; her şeyin sınırı Kur’ân ve sünnettedir. İmâm Ahmed b. Hanbel’de de öyledir. İbn Hazm’da ise öyle değildir: O, Aristoteles mantığından sâdece faydalanmakla kalmaz, onu komple benimser; çok sıkı, tâbiri câizse ortodoks bir Aristotelesçidir.
23. Bir Bayındır Latîfesi: «Aristocu musun Sen?»
Şimdi kendini üniversitelerde entelektüel görenler senin önüne Aristoteles’i değil, İbn Hazm’ı koyar. Çünkü doğrudan «Aristoteles» dese, halk buna doğrudan ritmik cevap verir.
Ben Bayındır çocuğuyum. Benim önüme sıkı bir Aristotelesçi çıksa, halkımızın diliyle sorulacak soru şudur: «Ne o, Yunan bozması mısın sen?»
Bu bir şaka gibi görünür ama arkasında gerçek bir hâfıza vardır. Rahmetli anne dedem efeydi; Yunan işgali sırasında kimin ne yaptığını, hangi âilenin işgalciye ne verdiğini tek tek bilirdi. Bayındır’ın târihini bilirdi. Onun için o topraklarda bu mesele soyut bir felsefe tartışması değildir.
Ama bugün İslâm dünyâsında İbn Hazm’cılar vardır. Bir hadîs profesörüyle konuşuyorsun; İbn Hazm’ın mantığını anlatırken ben içimden diyorum ki: «Bu da Aristocu.» Aristoteles’in mantığını reddetmek farklı bir şeydir, ondan faydalanmak farklı bir şeydir — «ilim Çin’de de olsa mü’minin yitik malıdır» denmiştir. Ama şedît bir Aristotelesçilik bambaşka bir şeydir.
Buradaki usûl farkını iyi kavrayın: Bir kaynaktan faydalanmak, o kaynağı ölçü edinmek demek değildir. Gazâlî mantığı alır, ama ölçüsü Kur’ân ve sünnettir; mantık ona hizmet eden bir âlettir. Bir başkası ise mantığı ölçü edinir ve Kur’ân’ı ona uydurmaya kalkar. İkisi de aynı kelimeyi kullanır — «mantık» der — ama biri onu hizmetkâr, öbürü hâkim yapar. Aradaki bütün mesele budur.
İşte metnin kurduğu bağlantının çöktüğü yer de tam burasıdır: Aynı kelimeleri kullanan iki isim, o kelimelere aynı yeri vermiyorsa, onları «aynı çizgi» diye yan yana koyamazsınız.
24. İbn Hazm’ın Bugünkü Uzantısı: «1400 Yıllık Hukukla Olmaz» Diyenler
İbn Hazm meselesini bugüne bağlayalım. Bugün size «Bin dört yüz yıl önceki hukukla hukuklanamayız» diyen kimseler var ya — işte onlar İbn Hazm’cıdır.
Bu sözü söylerken, o sözün gelenekte ve târihsel boyutta nereden geldiğini bu toplum bilmiyor. Kendince «Evet, dînin yenilenmesi lâzım» diyor.
Hayır — dînin yenilenmesi lâzım değil; dindarların yenilenmesi lâzım.
İbn Hazm’ın Kur’ân ve sünnetten bağımsız hukuk anlayışını bize zorla yutturmaya çalışmasınlar. Düşünceyi Kur’ân ve sünnete bağlamayan İbn Hazm’dır; hukûku Kur’ân ve sünnete bağlamayan İbn Hazm’dır — ve bunu Aristoteles’ten alır.
Yâni Yunan-Grek kültürünü, anlayışını ve düşüncesini İslâmmış gibi paketleyip bohçalayıp önümüze koyuyorlar. Kur’ân ve sünnetten uzak bir hukuk, Kur’ân ve sünnetten uzak bir düşünce kurmaya çalışanlara sözüm şudur: Oturun oturduğunuz yere.
25. İbn Teymiyye: Ortak Noktalar ve Ciddî Ayrılıklar
Şimdi İbn Teymiyye’ye bakalım. İbn Teymiyye Hanbelî geleneğinden gelen bir âlimdir.
Ama İbn Teymiyye Gazâlî’nin birçok düşüncesini eleştirir, hattâ reddeder. Meselâ Gazâlî’nin sûfîliğe ve tasavvufa bakış açısını reddeder. Kelâmı reddeder. Felsefeyi eleştirmekle kalmaz, doğrudan reddeder. Tasavvufun bâzı kurum, kuruluş ve düşünce sistemlerini de reddeder.
Dolayısıyla Gazâlî ile İbn Teymiyye’nin ortak noktaları olduğu kadar çok ciddî fikir ayrılıkları ve çok ciddî fıkıh ayrılıkları vardır. Bunları nereden aynı çizgiye koyacağız? Mümkün değildir.
Bâzen kardeşler sorar: «İbn Teymiyye’yi okuyalım mı?» Ben derim ki: «Ben okumuyorum ve İbn Teymiyye ile alâkalı bir şey demiyorum.» Çünkü onun tasavvufa karşı çıktığı yerler de var, kabûl ettiği yerler de var; Gazâlî’yi ve Muhyiddîn İbn Arabî’yi kabûl ettiği yerler de var, çok keskin eleştirdiği yerler de var. Oturup bunu arkadaşlara tavsiye etmek biraz zordur.
26. Gazâlî’ye Göre Kalp Ancak Sûfîlikle Arınır
Gazâlî ile İbn Teymiyye’yi aynı çizgide görüyor muyum? Hayır. Kesinlikle.
Çünkü bir kere Gazâlî’ye göre sûfî bir düşünce, sûfî bir akıl ve sûfî bir kalp olmazsa kalbin arınması mümkün değildir. Gazâlî’ye göre kalbin arınması ancak sûfîlikle mümkündür; bir kimse ehl-i tasavvuf değilse, bir mürşidi yoksa o kimsenin kalbi arınamaz, temizlenemez.
İbn Teymiyye’ye baktığımızda ise tasavvufu bütünüyle reddetmez — ama meselâ vahdet-i vücûdu çok ağır bir şekilde eleştirir ve reddeder; bir kısım tarîkat uygulamalarını sert biçimde eleştirir.
Bu noktada İbn Teymiyye’nin tasavvuf anlayışı ile Gazâlî’nin tasavvuf anlayışı birbirini tutmaz. Aynı çizgide değildirler. Öyleyse Gazâlî’nin bu çizginin başında gösterilmesi mümkün değildir.
27. Abdülvehhâb ve Vahhâbîlik
Gelelim Muhammed b. Abdülvehhâb’a — yâni bugünkü Suûd devlet sisteminin dînî inanışının temelini oluşturan Vahhâbîliğe.
Vahhâbîler kendilerini genel olarak şu çizgide tanımlarlar: İmâm Ahmed b. Hanbel → İbn Teymiyye → İbn Kayyim → Abdülvehhâb. Ama Gazâlî’yi bu kategoriye yapıştırmak mümkün değildir.
Kaldı ki Abdülvehhâb tartışmalı bir kimsedir. Bu benim kendi şahsî düşüncemdir — ve şudur: Abdülvehhâb’ın hareketi, Osmanlı’yı arkadan vurmak için oluşturulan siyâsî dâirenin dînî temelidir; İngiliz destekli bir zemîne oturur.
Bunu biraz açarsak mesele yerinden oynar: Suûd devletini İngilizler kurmuştur. Ve İngilizler bir devlet kurarken asla Kur’ân-sünnet çizgisinde bir devlet istemezler. Nitekim Osmanlı’nın bıraktığı topraklarda kurulan devletlerin hiçbirisi Kur’ân-sünnet çizgisinde değildir. Bunların temelleri farklı farklı atılmıştır ki yeri geldiğinde birbirleriyle çatışsınlar, kavga etsinler.
Aynı yöntem Anadolu için de geçerlidir: Osmanlı’nın son devrinde ve Cumhûriyet’in ilk yıllarında İngilizlerin kurduğu tarîkatlar, İngilizlerin kurduğu cemaatler vardır ve bunlar bu ülkede at koşturmuşlardır. Bunu zaman zaman sırası geldikçe anlatıyorum.
28. Neden Bunu Söyleyecek Kimse Yok? Vize Meselesi
Peki bunları cesâretle söyleyecek neden kimse yok, biliyor musunuz?
Çünkü Suûdlular bu tip şeyleri dile getiren âlimi, ulemâyı, tarîkat şeyhini bir kenara not ederler. Siz hac ve umre vizesi almak için müracaat ettiğinizde size vize verilmez.
Ben iki-üç sefer vizeden dönmüş bir insanım. Üstelik hiçbir gerekçe gösterilmeden. Bir keresinde birkaç kardeşimizle berâber İstanbul’dan müracaat ettik; başka usûllerle vize alınmaya çalışıldı. Yanımdakilerin hepsi gitti — en genci olmama rağmen ben vize alamadım. «Neden olmadı» diye uğraştılar, olmadı. Sonradan başka bir yoldan halledildi.
Bunu şikâyet olsun diye anlatmıyorum; söylenenlerin bedelinin ne olduğunu göstermek için anlatıyorum. Bir mesele hakkında konuşmanın bedeli varsa, o meselede susanların çokluğuna bakıp «demek ki söylenecek bir şey yok» diye hükmetmeyin. Bâzen sessizlik, meselenin yokluğunu değil bedelinin ağırlığını gösterir.
29. İhyâ’daki Tasavvuf ile Vahhâbî Düşüncesi Bağdaşmaz
Gazâlî’nin İhyâ’sına baktığınızda orada metodik hâle getirilmiş bir tasavvuf bulursunuz: Tasavvufî bilgiler, sûfî ölçüleri, evliyâ menkıbeleri, zikir usûlleri, kalp terbiyesi usûlleri ve metodolojisi.
Bunların hepsine baktığınızda Gazâlî ile Vahhâbî düşüncesinin çok aykırı noktalarda olduğunu görürsünüz.
Bunu bizzat sahada görürsünüz: Mekke’ye gittiğinizde böyle bir sûfî duruşu sergileyemezsiniz. Açıkça söyleyeyim — on kişi toplanıp Beytullâh’ta bir halaka kuramazsınız. Hiçbir şey yapmasanız dahi gelip o halakayı dağıtırlar. Beytullâh’ı tavâf ederken tevhîd çektiğinizi duymalarını istemezsiniz.
30. Doksan İkide Bir Tavâf: «Senin Beytullâh’ında da mı Zikredemeyeceğiz?»
Doksan ikide hactayım; tek başımayım. Üzerimde hayderiye var, sarık var. Tavâf ederken sessizce «Lâ ilâhe illallâh, lâ ilâhe illallâh» diyorum. Sâdece bu kadar — sessiz bir zikir.
Bir görevli geldi ve beni sarstı; «Sûfî lâ! Sûfî lâ!» diye bağırıyor. Gençlik de var; ben de «Zikrullah! Allâh!» diye karşılık verdim. Tavâf arkadan ittiriyor; adam bir anda kolumdan düştü.
Ben başladım dökülmeye: «Yâ Rabbi, senin Beytullâh’ında da mı seni zikredemeyeceğiz?» Adam bir mermerin üzerine çıkmış, beni arıyor. Ben bu sefer bıraktım yakasını; Allâh Allâh diye zikrede zikrede tavâfıma devâm ettim.
Şeyh Efendi — Allâh rahmet eylesin — altın oluğun altındaydı. Tavâf bitince gittim, selâm verdim; yanını gösterdi, oturdum. «Ne oldu?» dedi. «Efendim, böyle böyle oldu» dedim. Başını salladı.
O kadar ağrıma gitmişti ki — gençlik var, bir de hazmedilecek bir şey değil — dökmeye devâm ettim: «Senin Beytin’de de mi Allâh’ı zikredemeyeceğiz? Ben zâten kimsesizim, buraya gelmişim; burada da mı kimsesizliğimi, yalnızlığımı, garipliğimi tattıracaksın? Ülkemde her gece basılıyorum, polis soruşturması… Orada zikredemiyorum, burada zikredemiyorum — ben nerede zikredeceğim seni? Senin adını haykıramayacak mıyım?»
Ben edeben bir diz miktârı arkasındaydım; hem döküyorum hem gözümü açıp bakıyorum — Şeyh Efendi o esnâda ellerini birbirine vurarak bir hâl içindeydi. Bir ara bana baktı ve «hû» dedi. Durdum; tek kelime kalmadı.
31. «Ma’nevî Tokadı Yemiş Oğlum»
Bir saat sonra o görevli ortalıkta yoktu. Hac boyunca onu bir daha görmedim. Sonradan defâlarca umrelere, haclara gittik — o adamı bir daha hiç görmedim.
Bu hâlden sonra Şeyh Efendi «Ne oldu?» dedi. Anlattım. Buyurdu ki:
«Ma’nevî tokadı yemiş oğlum. Öyle her önüne gelen bir dervişe dokunmaz. Haddini bilsin.»
Bâzen iş senin elinden çıkar, benim elimden çıkar. İş ma’neviyâta sevk oldu mu, cezâsı büyük olur.
O yüzden ben hep söylerim: Dervişlerle olan hukûkunuza dikkat edin. Allâh muhâfaza eylesin.
32. «Siyasal İslâm» Kavramına Dâir
Metnin sonunda «siyasal İslâmcılar» ifâdesi geçiyor. Ben aslında bu kavrama karşıyım — çünkü çok geniş bir kavramdır; her ülkede, her yerde farklı kimlikler, kişilikler ve gruplar bunun içine girebilir.
Meselâ İhvân-ı Müslimîn — Müslüman Kardeşler — vardır; Fas, Tunus, Cezayir, Mısır’dan Ürdün’e, Sûriye’ye, Irak’a uzanan bir çizgidir. Türkiye’de de kendi karşılıkları vardır. Selefî hareketler vardır; Cemâat-i İslâmiyye vardır; Pakistan merkezli Tebliğ Cemaati vardır ve bunun bütün dünyâda uzantıları vardır.
Bunların hepsine baktığımızda i’tikād ve akāid kavramları, fıkıh anlayışları ve tasavvufa bakışları birbirinden farklıdır — tasavvuf konusunda zâten hemen hepsi reddiye üzerindedir. Devlet anlayışlarına baktığımızda kimisi birbirine benzer, kimisi birbirinden çok uzaktır.
Bu sebeple bunları tek çizgide göstermek, üstelik hepsini Gazâlî çizgisinde göstermek bence haddi aşmaktır.
Kaldı ki bu yapıların bir kısmı zaman içinde evriliyor, devriliyor, devşiriliyor. İçlerinden el-Kâide gibi yapılar çıkıyor; içlerinden istihbârat servislerine çalışanlar çıkıyor; rüşvetçiler, adam kayırmacılar çıkıyor. Bir bakıyorsunuz birisi gitmiş dış güçlerle anlaşmış; bir bakıyorsunuz bir başkası dışarıda eğitim almış ve hâlâ orayla irtibâtlı. Bunların Gazâlî çizgisiyle de, Kur’ân-sünnet çizgisiyle de bağı bağlantısı yoktur.
Şimdi düşünün: Birbirinden bu kadar farklı, hattâ zaman zaman birbiriyle çatışan bu yapıların hepsini tek bir başlık altında toplayıp, sonra o başlığın kökenine Gazâlî’yi yerleştirmek — bu, târihî bir tespit değil, bir kurgudur. Ve bu kurgunun netîcesi şudur: Aradaki bütün farklar silinir, geriye sâdece «Gazâlî’den gelen radikal bir çizgi» görüntüsü kalır.
33. Netîce: İbn Hanbel Hâriç, Bu Çizgi Gazâlî’nin Çizgisi Değildir
Toparlayalım. Gazâlî’nin öze dönüş, Kur’ân ve sünnet düşüncesi benim de düşüncemdir. Ama bunu târihî bir gelenek olarak okuyacak olursak, metinde sıralanan şahısların — İbn Hanbel hâriç — büyük çoğunluğu Gazâlî çizgisinde değildir.
Ahmed b. Hanbel hadîs-sünnet merkezli bir kimsedir. Gazâlî ise ehl-i sünnet kelâmını, fıkhı ve tasavvufu sentezleyerek dîni ve dînî yaşantıyı ihyâ etmeye çalışmıştır.
İbn Hazm zâhirî bir yöntemle, Kur’ân ve sünnetten bağımsız bir hukûku savunur. İbn Teymiyye Kur’ân-sünnet çizgisindeki tasavvufu reddeder — hâlbuki insanda öyle bir uzuv vardır ki orası temizse bütün vücut temizdir; o da kalptir. Peki biz o kalbi nasıl arındıracağız?
Vahhâbîler ise İbn Teymiyye’den etkilenmiş, ondan da katı bir çizgiye gelmişlerdir; öyle ki İslâm dünyâsındaki herkesi ve her topluluğu eleştirecek kadar ileri gitmişlerdir.
Şimdi soralım: Kur’ân ve sünnete dönüş yolunda olan bunlar mıdır, yoksa salt Kur’ân-sünnet ve imamların içtihâdı dâiresinde duranlar mıdır?
Netîce olarak bu pasaja baktığımda şunu söylüyorum: İmâm Ahmed b. Hanbel’i kenarda tutarak, diğer zevâtı ve sonradan kurulmuş tarîkat, cemaat yâhut toplulukları Gazâlî ile bağdaştırmak mümkün değildir.
Peki bu bağlantıyı kuran kişi bunları bilmiyor mu? Benden iyi biliyordur. Ama olmayan bir bağlantı kurulacak ki Müslümanların gözünde Gazâlî küçük düşsün. Mesele budur. Bir otorite «şu çizgidedir» dediyse, herkesin oturduğu yerde oturması beklenir. Oysa oturduğun yere benim gibi câhil gördüğün birisi oturur; İbn Hazm’ı da çalışır, Aristoteles’i de çalışır, İbn Haldûn’u da çalışır, Muhyiddîn İbn Arabî’yi de çalışır — ve gelir, o bağlantının tutmadığını gösterir.
34. «Benim Yolum Sonradan Kurulmuş Değildir»
Bir hususu daha netleştireyim: Ben sonradan kurulmuş bir topluluk değilim.
Benim şeyhim, şeyhimin şeyhi, onun şeyhi… bu silsile tâ Hazret-i Muhammed Mustafâ sallallâhu aleyhi ve sellem’e kadar gider. Ma’neviyat cihetinden bakarsanız Âdem aleyhisselâm’a kadar gider; daha gerisine bakarsanız rûhlar âlemine kadar çıkarsınız.
Benim yolum yeni değildir; benim yolum bin dört yüz yıllıktır. Ve benim yolum dış destekli bir yol da değildir.
Yoksa bizim burada ne işimiz olurdu? Gelirler, dergâhımıza yâhut vakfımıza paralar verirler; «Siz daha iyi yerlere lâyıksınız» derler. Ama ödün verirsin. Neyinden? Îmânından. Neden? Sünnetten, hadîsten, âyetlerden, yolundan.
Bizim öyle bir cebimiz yok. Nitekim şahsıma âit menkul ve gayrimenkul bulunmadığına dâir resmî kaydı da paylaşmıştım. Yönetilecek bir para da yok bende — ne cemaatin parası, ne ümmetin parası, ne şahsın parası. Arkamdan bir kavga gürültü olmayacak.
35. «Biz Buyuz»: Bir Duruşun İlânı
Böyle olunca bizim o kimselerle bir bağımız, bir bağlantımız olmuyor.
Biz Gazâlîciyiz. Biz İbn Arabîciyiz. Biz Hazret-i Mevlânâcıyız. Biz Şems-i Tebrîzîciyiz. Biz Hüseynîyiz. Biz yandan çarklı değiliz.
Seven böyle sevsin; gelen böyle gelsin; gelecek olan da böyle gelsin. Biz buyuz.
Salt Kur’ân ve sünnet — dînî duruşumuz budur. Vatan ve millet — millî duruşumuz ve siyâsetimiz budur. Bu vatana ve bu millete hizmet eden, hürmet eden, çalışan bizim kardeşimizdir. Kur’ân ve sünnet deyip sımsıkı yapışan, yaşayan ve yaşatma mücâdelesi veren bizim kardeşimizdir. Bu noktada sıkıntımız yoktur — ammâ ve lâkin bunun dışındakiler bizim kardeşimiz değildir.
36. Gelecek Hafta: Montgomery Watt ve «Yunan Etkisi» İddiâsı
Önümüzdeki haftadan itibâren yeni bir pasaja geçiyoruz. Edinburgh Üniversitesi’nde Arapça ve İslâmî Araştırmalar bölümü profesörlerinden Montgomery Watt, Gazâlî’nin Yunan bilimlerinden ve felsefesinden gerçekte çok etkilendiğini belirtir. Müslüman Aydın adlı kitabında söylediklerinden devâm edeceğiz.
Şimdi bir de Edinburgh Üniversitesi’ne gireceğiz. Bu zâtı bulacağım; kitaplarından, risâlelerinden faydalanacağım. Önümüzdeki hafta onun da meselesini enine boyuna ele alacağız Allâh’ın izniyle.
Problem yok; benim üç-dört günüm gider, hiç önemli değil. Geceler bizim olsun Allâh’ın izniyle.
37. Kapanış: «Neden Böyle Yapıyorlar?»
Zannediyorum güzel bir Gazâlî incelemesi oluyor. Bu metnin sâhibi bu sohbeti dinlerse herhâlde hoşuna gitmeyecektir.
Derdim kimseyle alay etmek değildir. Ama öyle bir bağlantı kurmuş ki, o bağlantıyı hiçbir yerinden bağlamak mümkün değil.
Peki bunu neden yapıyorlar, biliyor musunuz? Çünkü bunu yapan kimseler, karşılarındakini — yâhut kendilerini okuyacak olanları — yetersiz, değersiz ve araştırma yapmayacak kimseler olarak görüyorlar.
Sıkıntı zâten budur. Sıkıntı bu olunca da çarpılıyorlar. Çarpılmasınlar; dosdoğru işler çıkarsınlar ortaya. Derdimiz budur. Allâh bizi affetsin. Haklarınızı helâl edin.
Kaynakça
Sohbette tartışılan metin, zikredilen şahsiyetler ve atıf yapılan kaynaklar aşağıda toplanmıştır.
Hasan Aydın (2012), s. 521 — Sohbette madde madde tahlîl edilen pasajın kaynağı; Gazâlî’nin «selefî çizgi» içinde konumlandırılmasına dâir tez.
İmâm Gazâlî, İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn — Namazı bozan-bozmayan meselelerle (fıkhî cihet) namazın faziletlerini (ma’nevî cihet) aynı eserde birleştiren ana kaynak; zikir usûlleri ve kalp terbiyesi metodolojisi de burada yer alır.
Murtazâ ez-Zebîdî, İthâfü’s-Sâde el-Müttakīn — İhyâ’nın şerhi. Müellifin Gazâlî hakkındaki hükmü sohbette nakledilmiştir: fıkıh, usûl-i fıkıh ve usûlü’d-dînde ittifakla hüccet; tasavvufta sıddîkıyet mertebesi sâhibi; Şâfiî mezhebinde imam.
Ahmed b. Hanbel ve Mihne Dönemi — Abbâsî halîfesinin «Kur’ân mahlûktur» görüşünü resmî ideoloji hâline getirmesi ve yaklaşık on beş yıl süren baskı dönemi; İbn Hanbel’in direnişi, hapsi ve işkenceye mâruz kalışı.
Şeybân-ı Râî Kıssası — İmâm Ahmed b. Hanbel’in İmâm Şâfiî’nin huzûrunda Şeybân-ı Râî’ye sorduğu unutulan namaz sorusu ve aldığı cevap; ilim kibrine dâir klasik tasavvuf menkıbelerindendir.
İbn Hazm ez-Zâhirî — Zâhirî mezhebinin en büyük temsilcisi; kıyâsı reddeder. Dört mezhebin dördü de kıyâsı kabûl ederken onun bu tutumu ve sıkı Aristotelesçiliği sohbette Gazâlî’den ayrıldığı temel nokta olarak gösterilmiştir.
İbn Teymiyye — Hanbelî geleneğinden gelmekle birlikte Gazâlî’nin tasavvuf anlayışını, kelâmı ve felsefeyi reddeder; vahdet-i vücûdu ağır biçimde eleştirir. Gazâlî ile ciddî fikir ve fıkıh ayrılıkları vardır.
Muhammed b. Abdülvehhâb ve Vahhâbîlik — Suûd devlet sisteminin dînî temeli. Sohbette hareketin siyâsî arka planına dâir değerlendirme, konuşmacının açıkça «kendi şahsî düşüncem» kaydıyla ifâde ettiği bir görüştür.
Hadîs-i Şerîf — «Dîn samimiyettir» — «ed-Dînü’n-nasîha» rivâyeti: Müslim, Îmân 95 (no. 55); Ebû Dâvûd, Edeb 59. Gazâlî’nin ihlâs ve ahlâk vurgusunun dayanağı olarak zikredilmiştir.
Hadîs-i Şerîf — Arş’ın gölgesinde gölgelenecek yedi sınıf — «Sırf Allâh için birbirini seven iki kişi» maddesi: Buhârî, Ezân 36 (no. 660); Müslim, Zekât 91 (no. 1031). Fî sebîlillâh toplanan topluluğa dâir zikredilmiştir.
Kur’ân-ı Kerîm, Ra’d 13/28 — «Kalpler ancak Allâh’ın zikriyle mutmain olur» — cemaatle zikrullâh bahsinin Kur’ânî zemîni.
Hadîs-i Şerîf — Kalp, bedendeki et parçası — «Bedende bir et parçası vardır; o sâlih olursa bütün beden sâlih olur… dikkat edin, o kalptir»: Buhârî, Îmân 39 (no. 52); Müslim, Müsâkāt 107 (no. 1599).
W. Montgomery Watt, Müslüman Aydın (Muslim Intellectual) — Edinburgh Üniversitesi’nde Arapça ve İslâmî Araştırmalar profesörü. Gazâlî’nin Yunan felsefesinden etkilenmesine dâir tezi, serinin bir sonraki sohbetinin konusu olarak duyurulmuştur.
Mustafa Özbağ Efendi, «Gazâlî Selefî Çizgide midir? | Gazâlî’den Sorular 8» — mustafaozbag.com — 08.08.2026 târihli sohbetin tam metni.
İmâm Gazâlî hakkında daha fazla bilgi için tıklayınız.
Ek kaynaklar:
- İmam Gazâlî, İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn; ibâdet, âdet, mühlikât ve müncîyât bölümleri.
- İmam Gazâlî, el-Munkız mine’d-Dalâl; ilim yollarının tasnîfi ve tasavvufa intikāl.
- Murtazâ ez-Zebîdî, İthâfü’s-Sâde el-Müttakīn; İhyâ’nın en kapsamlı şerhi.
- Müslim, Îmân 95; «ed-dînü’n-nasîha» — dînin samimiyet oluşu.
- Buhârî, Îmân 39; kalbin bedendeki merkezî yeri.
- Buhârî, Ezân 36; Arş’ın gölgesinde gölgelenecekler.
- Kur’ân: Ra’d 13/28; kalplerin zikrullah ile mutmain olması.
- Kur’ân: Ahzâb 33/41-42; Allâh’ı çokça zikretme emri.
- İbn Hazm, el-Muhallâ ve el-İhkâm; Zâhirî usûl ve kıyâsın reddi.
- İbn Teymiyye, Mecmûu’l-Fetâvâ; tasavvuf ve kelâma dâir değerlendirmeleri.
- W. M. Watt, Muslim Intellectual: A Study of al-Ghazali; sonraki sohbetin konusu.