1. Bu Sohbetin Maksadı: Gelecek Kuşaklara Bir Zemîn
Geçen hafta demiştim ki bu konuyu biraz daha açayım, biraz daha uzatayım. O yüzden bu akşam biraz daha açıp uzatacağım; şimdiden sabrınız için teşekkür ediyorum.
Sohbet biraz teknik gidiyor olabilir. Ama bunun bir sebebi var: Bu, gelecek kuşaklara — yâhut bu konuda inceleme ve araştırma yapacak olanlara — bir alt zemîn oluşturur.
Bir iddiâ sâhibi değilim. Elimdeki mevcut eserlerden inceleyerek, bakarak ortaya bir çalışma çıkıyor; tâbiri câizse bir makāle gibi bir şey oluyor. Biraz uzun oluyor ama inşâallâh kardeşler ve gelecek kuşaklar faydalanır.
Bu gece bir toparlama yapalım inşâallâh. Ana soru şudur: Gazâlî felsefenin tamâmını reddetti mi?
2. Bir Îtirâf: Benim Gazâlîciliğim Nereden Geliyor?
Ben yeni Müslüman olduğumda, daha yirmi altı-yirmi yedi yaşlarındayken ortada bir İhyâ fırtınası vardı. Herkes İhyâ okuyordu.
Bâzılarının elinde Mevdûdî’nin eserleri dolaşıyordu; bâzılarında İhvân-ı Müslimîn çizgisinin eserleri vardı. Mısırlı bir müfessir — Seyyid Kutub — okunuyordu. Enteresandır: Sanki bir tarafta İhyâ ve Gazâlî, öbür tarafta bu isimler varmış gibi, ayrı kutuplardaymışız gibi bir hava oluşuyordu.
Benim Gazâlîci tavrımın temeli o zamanlardan atılmadır. Ben tipik bir Gazâlîciyim; böyle tanımlanabilir.
Açık açık konuşayım: O zaman Ödemiş’te, eski Refah Partili — yâni Millî Görüşçü — arkadaşlarla tartışırdık. Onlar Seyyid Kutub ve Mevdûdî okuyup onlarla geliyorlardı; ben ise o sıralar İhyâ’dan ders yapıyordum. Sanki İhyâ ile onlar çatışıyormuş gibi bir hava vardı.
Bir başka misâl: Onlar meselâ Abdülkādir Geylânî Hazretleri’nin Gunyetü’t-Tâlibîn‘ini kabûl etmezlerdi. Biz de o zaman Gunye‘yi okuyorduk; Geylânî Hazretleri’nin menkıbelerini okuyorduk. Yâni benim Gazâlî araştırmam ve bu tartışmalar yirmi sekiz-yirmi dokuz yaşımdan beri sürüyor. Bâzen arkadaşlar «bu nereden çıktı» diye merak ediyorlardır; işte oradan çıktı. Önümüze bir Gazâlî sorular manzûmesi gelince bizim Gazâlîciliğimiz depreşti.
3. Toptancılık: Bir Şeyin Tamâmını Reddetmenin Tehlikesi
Kendilerini İslâmî entelektüel gören kimseler — ki bunun Avrupa’da da temelleri var — şöyle derler: «Gazâlî felsefeyi tamâmıyla reddetti ve felsefecileri küfürle itham etti.» Hiç de öyle değildir.
Gazâlî felsefenin tamâmını reddetti mi? Hayır. Bu, Gazâlî’nin üzerinde çok basitleştirici bir yaklaşımdır.
Şu ölçüyü koyalım: Bir şeyin tamâmını reddederseniz yanılırsınız. Meselâ bir şahsın tamâmını reddederseniz, o şahsın iyi yönlerini de reddetmiş olursunuz. Bir topluluğu tamâmıyla reddederseniz, o topluluğun iyi yönlerini de reddetmiş olursunuz.
Burası tehlikelidir; bu toptancılıktır. İslâm’ın fikrî planında toptancılık yoktur. Bir grubu tamâmıyla reddederseniz, gerçekten onun iyi yönlerini de reddetmiş olursunuz.
4. Tehâfüt’ü Okumak İçin Ne Gerekir?
Tehâfütü’l-Felâsife bende yaklaşık — abartmayayım diye söylüyorum — doksan iki-doksan üçten beri vardır.
Ama şunu bilin: Tehâfüt’ü okumak için iyi bir akāid bilginin olması lâzımdır; iyi bir Kur’ân-sünnet bilginin olması lâzımdır. Ki incelerken Gazâlî’nin verdiği cevapları anlayabilesin.
Çünkü Gazâlî Tehâfüt‘te felsefeyi bölümlere ayırır ve bölümlere ayırınca farklı alanlarda farklı eleştiriler yaptığını görürsünüz.
Nitekim okuduğunuzda şunu anlarsınız: Gazâlî matematiği reddetmez — zâten matematiği reddetmek mümkün değildir. Mantığı da reddetmez — bir kimsenin mantığı reddetmesi mümkün değildir.
5. «Gazâlî Filozofları Eleştirdi» — İşte En Doğru İfâde Budur
O hâlde en mantıklı açıklama şudur: Gazâlî filozofları eleştirdi. Bu gāyet normaldir.
Bir kimse oturur, filozofların yanlış gördüğü yerlerini tespit edip eleştirebilir. Bunda bir sıkıntı yoktur; bu ilmî bir şeydir.
İlmî olarak bir şeyden şüphe duyarsınız; şüphenin üzerine eğilirsiniz; onun mantığını ve temelini çözersiniz ve karşı cevap verirsiniz. Ve verdiğiniz cevap tutarlı olmalıdır: Dînî ise Kur’ân-sünnet dâiresinde, fıkhî ise fıkıh dâiresinde, akāid ise akāid noktasında, kelâm ise kelâm noktasında, hadîs ise hadîs noktasında, tefsîr ise tefsîr noktasında tutarlı bir gerekçeniz olur.
Ben de filozofları eleştiriyorum — bâzı yerlerini. Şimdi buradan «Mustafa Özbağ felsefeyi reddetti» denir mi? Denmez. Eleştirilecek yerler varsa Kur’ân-sünnet dâiresinde eleştiririz ve deriz ki: «Burası şu âyete aykırıdır, burası şu hadîs-i şerîfe aykırıdır, burası akāid noktasında aykırıdır.»
6. Eleştirilmeyen Bir Tez: «Maymundan Geldik»
Eleştirmek gerektiği hâlde eleştirilmeyen şeyler de var. Bu çocuklara, bu gençlere — hepimize — maymundan geldiğimiz anlatıldı ve bu hiç eleştirilmedi bile.
Hâlbuki bu bir tezdir; kanıtlanmış bir şey değildir. Kanıtlanmamış bir şeyi çocuklara nasıl ders olarak okutursunuz? Ama bu ülkede okutuldu ve bu ülkenin Müslüman çocuklarına bu anlatıldı. Hâlâ söyleyenler var.
Üstelik İslâm dünyâsında da bunun olabilirliğini savunan bir-iki masonik âlim çıkıyor. «Olur» demiyorlar; «böyle bir şey olabilir, insan zaman içinde bu hâle gelmiş olabilir» diye mantıksız şeyler söylüyorlar.
Yâni asıl eleştirilmesi gereken yerde susuluyor, eleştirilmemesi gereken yerde ise toptancılık yapılıyor.
7. İlâhiyattaki Gazâlî Düşmanlığı
Bilhassa son dönemde ilâhiyat fakültelerinin bir kısmında Gazâlî düşmanlığı vardır. Bunu iddiâlı konuşacağım:
Bu eleştirenler gerçekten Gazâlî’nin Tehâfüt‘ünü okuyamazlar; okusalar da anlayamazlar. Çünkü anlasalardı bu kadar ağır eleştiri yapamazlardı.
Okumak yetmez, çözümlemek gerekir. Okuyor ama çözümleyemiyor; o yolu bulamıyor. O yolu bulamayınca da akılları çamura saplanmış eşek gibi debelenip kalıyor. Allâh muhâfaza eylesin.
O yüzden şunu söylüyorum: Otursunlar, ders çalışsınlar; okusunlar, incelesinler, araştırsınlar. Bana bilgiyle gelsinler. Ben burada âyetle, hadîsle konuşuyorum; gelsinler, âyete karşı çıksınlar.
Öyle boş eleştirmesinler. «Bu adam kafasındaki kavukla çıkmış, şunu eleştiriyor» demesinler. Başımdaki takkeye bakıp gelmesinler; bilgiyle gelsinler. Böyle yaptıklarında ilim değil, kendi câhilliklerini ve aymazlıklarını göstermiş oluyorlar.
8. Gazâlî Neye Karşı Çıktı? Beş Başlık
Şimdi asıl meseleye gelelim: Gazâlî neye karşı çıktı? Karşı çıktığı yerler bellidir ve hepsi metafizikle alâkalıdır. Sıralayalım:
Bir: Âlemin ezelîliği.
İki: Allâh’ın tikelleri — yâni cüz’iyyâtı — bilip bilmemesi.
Üç: Bedenlerin yeniden dirilişi.
Dört: Nedensellik.
Beş: Allâh’ın âlemle ilişkisi.
Şimdi bunları tek tek, âyet ve hadîslerle inceleyelim. Çünkü mesele «Gazâlî böyle dedi» meselesi değil; Gazâlî’nin dayandığı delîllerin ne olduğu meselesidir.
9. Birinci Mesele: Âlemin Ezelîliği
Âlemin ezelîliği demek, âlemin bir başlangıcı olmadığı demektir. Düşünebiliyor musunuz — ezelî olan Allâh’tır; başlangıcı olmayan Allâh’tır. Filozoflar ise âlemin başlangıcı olmadığını iddiâ ediyorlar.
Âyet-i kerîme ne diyor? «O, evvel ve âhirdir; zâhir ve bâtındır. O her şeyi bilir.» (Hadîd 57/3.) Dikkat edin, âyetin sonunda ayrıca «O her şeyi bilir» buyuruluyor — buna birazdan döneceğiz.
Yâni evvel olan Allâh’tır; evvel olan âlem değildir.
Sûfîlerin çokça kullandığı bir hadîs-i kudsî vardır: «Hiçbir şey yok iken O var idi.» Ve Hazret-i Ali Efendimiz buna şunu ekler: «Hâlâ daha öyledir.» Yâni bütün âlemi yok hükmünde görür.
Hadîs-i kudsî devâm eder: O bir şey yarattı; o bir şeyden her şeyi yarattı. O hâlde varlığa çıkmış olan hiçbir şey Allâh’ın dışında ezelî değildir. Bir varlık var edildiyse onun başlangıcı vardır; başlangıcı olmayan Allâh’tır.
10. «Sen Evvelsin, Senden Önce Olan Yoktur»
Müslim’de ve Tirmizî’de — her ikisinin de zikir bâbında — şu hadîs-i şerîf geçer:
«Allâh’ım, Sen evvelsin; Senden önce olan yoktur. Sen âhirsin; Senden sonra hiçbir şey yoktur. Sen zâhirsin; Senden daha açık ve üstün olan yoktur. Sen bâtınsın; Senden daha gizli ve Senden öte hiçbir şey yoktur.»
Şimdi siz âlemin ezelîliğini kabûl ettiğinizde bu âyeti ve bu hadîsi inkâr etmiş oluyorsunuz.
Gazâlî işte bunu eleştiriyor. Peki Gazâlî’nin eleştirdiği nokta haklı mı? Evet. Ve Gazâlî âlemin ezelîliğini savunan bir kimse için «bunu savunursan küfür ehlisin» der.
Bunu akāid bilen herhangi bir kimseye götürün: «Âlem ezelîdir, başlangıcı yoktur» derseniz, âlemi Allâh’la eşdeğer kılmış, Allâh’a ortak koşmuş olursunuz. Ne oldu — Allâh sonradan oluşmuş bir âleme mi Allâhlık yaptı? Bu, Allâh’ın Allâhlığına yakışmaz; mümkün değildir.
11. İkinci Mesele: Allâh Cüz’iyyâtı Bilir mi?
İkinci mesele: Allâh’ın tikelleri — yâni cüzleri, küçük ayrıntıları — bilmesi.
Filozoflar, İbn Sînâ da bunların içindedir, Allâh’ın genel ilkeler üzerinden bildiğini savunurlar. Yâni küçük şeyleri doğrudan değil, sebep-sonuç ilişkileri ve genel yasalar aracılığıyla bilir derler.
Gazâlî ise Allâh’ın doğrudan ve ayrıntılı bir şekilde her şeyi bildiğini söyler. Bu akāidî bir meseledir; nitekim az önce okuduğumuz Hadîd sûresindeki âyette «O her şeyi bilir» buyuruluyor.
«Her şeyi bilir» dendiğinde büyük-küçük ne varsa bilir demektir. Allâh yarını da bilir; gaybı bilendir. Allâh binlerce yıl sonrasını da bilir, milyonlarca yıl sonrasını da bilir. Çünkü O’nun bilgisi hem evveldir hem âhirdir; hem zâhirdir hem bâtındır. Allâh’ın bilgisine sınır koymamız mümkün değildir.
Allâh yaprağın düşmesini de bilir, rüzgârın esmesini de bilir; hangi rüzgârın hangi yaprağı ne zaman düşüreceğini de bilir. Allâh küçüğü de bilir, büyüğü de bilir — ve Allâh’ın bilgisi değişmez.
12. «Aşktan Nasîbi Olmayanın Eşekten Farkı Yoktur»
Gazâlî İbn Sînâ’yı bu meselede çok sert eleştirir. Bir başkası okuduğunda «ne kadar sert konuşmuş» diyebilir. Peki neden böyle der? Karşı tarafın o konuda ilmi olmadığından dolayı der.
Bu bana Hazret-i Mevlânâ’nın bir sözünü hatırlatıyor: «Aşktan nasîbi olmayanın eşekten farkı yoktur.» Ben bunu ilk okuduğumda «ne kadar ağır konuşmuş» demiştim.
Ama zaman içinde insanları gördükçe, seyrettikçe anladım ki aşktan nasîbi olmayan bir kimsenin gerçekten hayvandan farkı kalmıyor. Tecrübeyle sâbit oldu bu. Dedim ki: «Ey koca pîr, sen edepli davranmışsın; ben daha ağırını söylüyorum — âşıklıktan payı yoksa hayvandan da aşağı bir mahlûktur.»
Neye bakarak söylüyorum? Bir insan eşini otuz sekiz yerinden bıçaklar mı? Bir insan çocuğuna, kız kardeşine el uzatır mı? Hayvanlar bile kendi yavrularıyla eşleşmezler. Toplumumuzun geldiği nokta budur; ahlâkî bir çıkmazdayız.
Bunun bir de sebebi var: Uyuşturucuyla ve kumarla bu ülkenin gençlerinin beyinleri zehirlendi. Genç yaşlı fark etmiyor. Zehirlenen insan anne tanımıyor, kardeş tanımıyor, teyze tanımıyor. Allâh muhâfaza eylesin.
13. Bu Neden Bir Akāid Meselesidir?
Bu bahsi «felsefî bir tartışma» sanmayalım. Bu doğrudan bir akāid meselesidir.
Çünkü Allâh’ın ilmine bir sınır koyduğunuz anda, sınır koyduğunuz şey aslında Allâh’ın ulûhiyyetidir. İlmi sınırlı olan bir varlık, kâinâtı idâre eden mutlak kudret sâhibi olamaz.
Bir düşünün: Eğer Allâh yarını bilmiyorsa, o zaman kader nedir? Levh-i mahfûz nedir? Peygamberlere bildirilen gayb haberleri nedir? Bir tuğlayı çektiğinizde bütün duvar yıkılır.
İşte Gazâlî’nin bu meseleyi bu kadar sert ele almasının sebebi budur: Mesele bir görüş farkı değil, bir binânın temelidir.
14. Delîl: En’âm 59 ve Sebe’ 3
Alın size âyet-i kerîme: «Gaybın anahtarları O’nun yanındadır; onları O’ndan başkası bilmez. Karada ve denizde olanı O bilir. Bir yaprak düşmez ki O bilmesin. Yerin karanlıklarında bir tâne yoktur ki — yaş veyâ kuru hiçbir şey yoktur ki — apaçık bir kitapta bulunmasın.» (En’âm 6/59.)
Şimdi bu âyet-i kerîme dururken «Allâh küçük cüzleri bilmez» derseniz küfre düşersiniz.
Bir âyet daha: «Şüphesiz Allâh göklerin ve yerin gaybını bilir. O’nun bilgisi olmadan bir zerre bile kurtulamaz; ne küçük ne daha büyük — hepsi apaçık bir kitaptadır.» (Sebe’ 34/3.)
Hadi gelin şimdi deyin ki «Allâh küçük şeyleri bilmez» yâhut «Allâh’ın küçük şeyleri bilmesi büyüğünden sonra oluşur.» Eleştirecek olanlar açsınlar, okusunlar. Öyle boş eleştirmesinler; bilgiyle gelsinler.
15. Allâh’ın Sıfatları Kadîmdir
Buradaki asıl akāid meselesi şudur: Allâh’ın hiçbir sıfatı sonradan oluşmaz; sonradan olgunlaşmaz.
Bu bir elma değildir ki sonradan ersin; Bursa şeftalisi değildir ki sonradan olgunlaşsın. Allâh’ın sıfatları kadîmdir.
Kadîm ne demektir? Sonradan görmez Allâh — Allâh görendir. Sonradan duymaz Allâh — Allâh duyandır. Sonradan bilmez Allâh — Allâh bilendir. Kudreti ve kuvveti elinde tutandır. O hâlde «küçük şeyleri bilmez» dersek küfre düşeriz.
Allâh sonradan görmez — Allâh görendir. Sonradan duymaz — Allâh duyandır. Sonradan bilmez — Allâh bilendir. Kudreti ve kuvveti elinde tutandır.
O hâlde biz «Allâh küçük şeyleri bilmez» dersek küfre düşeriz. Bu kadar açıktır.
16. Televizyonda Söylenen Bir Söz
Abdülaziz Bayındır televizyonda şunu söyledi: «Allâh yarın senin ne yapacağını bilmez; sen bir şey yaptığında öğrenir.»
Bu söz karşısında söylenmesi gereken şudur: Böyle bir söz sâhibine tecdîd-i îmân ve tecdîd-i nikâh gerektirir. Ve bunu yine bir televizyon programında, halkın içinde «bu sözümden döndüm, tövbe ettim» diyerek düzeltmesi gerekir.
Böyle söyleyince «ilâhiyatçılara lâf attı» diyorlar. Kardeşim, lâf atmıyorum. Ne yapalım, susalım mı? Biz o kimseyi îmânına dâvet ediyoruz; geri dönsün.
Bu bir ilâhiyat profesörü — yazık. Çünkü bunlar ilâhiyatta gençleri yetiştiriyorlar. «Allâh senin yarınını bilmez» — yâni sen yarını yaşayacaksın, Allâh ondan sonra mı bilecek? Bu küfürdür.
17. Kalem Kurudu: Yazılmış Olan Bir Kitap
Âyette «apaçık bir kitap» geçiyor. Peki bu kitabı yazdıran kim? Allâh.
Kaleme emretti: «Yaz.» Kalem «neyi yazayım» deyince buyurdu: «Bugünden kıyâmete kadar olacak olan ne varsa onu yaz.»
Nitekim Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem Mi’râc’a çıktığında bir cızırtı duydu ve Cebrâîl’e sordu: «Ey Cebrâîl, bu cızırtı nedir?» «Kalemin cızırtısıdır» dedi; «hâlâ yazıp bozmaktadır.»
Sen şimdi kalkıp «Allâh senin yarın ne yapacağını bilmez» diyeceksin — hâşâ. Âyet-i kerîme «bilir» diyor. Biz ilâhiyat profesörlerine mi bakacağız, âyete mi bakacağız?
18. Hadîslerle Delîllendirme
Devâm edelim, hadîslerle de delîllendirelim.
Önce bir not: Tirmizî aynı zamanda sûfîdir. Onun için bâzıları Tirmizî’yi pek sevmez — ben severim. Okuyun Tirmizî’yi.
Tirmizî, kader bâbının 6. hadîsi: «Allâh’ın ilmi, olmuş ve olacak her şeyi kuşatmıştır.» Cenâb-ı Hakk’ın yarattığı hiçbir şey yoktur ki O’nun kuşatmadığı olsun; ve yarattığı şeyle alâkalı olarak yaratıldığı andan îtibâren ne olup ne olmayacağını da bilir.
Buhârî, Tevhîd bâbı: «Allâh’ın ilmi gökte ve yerde olanı kuşatmıştır.»
Müslim: «Birinizin kalbine gelen vesveseyi Allâh bilir.» — Yâni sizin kalbinize gelen vesveseyi dahi Allâh bilir. Allâh’ın bilmediği hiçbir şey yoktur.
Şimdi bunları söyledikten sonra «Allâh cüzleri bilmez» diyebilir misiniz? Diyebilmeniz için âyet ve hadîsleri inkâr etmeniz lâzım — ve inkâr edince küfre düşersiniz. Allâh muhâfaza eylesin.
19. Bir Hristiyan Teolog Söyleyebilir, Ama Sen Söyleyemezsin
Şimdi burada bir ayrım yapalım. Bir Avrupalı felsefeci, bir Hristiyan teolog veyâ bir Hristiyan araştırmacı bunu söyleyebilir — onun kendi zemîni budur.
Ama sen bir Müslüman araştırmacıysan, «lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh» diyorsan bunu söyleyemezsin. Söylersen küfre düşersin.
Nitekim İbn Rüşd’ü ve İbn Sînâ’yı alkışlayanlar da zâten batı dünyâsıdır. Peki neden alkışlıyorlar? Senin ilminden, felsefenden dolayı değil — Aristotelesçi olduğun için alkışlıyorlar.
Çünkü sen bir batıcı oldun; kendi damarına, kendi kanına bakmadın; kendi ilmine bakmadın; kalktın Aristoteles’i komple aldın, kabûl ettin. Avrupalılar da seni alkışladı.
Şimdi bizim ilâhiyatçılardan bir kısmı da aynı alkışın peşinde: Avrupalılar kendilerini alkışlasın, masonik zihniyet kendilerini alkışlasın, Soros vakıflarından paraları alsınlar diye bu görüşleri savunuyorlar. Bunları bizim önümüzde savunuyorlar — Sorosçu bunlar. Şahsî kanaatimi açıkça söylüyorum: Bunlar İslâm dünyâsının içine atılmış, pimi çekilmiş birer el bombasıdır.
Gelsinler; Mustafa Özbağ burada, anlattıkları da burada. Ben Gazâlî’yi âyetle ve hadîsle anlatıyorum; «şu şöyledir» demiyorum, âyet okuyorum. Buyursunlar.
20. Neden Bu Kadar Delîl Sıralıyorum?
Bunları böyle tafsîlâtlı hazırlamamın bir sebebi var: İlâhiyatçılar da bu sohbetlere bakıyorlar. Bakıyorlar, ediyorlar, çatıyorlar. O hâlde herkesin ayakları yere bassın.
Sen kalkıp benim önümde «Gazâlî felsefeyi komple reddetti» dediğin anda ben diyorum ki: «Dur kardeşim, felsefenin komplesini reddetmedi.» Ve işte maddeler hâlinde sıralıyorum.
Rahat koltuklarınızdan kalkın; Gazâlî’nin mantıkla ve felsefeyle alâkalı eserlerini masanızın üstüne koyun. Önce anlamaya çalışın, sonra çözümlemeye çalışın — ondan sonra konuşun. Öyle toptancılık yapmayın.
Ve şunu da bilin: Bu âyetler ve hadîsler Gazâlî’nin temel dayanağıdır. Allâh’ın bilgisi ezelîdir, çünkü evveldir; Allâh’ın bilgisi hem zâhirdir hem bâtındır. İlm-i ilâhîsinden çıkmayan hiçbir şey yoktur ve varlığa çıkan her şeyle alâkalı olarak O tam bir bilgi, tam bir kudret ve tam bir kuvvet sâhibidir.
O hâlde soralım: Siz bunu nereden çıkarıyorsunuz? Kendi kendinize uyduruyorsunuz. İbn Sînâ da, Fârâbî de, İbn Haldûn da bu meselede ölçü değildir — ölçü Gazâlî’nin dayandığı kaynaktır. Onun için Gazâlî’yi tûkāka îlân etmek, koskoca bir kültürü yok etmek demektir.
21. Üçüncü Mesele: Bedenlerin Yeniden Dirilişi
Gazâlî’nin karşı çıktığı üçüncü mesele: bedenlerin yeniden dirilişi.
Fârâbî ve İbn Sînâ — isim veriyorum, çünkü bunları olduğu gibi kabûl edip alkışlayanlar ülkede çok — dirilişin bedensel olmadığını savunurlar.
Bu iddiâ bugün de sürüyor. Üstelik kendilerini yüksek ehl-i sûfî gören bâzı topluluklar da dirilişin bedensel olmadığını savunuyorlar; hattâ bu konuda Hazret-i Mevlânâ’yı istismâr edenler var. Değişik isimler altında gruplar mevcut ve bunlar kendilerini sûfî olarak tanımlıyorlar.
22. Mevlânâ’yı İstismâr Edenler
Burada ayrıca üzücü bir durum var: Bu görüşü savunanların bir kısmı kendilerini sûfî olarak tanımlıyor ve bu konuda Hazret-i Mevlânâ’yı istismâr ediyorlar.
Yâni Hazret-i Mevlânâ’nın sözlerinden hareketle «bedensel diriliş yoktur, diriliş rûhîdir» gibi bir netîce çıkarmaya çalışıyorlar.
Hazret-i Mevlânâ Gazâlî çizgisindedir — bunu geçen sohbetlerde de söyledik. Onun eserlerinden Kur’ân ve sünnete aykırı bir hüküm çıkaramazsınız; çıkarıyorsanız o hüküm sizindir, onun değil.
Bu, aslında sohbetin başındaki toptancılık meselesinin tersidir: Orada bir zâtın tamâmı reddediliyordu; burada bir zâtın sözü kendi maksadının dışına çekiliyor. İkisi de aynı hatâdır — ölçüyü metin değil, kişinin maksadı belirliyor.
23. Kıyâmet Bekleyenler: Çadır Kuranlar
Bunun ne noktaya vardığını bir misâlle anlatayım. Bir ara «kıyâmet kopacak» dediler; belirli yerlerde bir şey olmayacakmış — oralarda kurtuluş varmış.
Bunlar akü aldılar, batarya aldılar, ışık aldılar; gittiler, dağ başlarına çadır kurdular. Çadır kurmak parayla, yiyecek içecek parayla. Gerçekten kıyâmet beklediler.
Ben bunlarla bizzat konuştum; buna inanan bir kimseyle oturdum. Gerçekten inanmışlardı. «Yapmayın, etmeyin» dediysem de gittiler.
İşte akıl vahyin yerine geçtiğinde ve bir kişinin sözü ölçü hâline geldiğinde varılan yer burasıdır.
24. Reenkarnasyon ve «Çakra Atlatma» Pazarı
Bir de şu var: Bedensel dirilişi kabûl etmeyip dirilişin sâdece rûhî olduğunu söyleyenler — ki bu, sizi doğrudan Hindu inanışına, reenkarnasyona götürür.
Ülkemizde de bunun karşılığı var. Oturup el ele veriyorlar: «Güneşin doğuşunu bekliyoruz, sana yeni enerji gelecek.» Peki nerede o enerji? On bin dolar. Üç günlük seans on bin dolar. Daha üstâd bir kimseye gidip çakra atlatacaksan yirmi bin dolar.
Yıllar önce Mudanya’da bir otelde toplanmışlardı; gittim, oraya gidenlerle bizzat konuştum. Ne yapıyorsunuz dedim: «Asistanla çakra atlatmaya çalışırsan o gün için yedi bin beş yüz dolar; bir üst asistan olursa on bin dolar; asıl zâtın toplantısına katılırsan otuz, kırk, elli bin dolar.»
Bir dernek gibi yerleri vardı; oraya bir portre koymuşlar. Yemîn ediyorum, hiç kimse o portreye sırtını dönüp çıkmıyordu — sırtını dönersen çakran kapanıyormuş. Üstelik bunlar koca koca müdürler, patronlar; birkaç üniversite bitirmiş insanlar.
Bizim dervişler ise girer çıkar, paldır küldür. Biz diyoruz ki: Girin çıkın, yeter ki Allâh’ı zikredin.
25. Bir Kitaptan Okuduğum Sayfa
Bu inanışın nereye vardığını göstermek için bir misâl daha vereyim. Oşo’nun kitabını açtım ve şunu okudum:
Ölmek üzere olan bir keşiş, genç bir kızdan kendisiyle berâber olmasını ister; kız kabûl etmez. O sırada keşişin önünde iki hayvan çiftleşir. Kızın annesi ona sitem eder: «Keşke keşişe teslîm olsaydın.» Yazar da şunu söyler: Kız kabûl etseydi keşişin bilge rûhu ona geçecekti; reddettiği için o rûh hayvana geçmiş.
Hadi buna dîn olarak inanın bakalım. İşte «bedensel diriliş yoktur, yalnız rûhî diriliş vardır» demenin varacağı yer burasıdır.
26. Diriliş Bedenîdir: Âyetlerle Delîl
Şimdi âyetlere gelelim. Gazâlî bu konuda bir âyetle yetinmiş; ben birkaç âyet daha ekleyeceğim — Gazâlî’yi desteklemek için değil, hâşâ; Gazâlî’ye karşı çıkanlara cevap olarak.
Yâsîn 36/78-79: «Çürümüş kemikleri kim diriltecek?» sorusuna Allâh’ın cevâbı: «Onları ilk defâ yaratan diriltecek.» Gazâlî’ye göre bu âyet, bedenlerin yeniden yaratılmasının aklen imkânsız olmadığını, Allâh’ın kudretiyle mümkün olduğunu gösterir.
Bakara 2/28: «Siz ölü idiniz, O sizi diriltti; sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek.» Siz bu âyetten dirilişin sâdece rûhen olduğuna mı inanırsınız? Hayır — bu âyet dirilişin hem rûhen hem bedenen olduğunu söyler.
Abese 80/21-22: «Sonra onu öldürdü ve kabre koydu. Sonra dilediği vakit onu yeniden diriltecek.» Burada «rûhen» diyor mu? Demiyor.
O hâlde soralım: Dirilişin sâdece rûhî olduğuna dâir bir âyet-i kerîme var mı? Yok. Öyleyse bunu nereden çıkardılar?
27. Kuyruk Sokumu Hadîsi
Bir de hadîs-i şerîf var — bunlar Tehâfüt‘te yok, benim eklemem: Buhârî ve Müslim’de geçtiği üzere «İnsanların bedenleri çürür; ancak kuyruk sokumu kemiği kalır. Kıyâmet günü ondan yeniden yaratılır.»
Düşünün: Küçücük bir kemik. Yangının içine dahi girse yanmıyor; erimiyor, çürümüyor, yok olmuyor. Kıyâmet günü oradan yeniden dirileceksiniz, bedene bürüneceksiniz.
Yâni diriliş — bugünkü dille söylersek — somut bir diriliştir, soyut değil. Sen kalkıp «diriliş yalnız rûhendir» dersen küfre düşmüş olursun. Gazâlî bunu söylüyor.
Zâten sûfîlerde şöyle bir hâl vardır ve bu yüzden eleştirilirler: Sûfîler Allâh’ın kudretine sınır koymazlar. «Deve iğne deliğinden geçer mi?» El-cevap: Geçer. Allâh’ın kudretinin yetmeyeceği hiçbir şey yoktur.
28. Sûfîler Neden Bu Yüzden Eleştirilir?
Sûfîler Allâh’ın kudretine sınır koymadıkları için sık sık eleştirilirler. «Bunlar her şeye inanıyor» derler.
Hâlbuki mesele «her şeye inanmak» değil; Allâh’ın kudretine kendi aklımızın kapasitesi kadar bir tavan çizmemektir.
Şu farkı görün: Bir kimse «Bu olamaz, çünkü ben bunun nasıl olacağını anlayamıyorum» diyorsa, aslında Allâh’ın kudretini değil, kendi anlayışının sınırını ölçü yapmış olur.
Sûfî ise şöyle der: «Ben bunun nasıl olduğunu bilmiyorum — ama bilmemem, olmamasını gerektirmez.» İşte bu iki cümle arasındaki fark, bütün bir dünyâ görüşü farkıdır.
29. Gazâlî’nin İlmî Yöntemi: Yarım Bırakmamak
Burada Gazâlî’nin müthiş bir usûlü var. Geçen derste de anlatmıştım: Gazâlî felsefecilerin mantığını çözmüş vaziyettedir. Mantığını çözünce de felsefecileri kendi mantıklarıyla vuruyor.
Vurduğu zaman da ses getiriyor; yarım bırakmıyor.
Şu ölçüyü alın: Bir şeyi vururken yarım bırakmayacaksın. Yarım bırakırsan toparlanır, döner seni vurur. Tam vuracaksın ki bir daha toparlanamasın.
Avda da böyledir: Yırtıcı bir hayvanı yaralı bırakırsan o hayvan seni perişân eder. Fikrî planda da yaralı bırakmayacaksın. Gazâlî öyle vurmuş ki bir daha toparlanamıyorlar.
Ama şu önemli ayrıntıyı unutmayın: Gazâlî filozofların her söylediğini reddetmiyor; Kur’ân ve sünnete aykırı olan yerleri reddediyor. Ayırt etmek lâzım.
30. Bana Âyetle, Hadîsle Gelin
Burada bir çağrı yapmak istiyorum. İslâm dînine mensup olan hiç kimse benimle başka bir zemînden konuşmasın. Bana âyetle konuşsun, hadîsle konuşsun; bana akāidle konuşsun, fıkıhla konuşsun.
Bu fakîr kırk yıla yakındır sohbet eder. Ve şunu açık söyleyeyim: Bir Allâh’ın kulu çıkıp «burada âyete aykırı konuştun, burada hadîse aykırı konuştun, burada akāide aykırı konuştun» dememiştir.
Buyursunlar gelsinler. Eğer konuştuklarım âyetin ve hadîsin dışındaysa, fıkhın dışındaysa, akāidin dışındaysa çıkar toplumun önünde özür dilerim; o fikirden geri döneriz. Çok rahat.
Bunu söylüyorum çünkü mesele şahsî bir tartışma değil. Mesele, bir ölçünün olup olmadığı meselesidir. Ölçü varsa konuşuruz; ölçü yoksa herkes kendi aklını ölçü yapar ve ortada dîn diye bir şey kalmaz.
31. Gazâlî’den Önce Aklı Reddeden Kim Var?
Şunu da soralım: Gazâlî niçin aklı reddetsin ki? Aklı kim reddetmiş? İslâm dünyâsında Gazâlî’den önce de aklı reddeden hiç kimse yoktur.
Bir kısım akımlar vardır ki tam Kur’ân-sünnete dayalı, sûfî akımlar değildir; biraz daha doğudan, Hindulardan etkilenmişlerdir. Gazâlî’den önce de böyle akımlar var. Hindistan’a doğru gittiğinizde bunları görebilirsiniz.
Gazâlî ise müthiş bir şekilde aklı kullanır: Yorumlamaları aklî, incelemeleri aklîdir. Ama bu aklı vahyin üstünde tutmaz. Aradaki fark tam olarak buradadır.
32. «Gazâlî Aklı Reddetti» İddiâsı Neden Tutmaz?
Ortalıkta dolaşan bir iddiâ daha var: «Gazâlî aklı reddetti.» Neden aklı reddetsin ki?
İslâm dünyâsında aklı kim reddetmiş? Gazâlî’den önce de aklı reddeden hiç kimse yok. (Kur’ân-sünnete dayalı olmayan, doğudan ve Hindu tesirinden gelen bâzı akımlar müstesnâ.)
Gazâlî ise müthiş bir şekilde aklı kullanıyor: Yorumlamaları aklî, incelemeleri aklî — ama bu aklı vahyin üstünde tutmuyor.
33. el-Mustasfâ: Fıkıhta Aklın Yöntemi
Bunun en açık delîli el-Mustasfâ‘dır. Geçen derste de bahsetmiştim: Bu eser fıkıhla alâkalı hüküm çıkarmada izlenecek yolları tanımlar.
Nasıl bir yol izleyeceksin? Gazâlî orada şu yöntemleri kullanır: tanım, kıyas, mantıksal çıkarım, sebep-sonuç ilişkisi ve delîllendirme.
Ve Gazâlî’nin şu sözü vardır: Bir kimsede bu mantıkî ve aklî usûller yoksa, o kimsenin fıkıh etmemesi gerekir; ondan fakîh olmaz. Yâni mantığı kullanmayan bir kimseden fakîh çıkmaz.
Hattâ Gazâlî’ye göre aklı kullanmayan kimse boş tenekedir; ondan fakîh olmaz.
O hâlde Gazâlî’nin dayanağını «aklı reddetmek, vahyi kabûl etmek» diye özetlemek çok basit bir yaklaşımdır; bu gerçekten Gazâlî’ye hakārettir, Gazâlî’yi tanımamaktır. Bu, ona atılmış en büyük iftirâdır.
Ve şunu unutmayın: İftirâ atan iftirâcı olur. Mahşerde çıkarsın, Allâh’a hesap veremezsin. Müslümansan hesap vereceksin.
34. Hangi Kaynaktan Beslendiğin Belli Olur
Şunu da ekleyeyim: Bir kimsenin hangi kaynaktan beslendiği, savunduğu şeyden belli olur.
Bugün ilâhiyat çevrelerinde Fârâbî ve İbn Sînâ’nın görüşlerini olduğu gibi kabûl edip alkışlayanlar var. Bu kimseler o görüşleri tartışarak değil, hazır bularak alıyorlar.
Peki bu görüşleri savunmanın karşılığı ne? Batının alkışı. Ve o alkış, kişinin ilminden dolayı değil, durduğu yerden dolayıdır.
Ben burada duruyorum ve söylediklerim ortada: Gazâlî’yi âyetle ve hadîsle anlatıyorum. «Şu şöyledir» demiyorum; âyet okuyorum, hadîs okuyorum. Buyursunlar, gelsinler.
35. Bilginin Üç Kaynağı ve Üç Sınırı
Meseleyi doğru kurmak için şunu söyleyelim: Duyular, akıl ve vahiy — bunların her birinin kendi bilgi alanı vardır ve her birinin bir sınırı vardır.
Duyunun ve sezginin bir sınırı var. Aklın bir sınırı var. Vahye gelince — o âyetle bellidir. Önümüzde somut bir Kur’ân var; sen yeni bir âyet getiremeyeceğine, bir âyet de eksiltemeyeceğine göre vahyin sınırı da bellidir.
Gazâlî bu noktada kesin bir hükme, şüphe edilemez bir bilgiye ulaşılması gerektiğini söyler — ve kendisini bu noktada bir talebe, hakîkate ulaşmaya çalışan bir kimse olarak görür.
36. Duyular Bizi Aldatabilir mi?
Beş duyu var: görme, duyma, tatma, koklama, dokunma. Akıl, bu duyulardan aldığı verilerle yanılabilir. Bunu zâten ehl-i tasavvuf savunur.
Bunun fıkhî bir karşılığı bile vardır: Bir kimse hakkında zinâ hükmüne varabilmeniz için dört erkek şâhit gerekir. Neden? Çünkü duyular sizi aldatabilir; gördükleriniz sizi yanıltabilir.
Nitekim şeytan insan sûretinde görünebilir; bir melek insan sûretinde görünebilir; cin tâifesi bir hayvan yâhut insan sûretinde görünebilir.
O yüzden erkeklere şunu söylüyorum: Biri size «seni bir kadınla gördüm» derse, «yok, o cindi, sen öyle görmüşsündür» diye bir yol açmayın. Bu yol kapalıdır; buradan yürümeyin.
37. Bunu Fark Etmek İçin Hangi Mertebe Gerekir?
Bir cin tâifesinin sûretini fark edebilmek için beşinci esmâya gelmek gerekir. Beşinci esmâya gelmeden bir kimse bunu fark edemez, bilemez.
Dördüncü esmâda arada bir — çatlaktan su sızar gibi — bâzı şeyler görülebilir; ama asıl net görüş beşinci esmâda başlar, altıncı ve yedincide kemâle erer.
O mertebede gördüğünde ayırt edersin: «Bu şeytandır», «bu kâfir cinnîdir», «bu münâfıktır», «bu Müslüman cinnîdir» dersin. Bu, altıncı ve yedincide netleşir.
İşte bu sebeple gördüğün de duyduğun da seni aldatabilir — ve dervişler sakın bunu bir yol, bir mazeret olarak kullanmasınlar.
38. «Uçtum» Diyen Bir Zâtın Hikâyesi
Bayındırlılar iyi bilir; bizim meşhur bir Abdullah abimiz vardı — Allâh rahmet eylesin. Zikrullâh yaparken gece ona bir ses «Abdullah, sen oldun; hadi bir uç, Bayındır ovasını bir pike yap» demiş.
Ben bunu kendisine bizzat sordum — biz o zaman yeni dervişiz, o da beni çok severdi; çocukluğumuzu bilirdi. Tekelde depo memuruydu; biz bakkal dükkânına tekel malzemesi almaya o depoya giderdik. Dedem gitmez, parayı biz yatırır, fişi biz kestirirdik. Kendisi Pomak’tı — dedem «Pomaklar sağlam inatçıdır; kargaya kartal dese döndüremezsin» derdi. Üstelik aynı mahalleden sayılırdık.
Bir gece saat ikide, iki buçukta İstasyon Caddesi’nde dolaşıyoruz; ikimizden başka kimse yok. Arada bir esmâyı patlatıyor: «Hay hû!» Apartmanlar pencerelerini açıyor. Bayındır’da «tarîkat» denince herkesin aklına «Uçtum Abdullah» gelirdi; gençliğimizde bize «sen de uçtum Abdullah gibi mi olacaksın?» diye takılırlardı. Dedim ki: «Abdullah abi, nasıl attın kendini?»
Anlattı: «Mustafacığım, zikir âlemine girince öyle boş değil ha. Zikrullâh yaparken bir ses bana ‘Abdullah, oldun; bir uç, ovayı bir pike yap’ dedi.» Sanki planör… «Allâh» deyip pencereden kendini atmış.
Onların bir iskân evi vardı — göç edince devletin verdiği muhâcir evleri. Dört katlı, dördüncüsü ahşap, tek oda; Abdullah abi o odada yaşardı. Bir çatı, ardında bir çatı, altında bir çatı daha. Kat kat o çıkıntılara çarpa çarpa indiği için kurtuldu; yoksa oradan düşen ölür. Sonrası alçı.
Bayındır’da o yıllarda «tarîkat» denince herkesin aklına bu hâdise gelirdi; gençliğimizde bize takılırlardı. Ama mesele şudur: O sesi gerçek zannetti. İşte duyunun aldatması budur.
Allâh rahmet eylesin; kendisi melâmî meşrepti. Abdullah abiyi arada bir kahvede otururken görebilirdiniz — sakın kerih görmeyin; değişik bir keşifliği, bir hâli vardı. «Abdullah bin Nebî» diye anılarak vefât etti. Beni çok severdi; Allâh râzı olsun kendisinden.
39. Melâmî Bir Hâl ve Bir Uyarı
Abdullah abi melâmî meşrepti. Melâmîliğin bir hâli vardır: Kişi kendini gizler, hattâ kınanmayı tercîh eder.
Onun için şunu söylüyorum: Bir kimseyi beklemediğiniz bir yerde, beklemediğiniz bir hâlde gördüğünüzde hemen hüküm vermeyin. Kerih görmeyin. Çünkü sizin gördüğünüz, o kişinin hâlinin tamâmı olmayabilir.
Ama aynı zâtın başına gelen o hâdise de ortadadır: Bir ses duydu ve o sesi ölçü sandı. İkisi bir arada durur — hem hâl sâhibi olmak, hem yanılmak.
İşte bu yüzden dervişler duydukları sesi, gördükleri hâli tek başına ölçü yapmasınlar. Ölçü Kur’ân ve sünnettir; hâl ise ancak bu ölçüye vurulduktan sonra bir anlam taşır. Aksi hâlde insan dördüncü kattan atlar.
40. İlk İtikâfım
Aynı Abdullah abi, benim itikâftayken başımdan geçen bir hâdisenin de içindedir. Bakın, ses onu yanılttı — ama aynı zât bir başka yerde bambaşka bir hâlin şâhidi oldu. Önce itikâfı anlatayım.
Şeyh Efendi beni bir itikâfa koydu. Program şuydu: Günde yetmiş bin tevhîd ve ayrıca günlük ders. İlk üç gün yetmişer bin tevhîd. Ondan sonra — eğer Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hazretleri’ni görür, duyar, işitirsen, bir şey olursa dördüncü gün on bin salavât-ı şerîfe; beşinci gün yüz bin lafza-i celâl; altıncı gün yetmiş bin tevhîd; yedinci gün yüz bin lafza-i celâl; sekizinci gün tevhîd, dokuzuncu gün lafza-i celâl — ve onuncu günü tevhîdle bitiriyorsun.
Yeme düzeni: Birinci gün üç lokma, ikinci gün iki lokma, üçüncü gün bir lokma; ondan sonra sâdece su ve çay. Hayvansal gıda yok. Güneşe çıkmak yok. Dünyâ kelâmı yok.
Kimseyle görüşmüyor, konuşmuyordum. Abdest alacağım zaman yüzüme ve üstüme bir örtü örtüyor, hemen abdest alıp içeri giriyordum.
Dördüncü gün gayr-i ihtiyârî aynaya baktım: Yanaklarım çökmüş, elmacık kemiklerim dışarı çıkmıştı. Zâten uyuyamıyorsun da — dersi bitireceksin; ders bırakmak yok.
Sabah namazlarında ezânı kendim okuyordum; kimse gelmiyordu. Ezânı okur, mihraba geçer, sünneti ve farzı kılar, kısa bir zikir yapar, sonra hücreme geçerdim.
41. Kapının Önüne Konan Yemek
Bu arada millet kapının önüne yemek getirmiş — itikâfa girdim diye. Benim haberim yok, içerideyim.
Yemek kapının önünde kan revan içinde bozulmuş. Meğer birileri şöyle demiş: «Hocanızın kazancının haram mı helâl mi olduğunu öğrenmek istiyorsanız gidin, kapısının önüne yemek koyun.»
Bir hanım oradan almış ve söylemiş: «Sizinki kan revan oldu.» Benim bundan haberim bile yoktu.
Bunu anlatmamın sebebi övünmek değil; bu yolda insanların ne tür ölçülerle sınandığını göstermek.
42. İtikâfın Ölçüsü Nedir?
Bu itikâf tarîfini niçin anlatıyorum? Övünmek için değil — bir ölçü göstermek için.
Görüyorsunuz ki ortada bir program var: gün gün belirlenmiş zikir sayıları, gün gün azalan lokma, kesin sınırlar. Yâni bu iş kişinin kendi hevesine bırakılmış bir şey değildir; bir usûlü ve bir disiplini vardır.
Ve bu programı ben kendim koymadım — Şeyh Efendi koydu. İşte bu yolun en temel özelliklerinden biri budur: Kendi kendine itikâfa girilmez, kendi kendine makām atlanmaz, kendi kendine hâl edinilmez.
Bugün «ben de bir halvet yapayım, ben de bir çile çıkarayım» diyenler var. Bir üstâdın nezâretinde olmayan bu tür teşebbüsler insanı yapacağı yere değil, kaldıramayacağı yere götürür.
43. İtikâfa Gelen Misâfir
Bir sabah yine ezânı okudum, cami tarafına geçtim. Kapı açıldı; ben arkama hiç bakmıyorum. Kalbime esmâ geldi ve içimden «Abdullah abi geldi» dedim. Gelen oydu.
Sünneti kılmıştım, farza kalkacaktım. O da sünneti kıldı. Ben kāmet getirdim, sabah namazının farzını kıldım; o da bana tâbi oldu. Namazda bir «hay», bir «hû» gidiyor.
Sonra döndüm, tevhîde başladım: «Lâ ilâhe illallâh…» Benimle berâber çekiyor. Ardından Allâh esmâsına geçtik; öyle bir zikrullâh oldu ki…
Bir ara gözümü açtım — dizlerini gözümün hizâsında gördüm. «Hâl mi görüyorum» dedim; bir daha açtım, her «Allâh» deyişte yükseliyor.
Sonra bir vesvese geldi: «Şimdi camdan aşağı atlayacak bu.» İşte şeytan oraya bir çomak sokuyor. Ben de «Eşhedü en lâ ilâhe illallâh…» deyip zikrullâhı bitirdim.
44. «Beni Geylânî Hazretleri Gönderdi»
O ise kendinde değildi; öylece kaykılıp kaldı. Bir duâ yaptım, gür bir sesle «âmîn» dedi.
Sonra kalktı, bir dervîş selâmı verdi ve dedi ki: «Mustafa Efendi…» — hâlbuki bana hep «Mustafa» derdi — «…beni Geylânî Hazretleri gönderdi. ‘Git, evlâdımız orada yapayalnız itikâfta; ziyâret et, duâsını al’ dedi bana.»
Sonra «hû» dedi, yürüdü gitti.
Şimdi şu soru sonradan aklıma geldi, o esnâda gelmedi: Abdullah abi canlı mı geldi, normal mi geldi, yoksa öbür türlü mü geldi? Bunu ona bir daha soramadım; o da bu mevzûyu hiç açmadı. Ve bana karşı saygıda hiçbir kusur etmedi — koskoca adam.
İşte bu da meselenin öbür yüzüdür: Aynı duyu, bir yerde insanı yanıltır; bir başka yerde ise aklın izâh edemeyeceği bir hâlin kapısını aralar. Ölçüyü koyan akıl değildir.
45. Hadîs: «Duyduğunu Aktarmak Sana Yalan Olarak Yeter»
Allâh Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem buyuruyor: «Duyduğu her şeyi aktarması, kişiye yalan olarak yeter.»
Neden? Çünkü duyduğun seni yanıltır. Duyulara güvenilmez.
Bu hadîs, sohbetin başından beri anlattığımız meselenin peygamberî ifâdesidir: Duyu, tek başına bilgi kaynağı olamaz.
46. Cin Tâifesi Meselesinde Bir Uyarı
Bu bahis açılmışken bir uyarı daha yapayım, çünkü bu mesele kolayca istismâr ediliyor.
Bâzıları «bende bir hâl var, cin tâifesi uğradı» diye söze başlıyor ve bunu bir mâzeret hâline getiriyor. Dervişler sakın bu meseleyi bir yol, bir kaçamak olarak kullanmasınlar.
Bir misâl vereyim: Birisi bir kardeşimize «sende cin tâifesi uğramış galiba» demiş. Gece yarısından sonra hanımı bana mesaj atıyor: «Bana cin tâifesi uğramış.» «Kim dedi?» dedim; «beyim dedi» dedi. Peki o nereden hükmetti? Bir de bakıyorsun lâmba açık yatılıyor. Böyle giderse iş evi değiştirmeye, mahalleyi değiştirmeye kadar gider.
Hele bir de bunu evine, âilesine karşı bir koz yapan olursa — orada mesele hâlden çıkar, başka bir şeye döner. Bir hâl iddiâsı, insanın omuzundaki sorumluluğu kaldırmaz.
Ölçü şudur: Gerçek hâl sâhibi hâlini anlatmaz, saklar. Anlatan ve onunla bir yer edinmeye çalışan kimsenin iddiâsına ihtiyatla bakmak gerekir.
47. Gazâlî, Descartes’ten Yüzyıllar Önce
Şimdi enteresan bir tespit: Gazâlî, Descartes’ten yüzyıllar önce metodik şüpheyi bir arınma ve başlangıç aracı olarak kullanmıştır.
İslâm dünyâsında bugün Descartes’in metodik şüphesi konuşuluyor. Sen bunu nereden konuşuyorsun? Gazâlî bunu senden yüzyıllar önce söylemiş. Şüpheden arınmayı Gazâlî ortaya koymuş.
Bunu duyusal güvensizlik olarak aktarmış ve şu misâli vermiş: Görme duyusunun gölgenin hareketini sabit sanması gibi — duyular yanıltabilir ve kesin bilgi veremez.
48. Gölge Misâli
Gölge sabit midir? Değildir. Adı üstünde gölge.
O hâlde gölge gibi varlıklar da sizi aldatabilir. Siz gölgeyi sabit görürseniz yanılırsınız.
Şöyle deneyin: Bir kimse kalksın, ışığın önüne geçsin — gölge var. Biraz öne gelsin, ışık başka vursun — gölge yok. Az önce «var» dediniz, şimdi yok.
Demek ki gölge hakîkat değildir; çünkü gölgenin varlığı bir başka şeye, ışığa bağlıdır. Siz onu «var» gördünüz — aslında yoktu.
49. Rüyâ Misâli: Aklın Sınırı
Gazâlî aklın sınırını da bir misâlle koyar: Rüyâda görülenlerin o an gerçek sanılması gibi.
Rüyâda bir şey görüyorsunuz ve o esnâda onu gerçek zannediyorsunuz. Kan ter içinde kalıyorsunuz: «Yâ Rabbi, ne sıkıntılar!» Sonra uyanıyorsunuz: «Yok, uykudaymışım.»
Hazret-i Mevlânâ Mesnevî‘de bunu şöyle anlatır: Bir kimse rüyâsında kolunun koptuğunu görse onu gerçek zanneder; uyandığında ilk işi elini koluna atmak olur. Kolunun yerinde olduğunu görünce bir «oh» çeker.
Gazâlî buradan şu neticeye varır: Aklî veriler, daha üst bir bilinç durumu — yâni uyanıklık hâli — tarafından sorgulanabilir. Yâni aklın verdiği kesinlik, kendisinden üstte bir mertebe tarafından bozulabilir.
50. İtikâfta Bir Hâl: «Ayakta Duruyordun»
Bunun bir misâlini yine kendi itikâfımda yaşadım. Bir baktım ki ayaktayım; birisi de bana bakıyor. Göz göze geldik.
«Hocam, korkuttun beni» dedi. «Sen niye uyumadın?» dedim; battaniyeyi kafasına geçirdi.
Sonra öğrendim ki yanındakine anlatmış: «Hoca ayakta; gece kendi kendine konuşuyordu, bağırıp çağırıyordu.» O ona söylemiş, o ötekine — orası haberin en hızlı yayıldığı yerdir.
Sonradan onu bir kenara çektim: «Sen ne yapıyordun? Oturuyordun.» «Sen de ayaktaydın» dedi. «Ne diyordum?» «Bağırıp çağırıyordun, sohbet ediyordun, bâzı kimseleri kovuyordun.»
İşte o esnâda insan bunu gerçek zanneder. Ve o hâlin ne olduğunu ancak sonradan, daha üst bir mertebeden anlayabilir.
51. Peki Çıkış Nerede? İlâhî Nur ve Keşif
O hâlde duyu bizi aldatıyor, akıl da bir yerde duruyorsa — bu çıkmazdan çıkış nedir?
Gazâlî’nin cevâbı şudur: Bu çıkmazdan çıkış, ilâhî bir nur ve keşif vâsıtasıyla olur. Yâni kalbî aklın çalışması, kalbe keşfin gelmesi, kalbe ilm-i ledünnînin gelmesiyle insan duyuların ve aklın çıkmazından kurtulabilir.
Bunu Fârâbî ve İbn Sînâ anlar mı? Anlamaz. Peki bu kimin işidir? Sûfîlerin işidir.
Onun için bağırıyoruz: Hakîkati görmek, duymak ve anlamak istiyorsanız kalbinizin çalışması lâzım.
52. Bu Neden Filozofların İşi Değil?
Peki bu çıkış yolunu — ilâhî nuru, keşfi — Fârâbî ve İbn Sînâ neden anlamaz?
Çünkü onların elinde bu alana girecek bir âlet yok. Akılla çalışıyorlar; akıl ise kendisine verilenle çalışır. Kendisine verilmeyen bir alanda ne yapsın?
Bir misâlle söyleyeyim: Bir kimse elindeki cetvelle her şeyi ölçmeye alışmışsa, ölçülemeyen bir şeyle karşılaştığında iki şeyden birini yapar — ya «bu yoktur» der, ya da onu zorla cetveline uydurur. İkisi de yanlıştır.
Filozofların yaptığı ikincisidir: Metafiziği kendi metafizik açıklamalarına uydurmaya çalışırlar. Gazâlî ise «bu alanın âleti başkadır» der — ve o âletin adını koyar: kalbî akıl, keşif, ilm-i ledün.
53. Kalbin Çalışması İçin Ne Gerekir?
Kalbin çalışması için önce dikkat lâzım; pür dikkat odaklanmak lâzım.
Kalbin çalışmasını istiyorsan yanındakiyle konuşup gülmemen lâzım.
Kalbin zikrullâh ile hemhâl olması lâzım. Allâh’ı sevmesi, Resûlullâh’ı sevmesi, üstâdını sevmesi lâzım. Ve kalpte zikrullâhın oturması lâzım.
O zaman kalp hakîkate doğru yol alır. Öbür türlü yol almaz; istediğin kadar profesör ol. Yoksa akıl ve duygunun sarmalında, vesveselerin içinde dönüp durursun ve hakîkati hiç bulamazsın.
54. Bilginin Kaynağı: Üç Basamak
Böyle olunca önümüze bilginin kaynağı meselesi çıkıyor. Basamak basamak koyalım:
Birinci basamak: doğru duyular. Yâni fizikî dünyânın algılanması. Ama dikkat — bu ilk basamak hatâya açıktır.
İkinci basamak: akıl. Aklî zarûretler, matematiksel önermeler, mantıkî önermeler — meselâ «bir, üçten küçüktür» gibi zorunlu ilkeler. Akıl bu noktada değerli midir? Değerlidir. Ama Gazâlî’nin söylediği şudur: Metafizik konularda tek başına kalırsa sınırlıdır.
Üçüncü basamak: ilham, keşif ve kalp gözü. Metafizik dediğimizde rüyâ, hâl ve kalbî ilimler işin içine girer. O zaman bilginin kaynağı olarak akıldan sonra buraya geliriz.
Ve bu üçüncü basamak doğrudan sûfîleri ve tasavvufu ilgilendirir.
55. Üçüncü Basamağın Şartı: Kalbin Arınması
Peki bu üçüncü basamağa nasıl çıkılır? Cevap açıktır: kalbin arınmasıyla, kalbin temizlenmesiyle.
Bunun için ne yapılacak? Dedikoduyu, gıybeti, ıvır zıvırı bırakacaksın; haramları terk edeceksin. Dilin âfetleri, gözün âfetleri, kulağın âfetleri, elin âfetleri, ayağın âfetleri — Gazâlî İhyâ’da bunları anlatır. Bırak bunları.
Sûfîliğin işi budur, tasavvufun işi budur, dervişliğin işi budur: kalbî arınma, kalbî temizlik.
Kalbî arınmanın birincisi ise dünyâ sevgisinden uzaklaşmaktır — dikkat edin, dünyâyı terk etmek değil; dünyâ sevgisinden uzaklaşmak.
56. Kalbî Arınmanın Önündeki Engeller
Sen hâlâ «ele geleni yiyeceğim, dile geleni diyeceğim» dersen; hâlâ dedikoduya, gıybete, iftirâya devâm edersen; hâlâ ona buna çamur atmakla uğraşırsan — kalbî arınmayı gerçekleştirmen mümkün değildir.
Eşinle kavga ediyorsan, eşine küfrediyorsan, eşine surat asıyorsan, çocuklarına zulmediyorsan — kalbî arınmanın gerçekleşmesi mümkün değildir. Kalbî arınma güzel ahlâktır, farzları yerine getirmektir, insanların hakkına hukūkuna riâyet etmektir.
Bir de şu var: Senin rüşvetten, ondan bundan uzak olman lâzım. Bıyığını bir güzel bırakmışsın, masanın çekmecesini açıyorsun: «İmzâlarım ama şurayı bir gör.» Öyleyse senin namazın da batsın, edepsiz adam. Sen bize İslâm’dan bahsetme, sen bize dervişlikten bahsetme.
Sen eşinle kavga ediyorsan, eşine sûrat asıyorsan, çocuklarına zulmediyorsan; kadın adama, adam kadına zulmediyorsa — kalbî arınmanın gerçekleşmesi mümkün değildir.
Kalbî arınma güzel ahlâktır. Kalbî arınma farzları yerine getirmektir. Kalbî arınma insanların hakkına ve hukûkuna riâyet etmektir. Rüşvetten ve her türlü haramdan uzak olman lâzımdır.
Bıyığını düzeltip masanın çekmecesini açan; «imzâlarım ama burayı gör» diyen bir kimseye söylüyorum: Sen bize İslâm’dan bahsetme, sen bize dervişlikten bahsetme. Dervîş kardeşine tepeden bakıp sonra kalbî arınmadan söz etmek olmaz.
57. «Ben Fakîrlerle Berâberim»
Allâh Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem «el-fakru fahrî» buyurmuş; fakîrlerle berâber olduğunu bildirmiştir.
O hâlde şu ölçüyü de koyalım: Sen insanlara zenginliklerine göre muâmele ediyorsan dîninin yarısı gidiyor.
Bir kimsenin devletteki makāmından dolayı, bir kimsenin zenginliğinden dolayı ona temennâ ediyorsan, onun önünde boyun büküyorsan — dîninin yarısı gidiyor. Bu hadîsle sâbittir.
Ve şunu da söyleyeyim: Sûfîler dergâhlarına şirket kurmak için uğraşmazlar. Bir sûfî hareketin başındakilerin üzerinde trilyonlar dönmez, kilolarca altın dönmez. Onlar kalbî arınmayla uğraşırlar.
58. Hadîs-i Kudsî: «Ben Onun Gören Gözü Olurum»
Cenâb-ı Hak hadîs-i kudsîde buyurmuyor mu: «Kulum bana nâfilelerle yaklaşır; nihâyet ben onu severim. Ben onu sevince onun gören gözü, işiten kulağı, söyleyen dili, tutan eli ve yürüyen ayağı olurum. Benimle görür, benimle duyar, benimle tutar, benimle yürür, benimle konuşur.»
İşte o kimsenin keşfi açılmıştır. O, hayret perdesinden hayret perdesine geçmiştir; bilginin özüne sâhiptir ve kalbi ilham almaktadır.
O yüzden şunu bilin: Ona yalan söyleme. Seni utandırmamak için yalanını yüzüne vurmaz. Onu aldatmaya kalkma; seni utandırmamak için «sen aldatıyorsun» demez — çünkü o, Allâh’ın ahlâkıyla ahlâklanmıştır ve insanları insanların içinde utandırmaz.
Onu bilmez zannetme, görmez zannetme. Dervişlerin aldandığı yerler tam da buralardır. O satırdan değil, sadırdan konuşur.
59. Dünyâ Sevgisinden Uzaklaşmak Ne Demektir?
Burayı yanlış anlamayalım. «Dünyâ sevgisinden uzaklaşmak» dünyâyı terk etmek değildir.
Dervîş çalışır, kazanır, âilesine bakar, hizmet eder. Terk edilecek olan dünyânın kendisi değil, kalbe yerleşen dünyâ sevgisidir.
Ölçü şudur: Dünyâ elinde olsun, kalbinde olmasın. Eline aldığın seni yormaz; kalbine aldığın seni yorar — çünkü kalp bir tanedir ve orada iki sevgi birden oturmaz.
Nitekim sûfî bir hareketin başındakilerin üzerinde trilyonlar dönmüyorsa, bu onların dünyâdan kaçtığı için değil; kalplerine dünyâyı almadıkları içindir.
60. Bunun Kur’ân’daki Adı: İlm-i Ledün
Peki bunun Kur’ân’daki dili nedir? İlm-i ledün. Hızır ilmi.
Şimdi oturun ve düşünün: Hızır aleyhisselâm çocuğu öldürdü mü, öldürmedi mi? «Bu mecazdır» mı diyeceksiniz? Hayır, bu hakîkattir. Aklınızla oraya girerseniz orada boğulursunuz.
Hızır ilm-i ledün sâhibiydi ve o işi yaptı. Kur’ân ile sâbittir. Sen kalkıp «mecâzen öldürdü, aslında öldürmedi» dersen — otur oturduğun yere, ey akılperest. Hadi inkâr et ilm-i ledünü.
61. «Aklınla Oraya Girersen Boğulursun»
Hızır kıssasında akıl ilk anda durur. Çünkü orada yapılan işler, görünüşte hem hukûka hem vicdâna aykırıdır: Bir gemi deliniyor, bir can alınıyor, bir duvar karşılıksız onarılıyor.
Şimdi akılperest ne yapar? Ya olayı mecâza çevirir, ya da inkâr eder. «Aslında öldürmedi, mecâzen öldürdü» der — çünkü aklı almıyor.
Ama Kur’ân bunu bir mecâz olarak anlatmıyor. Anlatılan bir vakıadır ve o vakıanın hikmeti sonradan bildirilmiştir.
İşte ilm-i ledünün mâhiyeti buradadır: Bilgi, olayın kendisinde değil, olayın arkasındaki hikmettedir — ve o hikmet, akla değil, bildirilene açıktır.
62. Mûsâ Aleyhisselâm’a Sorulan Soru
Birisi Mûsâ aleyhisselâm’a sordu: «Yâ Mûsâ, yeryüzünde senden daha âlim bir kimse var mı?» Mûsâ «Yok» dedi.
Bunun üzerine Cenâb-ı Hak Mûsâ ile irtibâtını kesti. Mûsâ Tûr-i Sînâ’ya yürüdü; her seferinde olduğu gibi ağladı, yalvardı, yakardı. Kırk gün orada halvet etti ve dedi ki: «Yâ Rabbi, benimle irtibâtı kestin, benimle muhabbeti kestin.»
Şimdi buradan bir ders çıkarın: Cenâb-ı Hak peygamberiyle irtibâtını kesmiş. Ey kendini yüce gören, kendini dokunulmaz gören, kendini kibirli gören dervîş — seninle irtibat kuracağını mı zannediyorsun? Kibir âbidesi seni.
Cenâb-ı Hak buyurdu ki: «Yâ Mûsâ, filanca yerde kullarımdan birisi var; o senden daha âlimdir.»
63. Mûsâ’nın Tevâzuu: «Ben Ona Mürîd Olmak İstiyorum»
Mûsâ aleyhisselâm’ın cevâbındaki tevâzûya bakın: «Yâ Rabbi, ben ona talebe olmak istiyorum. Ben ona mürîd olmak istiyorum.»
Lâfı evirip çevirmesinler. Gitsinler Hızır’a sorsunlar; yürekleri yetiyorsa Mûsâ aleyhisselâm’a sorsunlar: «Ne dedin Allâh’a?» desinler. «Ben ona mürîd olmak istiyorum» dedi.
Cenâb-ı Hak ona bir işâret verdi: «Kurumuş balığı al yanına, filanca yerde denizin kenarında yürü. Ne zaman ki o kurumuş balık canlanır — orada benim bir kulum var; o senden daha büyük âlimdir.»
Gitti, Hızır’ı buldu. Şeyhimin tâbiriyle söyleyeyim: «Es-selâmü aleyke yâ Hızır» dedi. Hızır döndü: «Ve aleykümselâm yâ Mûsâ.»
64. Kurumuş Balık: Bir İşâretin Ma’nâsı
Cenâb-ı Hakk’ın Mûsâ aleyhisselâm’a verdiği işârete dikkat edin: Kurumuş bir balık.
Bu işâret tesâdüfî değildir. Kurumuş balık ölüdür; hareketsizdir, bitmiştir. Ve o balığın canlandığı yerde hayâtın kaynağı olan bir ilim bulunacaktır.
Yâni Cenâb-ı Hak Mûsâ aleyhisselâm’a şunu göstermiştir: Ölüyü dirilten kudret, seni de o kulumun kapısına götürecektir. İlm-i ledünün alâmeti, ölü olanın canlanmasıdır.
Bunun sûfîlikteki karşılığı da açıktır: Kalp ölüdür; zikrullâh ile canlanır. Ve ancak canlandıktan sonra o kapıdan bir şey alabilir.
65. Her Mürşid-i Kâmil Bir Hızır Makāmından Geçer
Burada çok mühim bir şey söyleyeceğim ve bunu kendimi methetmek için söylemiyorum:
Her mürşid-i kâmil bir Hızır makāmından geçer ve o Hızır ile tanışır. O tanışma olmadan bir kimse kendisini mürşid-i kâmil saymasın.
Açık açık konuşuyorum: Bu beşinci makāmdır. Beşinci makāmda Hızır aleyhisselâm ile görüşülür — Ulu Cami’de. Evet: Ulu Cami beşinci makāmdır. Hızır makāmından geçmeden olmaz.
Bunları açıkça söylememin bir sebebi var: Bu yolun kendi içinde bir haritası, mertebeleri ve alâmetleri vardır. Bir kimsenin nereye kadar geldiği, hangi makāmda ne ile karşılaştığı bilinen şeylerdir. Kitaptan okunarak öğrenilmez, tarîf edilerek de öğrenilmez; yaşanarak geçilir.
Bunu niçin söylüyorum? Çünkü ölür giderim; yarın öbür gün birisi kalkar size mürşid-i kâmillik taslar. Bilesiniz diye söylüyorum. Yaşım altmış beş — ne kalmış ki? Allâhu a’lem.
66. «Bizim İlmimiz Acıdır; Sabredemezsin»
Mûsâ aleyhisselâm «Ben sana mürîd olmak istiyorum» deyince Hızır aleyhisselâm şöyle dedi:
«Bizim ilmimiz acıdır. Sabredemezsin, katlanamazsın.»
Mûsâ dedi ki: «Ben sabredenlerden olacağım; ben katlananlardan olacağım; ben bu konuda sana tâbi olanlardan olacağım.» Hızır «Olur» dedi.
Dikkat edin — bu ilmin şartı sabırdır. Ve sabır burada «beklemek» demek değil; anlamadığın bir şeye îtirâz etmemek demektir.
67. Gemi Kıssası: Aklın Durduğu Yer
Bir not düşeyim: Mûsâ aleyhisselâm o esnâda peygamberdi. «Hızır ile peygamberliğinden önce görüştü» diyenler sizi yanıltıyorlar. Nitekim Hızır aleyhisselâm gemidekilere seslenirken «biz iki ihtiyârız» demiştir — orada Mûsâ’nın gençliği yoktur.
Şimdi bunu şeyhimden dinlediğim şekliyle anlatayım.
Uzakta bir gemi var; ses duyulacak mesâfede değil — kilometrelerce uzakta, hattâ görülmesi bile zor. Hızır aleyhisselâm gemiye doğru döndü ve dedi ki: «Ey gemidekiler, biz iki ihtiyârız; bizi buradan alın.»
Gemidekiler o sesi duydu. Bir filika indirdiler; iki kişi kürek çeke çeke kıyıya doğru geliyor. Mûsâ şaşırdı — çünkü ortalıkta gemi yok; o mesâfeden görünmesi bile mümkün değil. Mûsâ hayrette.
Filikadakiler nereye kürek çektiklerini bilmiyorlar; sanki yönetemiyorlar. Geldiler, iki ihtiyârı gördüler — ama filikayı kıyıya yanaştıramadılar.
Hızır aleyhisselâm Mûsâ aleyhisselâm’ın elinden tuttu ve suyun üstünde yürüyerek filikaya gittiler. Filika aşağı indi, adım attılar, sonra filika tekrar yükseldi.
68. Bir Kürek, Yirmi Kürek
Yolda Mûsâ yine hayrette: Bir kürek çekiyorlar, beş kürek çekmiş gibi gidiyorlar; bir kürek çekiyorlar, yirmi kürek gitmiş gibi.
Göz açıp kapayıncaya kadar gemiye vardılar. Gemidekiler de şaşkın: Hızır gelmiş, yanında Mûsâ.
Merdiven falan yok — gemi aşağı çöktü, filika yükseldi ve bindiler. Gemidekiler onları misâfir ettiler; yedirdiler, içirdiler, hizmet ettiler. Balıkçı gemisiydi.
69. Baltayla Vurulan Tahta
Tam şehre yaklaştıklarında Hızır aleyhisselâm aşağı indi, bir balta buldu ve gemiye bir vurdu; tahtanın birini kırdı. İçeri su almaya başladı.
Mûsâ dayanamadı: «Bunlar bize hizmet ettiler, hürmet ettiler; sen gemiye zarar veriyorsun.»
Hızır döndü: «Ben sana demedim mi — sabredemezsin? Bizim ilmimiz acıdır.» Mûsâ: «Ben sabredenlerden olacağım.»
Sonra Hızır aleyhisselâm suya dedi ki: «Sâkin ol, selâmet ol; sakın gemiyi batırma.» Su olduğu yerde dondu kaldı; başka su gelmedi. Çıktılar; gemidekiler suyu görmediler, sâdece kırık tahtayı gördüler.
70. Hikmet Sonradan Açıldı
Sonra Hızır aleyhisselâm hikmetini açıkladı. O bölgenin zâlim bir kralı vardı ve sefere çıkacaktı; sağlam gemilere el koyuyordu.
Askerler geldiler, baktılar ki gemi su alıyor, batıyor — korktular ve bıraktılar, el koymadılar.
Hızır dedi ki: «Onlar yedi kardeştiler» — bu «yedi»de ayrı bir sır vardır, onu bir kenara koyun — «ihtiyâr bir anneleri babaları var; onlara bakıyorlar, balıkçılık yapıyorlar. Biz gittikten sonra gemiyi tâmir edecekler ve işlerine bakacaklar.»
İşte bilginin kaynağı buymuş: ilm-i ledün. Görünüşte zarar olan, hakîkatte koruma imiş.
Tabiî bunu felsefeciler kabûl eder mi? Etmez. Buna mukābil Aristo, Sokrat ve Eflâtun sezgiyi bir bilgi kaynağı olarak kabûl ederler. Yâni Yunanlılar sezgiyi kabûl ediyor da, bizim akılperestlerimiz ilhâmı kabûl etmiyor.
71. Öldürülen Çocuk: En Ağır İmtihân
Üçüncü hâdise, üçünün en ağırıdır — çünkü orada bir can vardır.
Hızır aleyhisselâm bir çocuğu öldürür. Mûsâ aleyhisselâm bu defâ hiç dayanamaz: «Sen tertemiz bir cana, bir cana karşılık olmaksızın mı kıydın? Andolsun çok kötü bir iş yaptın!»
Mûsâ aleyhisselâm’ın tepkisi şerîatin tepkisidir ve doğrudur. Bir peygamber olarak, önünde işlenen bir cinâyete susamaz. Görünen budur; görünene göre hüküm vermek de onun vazîfesidir.
Fakat hikmet başkadır: O çocuk büyüdüğünde anne babasını azgınlığa ve küfre sürükleyecektir. Cenâb-ı Hak onlara daha hayırlı ve daha merhametli bir evlât vermek murâd etmiştir.
Buradaki incelik şudur: Hızır aleyhisselâm bunu kendi kararıyla yapmamıştır. Kendisi de sonunda bunu söyler: «Ben bunları kendi görüşümle yapmadım.» Yâni ortada bir emir vardır — ilm-i ledün, bir keyfîlik değil, bir memûriyettir.
Bu yüzden bugün hiç kimse «bende de ledünnî ilim var» diyerek şerîatin haram kıldığı bir şeye el uzatamaz. Hızır aleyhisselâm bir istisnâdır, bir örnek değildir.
72. Kıssadan Çıkan Ölçü: Görünen ile Hakîkat
Bu kıssadan çıkan ölçü şudur: Görünen ile hakîkat her zaman aynı şey değildir.
Mûsâ aleyhisselâm bir peygamberdir; gördüğü şey de gerçekten oradadır — gemi delinmiştir, su almaktadır. Onun gördüğünde bir yanlışlık yok. Yanlış olan, gördüğünün tamâmı olduğunu sanmaktır.
İşte aklın sınırı tam buradadır: Akıl gördüğünü doğru okur, ama gördüğünün ötesini okuyamaz. Ötesini okuyabilmek için ya vahiy gerekir ya da o vahiyden beslenen bir kalp.
Onun için Hızır aleyhisselâm baştan söylemişti: «Bizim ilmimiz acıdır; sabredemezsin.» Buradaki acılık, bilginin zorluğundan değil — anlamadan teslîm olmanın zorluğundandır.
Ve bu, dervişlik için de aynen geçerlidir: Anlamadığın her şeye îtirâz edersen, anlamadıkların hiç açılmaz.
73. Kapanış: Gelecek Hafta Nedensellik
Asıl kırılma noktası nedensellik meselesidir — felsefecilerle olan asıl mesele orada düğümlenir. İnşâallâh önümüzdeki hafta nedensellikten devâm edeceğiz ve felsefecilere verilen cevapları oradan sürdüreceğiz.
Vaktinizi fazlaca aldım; hakkınızı helâl edin.
Bugün Bayındır’dan hem dervişlikten önceki eski dostlarımız hem de Bayındır’daki ilk dervîş kardeşlerimiz ziyâretimize geldiler. Allâh râzı olsun. Onlarla biraz hoş sohbet ettik, eskilerden bahsettik; gönlümüz hoş oldu. Geç kalmamızın sebebi biraz da budur.
Haklarınızı helâl edin — bizden yana da helâl olsun. Helâllik isteyen dervîş kardeşlerimizle helâlleşiriz: Özür dilenecekse özür dileriz, borçsa öderiz; problem değil.
Kaynakça
Sohbette zikredilen âyetler, hadîsler ve eserler aşağıda toplanmıştır. Konuşmacı bu sohbette Gazâlî’nin görüşlerini doğrudan naklî delîllerle temellendirmeyi tercîh etmiştir.
Kur’ân-ı Kerîm, Hadîd 57/3 — «O, evvel ve âhirdir; zâhir ve bâtındır. O her şeyi bilir.» Âlemin ezelîliğinin reddi ve Allâh’ın ilminin kuşatıcılığı bahsinin temel âyeti.
Kur’ân-ı Kerîm, En’âm 6/59 — «Gaybın anahtarları O’nun yanındadır… Bir yaprak düşmez ki O bilmesin.» Allâh’ın cüz’iyyâtı bildiğine dâir delîl.
Kur’ân-ı Kerîm, Sebe’ 34/3 — «O’nun bilgisi olmadan bir zerre bile kurtulamaz; ne küçük ne daha büyük — hepsi apaçık bir kitaptadır.»
Kur’ân-ı Kerîm, Yâsîn 36/78-79 — «Çürümüş kemikleri kim diriltecek? — Onları ilk defâ yaratan diriltecek.» Gazâlî’nin bedenî diriliş bahsinde dayandığı âyet.
Kur’ân-ı Kerîm, Bakara 2/28 — «Siz ölü idiniz, O sizi diriltti; sonra öldürecek, sonra tekrar diriltecek.» Dirilişin hem rûhen hem bedenen oluşuna delîl.
Kur’ân-ı Kerîm, Abese 80/21-22 — «Sonra onu öldürdü ve kabre koydu; sonra dilediği vakit onu yeniden diriltecek.»
Kur’ân-ı Kerîm, Kehf 18/60-82 — Mûsâ aleyhisselâm ile Hızır kıssası; ilm-i ledünnin Kur’ânî kaynağı ve «ledün» kelimesinin geçtiği yer (Kehf 18/65).
Hadîs-i Şerîf — «Sen evvelsin, Senden önce olan yoktur» — Müslim, Zikir 61 (no. 2713); Tirmizî, Daavât 19. Âlemin ezelîliğinin reddinde zikredilmiştir.
Hadîs-i Kudsî — «Hiçbir şey yok iken O var idi» — Buhârî, Bed’ü’l-Halk 1 (no. 3191) rivâyetiyle bağlantılı olarak sûfî gelenekte yaygın nakil; Hz. Ali’nin «hâlâ daha öyledir» ilâvesiyle birlikte zikredilmiştir.
Hadîs-i Şerîf — Allâh’ın ilminin kuşatıcılığı — Tirmizî, Kader bâbı; Buhârî, Tevhîd bâbı: «Allâh’ın ilmi olmuş ve olacak her şeyi kuşatmıştır»; «Allâh’ın ilmi gökte ve yerde olanı kuşatmıştır.»
Hadîs-i Şerîf — Kalpten geçenin bilinmesi — Müslim: «Birinizin kalbine gelen vesveseyi Allâh bilir.» Cüz’iyyâtın bilinmesi bahsinde zikredilmiştir.
Hadîs-i Şerîf — Kuyruk sokumu kemiği — Buhârî, Tefsîr 39; Müslim, Fiten 141 (no. 2955): «İnsanın bütün bedeni çürür, ancak kuyruk sokumu kemiği hâriç; kıyâmet günü ondan yeniden yaratılır.»
Hadîs-i Şerîf — Kalem — «Allâh kalemi yarattı ve ‘yaz’ dedi…» Ebû Dâvûd, Sünnet 16; Tirmizî, Kader 17. Kader ve ilm-i ilâhî bahsinde zikredilmiştir.
Hadîs-i Şerîf — «Duyduğunu aktarmak» — «Duyduğu her şeyi aktarması, kişiye yalan olarak yeter.» Müslim, Mukaddime 5; Ebû Dâvûd, Edeb 80. Duyuların güvenilirliği bahsinde delîl olarak kullanılmıştır.
Hadîs-i Kudsî — Nâfilelerle yaklaşma — «Kulum bana nâfilelerle yaklaşır… Ben onun gören gözü, işiten kulağı olurum.» Buhârî, Rikāk 38 (no. 6502). Keşif ve kalbî ilim bahsinin dayanağı.
İmâm Gazâlî, Tehâfütü’l-Felâsife — Felsefenin tamâmı değil, belirli meseleler reddedilir. Sohbette bu meselelerin âyet ve hadîslerle tek tek delîllendirilmesi yapılmıştır.
İmâm Gazâlî, el-Mustasfâ min İlmi’l-Usûl — Fıkıh usûlünde hüküm çıkarma yöntemleri: tanım, kıyas, mantıksal çıkarım, sebep-sonuç ilişkisi ve delîllendirme. «Gazâlî aklı reddetti» iddiâsının en açık cevâbı.
İmâm Gazâlî, İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn — Dilin, gözün, kulağın, elin ve ayağın âfetleri; kalbî arınmanın metodolojisi. Sohbette bilginin üçüncü basamağının şartı olarak zikredilmiştir.
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mesnevî — Rüyâda kolunun koptuğunu gören kimsenin misâli; aklın verdiği kesinliğin daha üst bir bilinç durumu tarafından sorgulanabileceğine delîl.
Abdülkādir Geylânî, Gunyetü’t-Tâlibîn — Konuşmacının gençlik yıllarında okuduğu ve tartıştığı eserlerden; kendi Gazâlîci çizgisinin teşekkül ettiği dönemin kaynağı olarak zikredilmiştir.
Mustafa Özbağ Efendi, «Bilginin Kaynağı ve İlm-i Ledün | Gazâlî’den Sorular 10» — mustafaozbag.com — 23.08.2026 târihli sohbetin tam metni.
İmâm Gazâlî hakkında daha fazla bilgi için tıklayınız.
Ek kaynaklar:
- Kur’ân: Hadîd 57/3; evvel, âhir, zâhir ve bâtın olan Allâh.
- Kur’ân: En’âm 6/59 ve Sebe’ 34/3; ilm-i ilâhînin kuşatıcılığı.
- Kur’ân: Yâsîn 36/78-79, Bakara 2/28, Abese 80/21-22; bedenî diriliş.
- Kur’ân: Kehf 18/60-82; Mûsâ-Hızır kıssası ve ilm-i ledün.
- Buhârî, Rikāk 38; nâfilelerle yaklaşma hadîs-i kudsîsi.
- Buhârî, Tefsîr 39; Müslim, Fiten 141; kuyruk sokumu kemiği rivâyeti.
- Müslim, Zikir 61; «Sen evvelsin, Senden önce olan yoktur» duâsı.
- Müslim, Mukaddime 5; duyduğunu nakletmenin ölçüsü.
- İmam Gazâlî, Tehâfütü’l-Felâsife ve Makāsıdü’l-Felâsife.
- İmam Gazâlî, el-Mustasfâ; fıkıh usûlü ve aklî yöntemler.
- İmam Gazâlî, İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn; âfetler ve kalp terbiyesi bölümleri.