Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette vadeli satışın doğru uygulamasını somut bir örnek üzerinden tafsîl eder. Bir malda beş farklı fiyat söyleyebilirsiniz: nakit 9.000 lira, bir ay vâdeli 10.000, iki ay vâdeli 12.000, üç ay vâdeli 13.000, dört ay vâdeli 14.000, beş ay vâdeli 15.000 lira. Bakın, henüz satış akdi gerçekleşmedi. Adam «bunu 5 aylık çekiyorum, 15.000 lira» dediğinde satış akdi gerçekleşir. Aradaki fark Hanefî mezhebine göre fâiz değildir; çünki satış akdi bitmeden pazarlık yapılabilir. Nakit fiyâta indirim yapıldığında fâiz olmaz. Lâkin satış akdi tamâmlandıktan sonra vâde farkı eklemek câiz değildir. Önemli olan, satış akdinin ne zamân bağlandığıdır. Bu hüküm İslâm fıkhının «te'accâl» (peşin indirim) ve «te'eccül» (vâde tâyini) bahislerinin uygulamasıdır.

Beş Farklı Fiyat: Akdin Öncesinde Pazarlık

Mustafa Özbağ Efendi sohbete temel misâli ortaya koyarak başlar: bir malda beş farklı fiyat söyleyebilirsiniz: nakit 9.000 lira; bir ay vâdeli 10.000 lira; iki ay vâdeli 12.000 lira; üç ay vâdeli 13.000 lira; dört ay vâdeli 14.000 lira; beş ay vâdeli 15.000 lira. Bakın, henüz satış akdi gerçekleşmedi. Bu hâl müşteri ile satıcı arasında pazarlık aşamasıdır; ve satıcı çeşitli ödeme şartlarına göre çeşitli fiyatlar teklîf edebilir. Bu üslûp İslâm fıkhının pazarlık aşamasını sahîh bir şekilde meşrûlaştırdığını ortaya koyar; ve satıcının vâdeye göre fiyatlandırma yapabileceğini ifâde eder.

Satış Akdinin Bağlandığı An

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir fıkhî kâideyi tafsîl eder: adam «bunu 5 aylık çekiyorum, 15.000 lira» dediğinde satış akdi gerçekleşmiştir. Aradaki fark — yâni 9.000 nakit ile 15.000 vâdeli arasındaki 6.000 lira fark — Hanefî mezhebine göre fâiz değildir; çünki satış akdi bitmeden pazarlık yapılabilir. Bu hâl İslâm fıkhının vâdeli satışta fiyat farkına cevâz verdiğini ortaya koyar. Cumhûr ulemâ vâdeli satışta peşinden farklı fiyat söylemenin câiz olduğunu kabûl etmiştir; çünki bu fiyat farkı satışın bir cüzü olarak baştan akde dâhil edilir.

Satış Akdi Bitmeden Pazarlık

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir hassâsiyetle tafsîl eder: nakit fiyâta indirim yapıldığında fâiz olmaz. Bu hüküm İslâm fıkhının «te'accâl» (peşin indirim) bahsinin uygulamasıdır. Yâni vâdeli alışverişte borçlu vâdesinden önce ödeme yaparsa, alacaklı borçluya indirim yapabilir; bu indirim ribâ-i nesîe (vâde fâizi) hükmüne girmez, çünki bir armağan ve hediyye hükmündedir. Tâbiî bu indirim taraflar arasında baştan şart olarak konuşulmamalıdır; aksi hâlde fâize girer. Lâkin gönüllü olarak yapılan indirim İslâmî câizdir.

Akit Tamâmlandıktan Sonra Vâde Farkı Yasaktır

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir kâideyi vurgular: ancak satış akdi tamâmlandıktan sonra vâde farkı eklemek câiz değildir. Yâni satıcı önce 10.000 liraya bir aylık vâdeli sattı; sonra borçlu ödeme yapamadı; satıcı «o zamân iki ay sonra ödersen 12.000 lira olsun» dedi — bu durumda fâiz oldu. Çünki akit zâten 10.000 lira üzerinden bağlanmıştı; vâde uzaması karşılığında alınan 2.000 lira ribâ-i nesîe'dir, ve harâmdır. Bu üslûp İslâm fıkhının vâdeli satışta akdin bağlandığı andaki fiyatın korunması gereğini ortaya koyar.

Akdin Bağlandığı Anın Tâyini

Mustafa Özbağ Efendi sohbetin sonunda muazzam bir kâideyi vurgular: önemli olan, satış akdinin ne zamân bağlandığıdır. Akit ne zamân bağlandı? Müşteri ile satıcının «bunu şu fiyâta şu vâde ile satıyorum/alıyorum» demek üzerinde kati anlaştıkları andır. Bu andan önce taraflar farklı fiyatları konuşabilirler; bu andan sonra taraflar fiyatı değiştiremezler. Cenâbı Hak âyeti kerîmede «Akitleri yerine getirin» (Mâide 5/1) buyurmuştur. Mü'mîn akdi bağladıktan sonra ona sadâkât göstermekle, ve fâize girmemekle mükelleftir. Halvetiyye-Şâbâniyye-Karabâşiyye yolunun manevî terbiyesi de mü'mîni alışverişlerinde dürüst, akitlerinde sâdık, ve fâizden uzak kılmak üzerine kuruludur; ve bu vasıflar onun manevî terakkîsinin temel cüzlerini teşkîl eder.

• Kur'ânı Kerîm: Bakara 2/275-281; Nisâ 4/29; Mâide 5/1; İsrâ 17/35.
• Sahîhi Buhârî, Kitâbü'l-Büyû'.
• Sahîhi Müslim, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni Ebû Dâvûd, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni Tirmizî, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni Nesâî, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni İbn Mâce, Kitâbü't-Ticârât.
• İmâm Mâlik, Muvatta.
• İmâm Ahmed, Müsned.
• İmâm es-Serahsî, el-Mebsût, vâdeli satış bahsi.
• İmâm Kâsânî, Bedâiu's-Sanâi'.
• İmâm Merğînânî, el-Hidâye.
• İbn Âbidîn, Reddü'l-Muhtâr, büyû' bâbı.
• Fetâvâyı Hindiyye.
• İmâm Şâfiî, el-Üm.
• İbn Kudâme, el-Muğnî.
• Mecelle, akitler bâbı.
• İmâm Râzî, Mefâtîhu'l-Gayb.
• Mustafâ Özbağ Efendi, Sohbet Serileri, Fıkıh Sohbetleri.

Sohbetin Tasnîfi: Bu sohbet vadeli satışın doğru uygulamasını, beş farklı fiyatın akdin öncesinde pazarlık yapılabileceğini, satış akdinin bağlandığı anı, satış akdi bitmeden pazarlık imkânını, akit tamâmlandıktan sonra vâde farkı eklemenin yasaklığını, ve akdin bağlandığı anın tâyininin ehemmiyetini tafsîl etmektedir.

Kaynak: mustafaozbag.com | Video: YouTube | Seri: Fıkıh Sohbetleri