Mustafa Özbağ Efendi bu kısa sohbette miktâr ve fiyatın belirsiz olması hâlinde alışverişin fâsit olduğunu tafsîl eder. Bir tüccâr dolar kuru üzerinden hammadde alıyor; o günkü dolar kuruna göre hesaplanıyor; 5 aylık TL çeki veriyor; lâkin yeri olmadığı için aylık sevkıyat yapıyor; her aldığı gün o günün kuru üzerinden hesaplanıp fâturasını öyle kesiyor. Mustafa Özbağ Efendi bu işlemde fiyatın baştan belli olmadığını, ve bu sebeple alışverişin fâsit olduğunu beyân eder. İslâm fıkhında alışverişin sahîh olabilmesi için miktâr ve fiyatın baştan kat'î olarak belli olması zorunludur. Bu belirsizlik «ğararlı satış» hükmüne girer; ve Resûli Ekrem efendimiz tarafından yasaklanmıştır. Mü'mîn alışverişinde bu kâidelere riâyet etmekle, ve fıkhî sıhhat şartlarını gözetmekle mükelleftir.

Tüccârın Mes'elesi: Aylık Sevkıyât

Mustafa Özbağ Efendi tüccârın sorduğu mes'eleyi ortaya koyar: dolar kuru üzerinden hammadde alıyorum; o günkü dolar kuru üzerinden hesaplanıyor. Ben meselâ 5 aylık TL çeki veriyorum, fakat yerim olmadığı için aylık ben sevkıyatları yapıyorum; malımı aylık depoma çekiyorum. Her aldığım gün o günün kuru üzerinden hesaplanıp öyle fâturalandırılıyor; artı öyle sevkıyât yapıyorum. Bunda bir sıkıntı var mı? Mustafa Özbağ Efendi cevâbı kat'î olarak verir: fiyat belli değildir; ve fiyat belli olmadığından alışveriş fâsit olur. Bu hâl «cehâleti fâhişe» (büyük belirsizlik) hükmüne girer; ve akdin sıhhatini ihlâl eder.

Miktâr ve Fiyatın Belirli Olması Şartı

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir fıkhî kâideyi vurgular: miktâr ve fiyat belli olması lâzım; miktâr ve fiyat belli olmazsa alışveriş fâsit oldu. Bu hüküm İslâm fıkhının «büyû'» (alışveriş) bahsinin temel rüknüdür. Resûli Ekrem efendimiz hadîsi şerîfte ğararlı satıştan nehyetmiştir (Müslim, Büyû' 4). Ğarar, akdin sonucunun belirsiz olmasıdır; ve bu belirsizlik akdi geçersiz kılar. İslâm fıkhında alışverişin sahîh olabilmesi için satılan malın cinsi, vasfı, miktarı, ve bedelinin (fiyatının) baştan kat'î olarak belli olması zorunludur. Bunlardan biri belli değilse, akit fâsit hükmündedir; ve mü'mînin böyle bir akitten kaçınması gerekir.

Çözüm: Her Sevkıyâtta Yeni Akit

Mustafa Özbağ Efendi imâ ettiği çözümü tafsîl eder: tüccâr 5 aylık vâde için tek bir akit yapmak yerine, her sevkıyâtta o günün kuru ile yeni bir akit yapmalıdır. Yâni aylık her sevkıyât kendi başına bir alışveriş hükmündedir; her alışverişin kendi miktâr ve fiyatı baştan belli olur; ve böylece akit sahîh olur. Bu çözüm İslâm fıkhının «tev'î'atü'lukûd» (akitlerin çoğaltılması) prensibine uygundur. Her ay yapılan alışveriş ayrı bir akit hükmüne girer; ödeme şekli ise ayrıca anlaşılır. Bu sûrette tüccâr hem fıkhî olarak emniyette kalır, hem de ticârî hayâtın akışını sürdürebilir. İmâm es-Serahsî hazretleri el-Mebsût'ta benzer mes'eleleri tafsîlen îzâh etmiştir.

Ğararlı Satışın İslâm'daki Yeri

Mustafa Özbağ Efendi sohbetin sonunda ğararın İslâm fıkhındaki yerini de tafsîl eder. Ğarar bilinmemezliği ifâde eder; ve bu bilinmemezlik akit taraflarının ileride ihtilâf etmelerine sebebiyet verir. Cenâbı Hak âyeti kerîmede «Ey îmân edenler! Mallarınızı aranızda bâtıl yollarla yemeyin» (Nisâ 4/29) buyurmuştur. Ğararlı satış bâtıl yollardan biridir; çünki bir tarafın hakkı belirsizleşir, ve bu belirsizlik haksızlığa kapı aralar. Halvetiyye-Şâbâniyye-Karabâşiyye yolunun manevî terbiyesi de mü'mîni alışverişlerinde açıklığa, belirliliğe, ve fıkhî sıhhat şartlarına riâyete yöneltir; ve bu vasıflar onun manevî terakkîsinin temel cüzlerini teşkîl eder. Cenâbı Hak âyeti kerîmede «Belirli bir süreye kadar birbirinize borçlandığınızda onu yazın» (Bakara 2/282) buyurmuştur; bu yazılı kayıt fıkhî netliği temîn eder.

• Kur'ânı Kerîm: Bakara 2/275-282; Nisâ 4/29; Mâide 5/1; İsrâ 17/35.
• Sahîhi Buhârî, Kitâbü'l-Büyû'.
• Sahîhi Müslim, Kitâbü'l-Büyû' 4, ğarar hadîsi.
• Süneni Ebû Dâvûd, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni Tirmizî, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni Nesâî, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni İbn Mâce, Kitâbü't-Ticârât.
• İmâm Mâlik, Muvatta.
• İmâm Ahmed, Müsned.
• İmâm es-Serahsî, el-Mebsût, fâsit ve sahîh akit bahsi.
• İmâm Kâsânî, Bedâiu's-Sanâi'.
• İmâm Merğînânî, el-Hidâye.
• İbn Âbidîn, Reddü'l-Muhtâr, büyû' bâbı.
• Fetâvâyı Hindiyye.
• Mecelle, akitler bâbı.
• İmâm Şâfiî, el-Üm.
• İbn Kudâme, el-Muğnî.
• İmâm Râzî, Mefâtîhu'l-Gayb.
• Mustafâ Özbağ Efendi, Sohbet Serileri, İslâm'a Göre Ticâret Sohbetleri.

Sohbetin Tasnîfi: Bu kısa sohbet aylık sevkıyâtfâturalandırma usûlünün fıkhî hükmünü, miktâr ve fiyatın belirli olmasının zorunluluğunu, her sevkıyâtta yeni akit yapma çözümünü, ve ğararlı satışın İslâm fıkhındaki yerini tafsîl etmektedir.

Kaynak: mustafaozbag.com | Seri: İslâm'a Göre Ticâret Sohbetleri