Mustafa Özbağ Efendi bu kısa sohbette emekli olan bir kimsenin parasını ticâret yapan bir başkasına verip aylık sâbit ödeme almasının fâiz olduğunu, lâkin yapılan ticâretten yüzde olarak kâr payı almasının câiz olduğunu tafsîl eder. Birisi emekli oldu, eline 50.000 lira para geçti; parayı çeviremiyor, ticâreti bilmiyor; ticâret yapan birisine dedi ki 50.000 liramı al, bana aylık 500 lira veyâ 1.000 lira ver. Aylık sâbit miktar derse fâiz olur. Lâkin bu para ile araba alıp satıp üzerinden % 5 kâr payı verirse câiz olur. Çünki sâbit miktar peşinen belli olduğunda, ticâretin kazânması veyâ zarâr etmesinden bağımsız olarak ödeme yapılması gerekir; bu hâl «ribâ-i nesîe»ye girer. Lâkin yüzde ile anlaşma mudârebe akdine benzer; ve bu İslâm fıkhında câizdir. Çünki belli bir miktar yok; sâbitleyemiyorum; sâbitleyince fâiz olur.

Sâbit Miktar Aylık Ödeme Fâizdir

Mustafa Özbağ Efendi sohbete temel mes'eleyi ortaya koyarak başlar: birisi emekli oldu, 50.000 lira para geçti eline; parayı çeviremiyor, ticâreti bilmiyor; ticâret yapan birisine dedi ki 50.000 liramı al, bana aylık 500 lira veyâ 1.000 lira ver. Aylık sâbit miktar derse fâiz olur. Bu hâl ribâ-i nesîe (vâde fâizi) hükmüne girer; çünki ana para verilip karşılığında sâbit miktar bekleniyor; bu sâbit miktar verilen ana paranın üstüne fazlalık olarak gelir. Cenâbı Hak âyeti kerîmede «Allâh alışverişi helâl, ribâyı haram kılmıştır» (Bakara 2/275) buyurmuştur. Ribâ ana paraya yapılan her sâbit fazlalıktır; ve bu sâbitlik fâizin temel rüknüdür.

Yüzde ile Kâr Payı Câizdir

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir alternatifi tafsîl eder: bu para ile araba alıp satıp üzerinden sana % 5 diyebilir mi? Olabilir; kâr payı olabilir. Bu hâl İslâm fıkhının «mudârebe akdi» hükmüne girer. Mudârebede bir taraf sermâyeyi koyar (rabbü'lmâl), diğer taraf emeğini koyar (mudârib); ve kâr önceden belirlenmiş bir oran üzerinden bölüşülür. Zarâr olursa sermâye sâhibi sermâyenin zarârına, mudârib emeğinin zarârına katlanır. Bu akit Resûli Ekrem efendimiz zamânından beri câizdir; hatta efendimizin kendisi peygamberlikten önce Hz. Hadîce annemiz radıyallâhu anhâ'nın sermâyesiyle Şâm'a ticâret seferleri yapmıştır. Bu hâl mudârebe akdinin meşrûiyetini ortaya koyar.

Sâbit ve Yüzde Arasındaki Fark

Mustafa Özbağ Efendi sohbette kritik fıkhî inceliği vurgular: belli bir miktar yok — sâbitleyemiyorum; sâbitleyince fâiz olur. Bu üslûp ribâ ile mudârebenin temel farkını ortaya koyar. Ribâda ana para sâbit kâr ile geri istenir; ticâretin kazânıp kazânmaması alâkasızdır. Mudârebede ise yalnız kâr olduğunda kâr taksîm edilir; zarâr olduğunda sermâye sâhibi de zarâra ortaktır. Yâni risk paylaşılır. İslâm fıkhında riskin paylaşılmadığı her sermâye işlemi fâize girer; çünki bir taraf garantili kazânç alıyor, diğer taraf bütün riski yüklenmiş oluyor. Bu eşitsizlik İslâm'ın adâlet anlayışına aykırıdır.

Mudârebe Akdinin Şartları

Mustafa Özbağ Efendi sohbetin sonunda mudârebe akdinin şartlarını da imâ eder: kâr oranı baştan belirli olmalıdır (% 5, % 10, vs.); zarâr durumunda taraflar nasıl davranacağı belirlenmelidir; sermâye sâhibi sermâyesinden zarâr edebileceğini kabûl etmelidir; ve mudârib emeğinin karşılığını sâdece kârdan alacağını kabûl etmelidir. Bu şartlar İslâm fıkhının ticâretteki adâlet anlayışını ortaya koyar; ve mü'mîni hem fâizden hem de bir tarafın haksız sömürülmesinden korur. İmâm es-Serahsî hazretleri el-Mebsût'ta mudârebe bâbını tafsîlen îzâh etmiştir. Halvetiyye-Şâbâniyye-Karabâşiyye yolunun manevî terbiyesi de mü'mîni meşrû kazânç yollarına yöneltir; ve fâizden uzak, paylaşımcı, ve adîl ticâreti emir eder.

• Kur'ânı Kerîm: Bakara 2/275-281; Nisâ 4/29; Âli İmrân 3/130; Rûm 30/39.
• Sahîhi Buhârî, Kitâbü'l-Büyû'.
• Sahîhi Müslim, Kitâbü'l-Müsâkât.
• Süneni Ebû Dâvûd, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni Tirmizî, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni Nesâî, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni İbn Mâce, Kitâbü't-Ticârât.
• İmâm Mâlik, Muvatta, kırâz bahsi.
• İmâm Ahmed, Müsned.
• İmâm es-Serahsî, el-Mebsût, mudârebe bâbı.
• İmâm Kâsânî, Bedâiu's-Sanâi'.
• İmâm Merğînânî, el-Hidâye.
• İbn Âbidîn, Reddü'l-Muhtâr, mudârebe bahsi.
• Fetâvâyı Hindiyye.
• İmâm Şâfiî, el-Üm.
• İbn Kudâme, el-Muğnî.
• İmâm Râzî, Mefâtîhu'l-Gayb.
• İmâm Kurtubî, el-Câmi'u li-Ahkâmi'l-Kur'ân.
• Mustafâ Özbağ Efendi, Sohbet Serileri, İslâm'a Göre Ticâret Sohbetleri.

Sohbetin Tasnîfi: Bu kısa sohbet sermâyeyi başkasına verip aylık sâbit ödeme almanın fâiz olduğunu, yüzde ile kâr payı almanın mudârebe akdiyle câiz olduğunu, sâbit ile yüzde arasındaki temel farkı, ve mudârebe akdinin şartlarını tafsîl etmektedir.

Kaynak: mustafaozbag.com | Seri: İslâm'a Göre Ticâret Sohbetleri