Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette dolarla satılan ürünlerin TL çek ile ödenmesinde fıkhî hükmü, çek kırdırmanın fâiz olduğunu, ve faktoring firmalarının durumunu tafsîl eder. Bir kimse 4 dolardan 1000 metre kumaş alır, toplam 4000 dolar tutar; satıcı 6 ay vâdeli çek alır; ve çekin vâdesi geldiğinde dolar kuru ne ise o kur üzerinden hesaplaşma yapılır. Eğer fark çıkarsa borçlu üstünü öder. Bu üslûb dolar üzerinden vadeli alışverişin câiz olduğunu ortaya koyar; çünki taraflar baştan dolar üzerinden anlaşmıştır. Lâkin çek kırdırmak — şahsa 100.000 liralık çek verip 80.000 lira almak — fâizdir; ve haramdır. Faktoring firmalarına gitmek normalde mü'mînin zarârınadır; lâkin husûsî zarûret hâllerinde cevâz verilebilir. Çekin sâhibi giderse câiz olmaz; çünki onun parası kurtulmaz.

Dolar Üzerinden Vadeli Çek Alışverişi

Mustafa Özbağ Efendi sohbete temel mes'eleyi ortaya koyarak başlar: dolarla satılan ürünlerin karşılığını TL olarak ödeme yapılabiliyor; nakitte evraklı işlerde. Müşteri der ki ben bunu dolarla alırım — örneğin 4 dolar — ama şu kadar günlük evrak vermek kaydıyla, çek ver. Bu kendi taahhüdü ile satıcının talebi değil; müşterinin taahhüdü ile. Çekin gününde dolar ne kadarsa o kadardan ödeyeceğim diyor. Bir kimse bugün senden kumaşı aldı 1000 metre — kaç dolar? 4 dolar; toplamı 4.000 dolar yaptı. Dedi ki bu çeki al — 6 ayın çeki, 6 ayda dedi 4.000 dolar olarak. Benim hesabımdan düş.

Vâdesi Geldiğinde Hesaplaşma

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir fıkhî tâlîlatı sunar: o kimse dolar olarak borçlandı; o yüzden vâdesi geldiğinde çek aldın 6.000 lirayı tahsil ettin; adama telefon açacaksın: tahsil ettim, bu kadar dolar yapıyor senin paranâ göre, tamam mı? Tamam, bitti mes'ele. Eksik kaldıysa o adam ödeyecek; karşı taraftaki o aradaki farkı ödeyecek. Eksik kalanı dolar olarak ödeyecek. Bu hüküm dolar üzerinden borç akdinin sıhhatini ortaya koyar; ve para birimleri arasındaki farkın taraflar arasında karşılıklı rızâ ile çözülmesi gereğini ifâde eder. İmâm es-Serahsî hazretleri el-Mebsût'ta «sarf akdi» bahsinde bu meseleleri tafsîlen îzâh etmiştir.

Çek Aldığı Gün Hesaplaşma Şekli

Mustafa Özbağ Efendi başka bir alternatifi de tafsîl eder: vâdesini beklemeden evrağı aldığım gün dolar kaç paraysa düşülüyor hesaptan. Bu durumda sen adama dedin ki bugün evrağı aldım; dolar 20 lira; senin benden kaç para borcun vardı? 4.000 dolar; iki kere 4 8; sen 80.000 liralık çeki aldın. Sen o esnâda doları TL'ye çevirdin; o da kabûl etti. Ben bu şartlarla satarım diyebiliyor muyuz? Diyebilirsin. Karşı tarafın bunu kabûl etmesi şarttır; karşılıklı rızâ olmadan akit kâim olmaz. Cenâbı Hak âyeti kerîmede «Karşılıklı rızâya dayalı ticâret hâriç» (Nisâ 4/29) buyurmuştur. Karşılıklı rızâ alışverişin temelidir.

Çek Kırdırmak Fâizdir

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir fıkhî hükmü tafsîl eder: çek kırdırmak zâten bellidir — şahsa 100.000 liralık çek verip 80.000 lira almak fâizdir. Bu işlem «ribâ-i nesîe» (vâde fâizi) hükmüne girer; çünki çek bir borç senedidir, ve borcun değeri 100.000 lira iken 80.000 liraya satılması fazlalık ile kıymet düşürmek demektir. Resûli Ekrem efendimiz hadîsi şerîfte fâizin yetmiş kapısı olduğunu, en hafîfinin annesiyle zinâ etmek mertebesinde olduğunu beyân etmiştir (İbn Mâce, Ticârât 58). Bu üslûp fâizin İslâm'da en şiddetli yasaklardan biri olduğunu ortaya koyar; ve çek kırdırmak gibi muâmelelerden mü'mînin uzak durması gereğini ifâde eder.

Faktoring Firmaları ve Dârü'l-Harb Hükmü

Mustafa Özbağ Efendi sohbette faktoring mes'elesini de ele alır: faktoring firmalarında gene dârü'lharb hukûku konuşulur mu? Faktoring firmalarının dînini bilmiyoruz; o yüzden normalde burada müslümanın zarârı vardır. Lâkin yine de bu konuda cevâz verilebilir; yâni o bankalara veyâ faktoringcilere parasını kurtarmak adına, ya da husûsî ihtiyâcı için kullanmak adına. Yok parası kurtulmaz ki faktoringde adamın parası — yâni çekin sâhibi gitsin, faktoring o yapsın onu. Bu üslûp İslâm fıkhının dârü'lharb hükmüyle ilişkin esnek olduğunu, lâkin esnekliğin de hudûdunun bulunduğunu ortaya koyar. Mü'mîn faktoringe gitmeden önce mes'eleyi ehline danışmalıdır.

Karşılıklı Rızâ Akdin Temelidir

Mustafa Özbağ Efendi sohbetin sonunda muazzam bir kâideyi vurgular: alışverişte karşılıklı rızâ akdin temelidir. Sen ben bu şartlarla satarım dediğinde, o da kabûl ettiğinde, alışveriş kâim olur. 6 aylık vâdeyle 4 dolar karşılığı malı satmak; valör günü kaç paraysa dolar çevirmek kaydıyla — bunda bir sıkıntı yok. Cenâbı Hak âyeti kerîmede «Ey îmân edenler! Mallarınızı aranızda bâtıl yollarla yemeyin; karşılıklı rızâya dayalı ticâret hâriç» (Nisâ 4/29) buyurmuştur. Karşılıklı rızâ olmadan akit fâsittir; karşılıklı rızâ varsa ve fâiz yoksa akit sahîhtir. Halvetiyye-Şâbâniyye-Karabâşiyye yolunun manevî terbiyesi de mü'mîni alışverişlerinde karşılıklı rızâya bağlı, fâizden uzak, ve dürüst kılmak üzerine kuruludur.

• Kur'ânı Kerîm: Bakara 2/275-281; Nisâ 4/29; Mâide 5/1; Rûm 30/39; Âli İmrân 3/130.
• Sahîhi Buhârî, Kitâbü'l-Büyû' 24, ribâ hadîsleri.
• Sahîhi Müslim, Kitâbü'l-Müsâkât 81.
• Süneni Ebû Dâvûd, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni Tirmizî, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni Nesâî, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni İbn Mâce, Kitâbü't-Ticârât 58, ribâ kapıları hadîsi.
• İmâm Mâlik, Muvatta.
• İmâm Ahmed, Müsned.
• İmâm es-Serahsî, el-Mebsût, sarf ve ribâ bahsi.
• İmâm Kâsânî, Bedâiu's-Sanâi'.
• İmâm Merğînânî, el-Hidâye.
• İbn Âbidîn, Reddü'l-Muhtâr, sarf ve dârü'lharb bahsi.
• Fetâvâyı Hindiyye.
• İmâm Şâfiî, el-Üm.
• İbn Kudâme, el-Muğnî.
• İmâm Râzî, Mefâtîhu'l-Gayb.
• İmâm Kurtubî, el-Câmi'u li-Ahkâmi'l-Kur'ân.
• Mustafâ Özbağ Efendi, Sohbet Serileri, İslâm'a Göre Ticâret Sohbetleri.

Sohbetin Tasnîfi: Bu sohbet dolar üzerinden vadeli çek alışverişinin câiz olduğunu, çek aldığı gün ve vâdesi geldiğindeki hesaplaşma şekillerini, çek kırdırmanın fâiz olduğunu, faktoring firmalarının dârü'lharb hükmünü, ve karşılıklı rızânın akdin temeli olmasını tafsîl etmektedir.

Kaynak: mustafaozbag.com | Video: YouTube | Seri: İslâm'a Göre Ticâret Sohbetleri