Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette EFT üzerinden yapılan döviz alışverişlerinde geçerli olan kur, akdin tamâmlandığı an, ve kur farkından doğan hakkın hangi tarafın üzerine düştüğünü tafsîl eder. Önceki sohbetlerde konuşulan nakit alışverişler hep iki kişinin yüz yüze olduğu durumlardı; lâkin günümüzde teknoloji vâsıtasıyla 1000 km uzakta olan iki kimse arasında EFT ile döviz alışverişi yapılabilmektedir. Bu durumda akdin tamâmlandığı an, paranın alacaklının hesâbına geçtiği andır; ve o esnâdaki kur akdin temelidir. Eğer EFT esnâsında kur değişirse, kur farkı borç tarafının üzerine düşer; çünki akit henüz tamâmlanmamıştır. Bu hüküm İslâm fıkhının «sarf akdi» ve «kabz şartı» bahislerine dayanmaktadır.

Nakit Alışverişlerde Yüz Yüze Olma ve Teknolojinin Tesîri

Mustafa Özbağ Efendi sohbete temel mes'eleyi ortaya koyarak başlar: Önceki sohbetlerde konuşulan bütün nakit işlerde hep iki kişi karşılıklı, yüz yüze idi. Şimdi adam uzakta, işte 1000 km uzakta; araya zaman ve mekân giriyor; lâkin teknoloji var, şey var, banka hesapları var, ödemesi var, ya da borcu var; meselâ 3.000 dolar borcu var. O gün attığı zaman kura baktı, o sırada attı; lâkin EFT'nin düşmesi yarım saat kadar sürdü, ve iki taraf yan yana değil. Bu durumda alışverişin sıhhati nasıldır? Mustafa Özbağ Efendi der ki normal şartlar altında bu mübâdele de câizdir; lâkin akdin tamâmlandığı anın tâyîni husûsî bir mes'eledir. Çünki para hesâba düşene kadar kur değişebilir.

Akdin Tamâmlandığı An: Paranın Hesâba Geçtiği An

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir fıkhî kâideyi tafsîl eder: TL atan kimse oradaki kur ne ise o esnâda geçerli olan kur değil, alacaklının elini hesâba geçtiği andaki kur akdin temelidir. Meselâ Almanya'da olan bir kimsenin 3.000 dolar borcu var; o gün dolar 60 milyar (60.000 lira) ediyor; sen 60.000 lirayı borç sâhibinin hesâbına attın. O esnâda dolar yükseldi, oldu 65.000 lira (örnekte 6.500 lira tâbiri kullanılır). Bu durumda 5.000 lira (örnekte 500 lira tâbiri ile) daha atmak iktizâ eder. Çünki para alacaklının elime ulaşana kadar akit tamâmlanmış sayılmaz. Para benim elime geçtiğinde benim o andaki kuru kabûl etmiş oluyorum. İslâm fıkhının «sarf akdi» bahsi farklı cinsten paraların mübâdelesinde «kabz» (teslîmtesellüm) şartını arar; ve kabz tamamlanmadan akit kâim olmaz.

Kur Farkı Hangi Tarafın Üzerine Düşer?

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir misâl ile mes'eleyi tafsîl eder: Tabelada kur şu kadar oldu — borcun 65.000 oldu; çünki sen ya bir vekîl tâyîn edeceksin, parayı ona göndereceksin, o getirecek doları bana; ya da benim dediğim o kur farkını kabûl edeceksin. 5.000 lira atmak için bir attı bir daha yükseldi, bir daha mı gönderecek? Normalde attı 5.000 liraya. O esnâda o 65.000 liralık dolar tekrar yükselirse, gene ödeyecek. Yâni kur sürekli yükseliyorsa borçlunun mes'ûliyeti devâm eder. Çünki akit henüz tamâmlanmamıştır; ve borç sâhibi borcun tamâmını ödemekle mükelleftir. Bu hüküm borcun «deyni sahîh» (sahîh borç) olmasının iktizâsındandır; ve borcun ödendiği an akdin tamâmlandığı andır.

Kurun Düşmesi Hâlinde: Alacaklı İâde Etmekle Mükelleftir

Mustafa Özbağ Efendi öbür istikametteki hükmü de tafsîl eder: Kur düşerse, o zaman karşı taraf — yâni alacaklı — fazla aldığını iâde etmekle mükelleftir. Meselâ atılan an 60.000 lira tutuyordu; lâkin para hesâba geldiğinde 58.000 lira tutuyor. Bu durumda alacaklı 2.000 lirayı geri vermekle mükelleftir. Çünki borç ne kadar ise o kadar ödenmelidir; fazlası alacaklının üzerinde emânet hükmüne girer; ve emânet sâhibine iâde edilmek borcudur. Bu hüküm İslâm fıkhının emânet ve istikrâz bahisleriyle uyumludur. Lâkin Mustafa Özbağ Efendi der ki istemeye debir, isterse helâl etsin: babacığım istemeye debir, 60 lira ondan sonra 3.000 dolar aldın mı? Aldın. Var mı benden bir alacağın yok? Allâh yoluna helâl olsun, teşekkür ederim. Bu üslûp İslâm ahlâkının kemâlini ortaya koyar.

Vekîl Tâyîni Çözümü

Mustafa Özbağ Efendi kur farkı mes'elesinin başka bir çözümünü de tafsîl eder: Borçlu kur farkından kurtulmak istiyorsa bir vekîl tâyîn edebilir; parayı ona gönderir; o vekîl yerinde döviz alır ve doları alacaklıya teslîm eder. Bu sûrette «sarf akdi» vekîl elinde tamamlanmış olur; ve kur farkı mes'elesi ortadan kalkar. Çünki vekîl müvekkilin halîfesi gibidir; vekîlin kabzı müvekkilin kabzı yerine geçer. İmâm es-Serahsî hazretleri el-Mebsût'ta bu hükmü tafsîlen îzâh etmiştir. Cenâbı Hak âyeti kerîmede «Allâh size emânetleri ehline vermenizi emreder» (Nisâ 4/58) buyurmuştur. Vekîl emânet ehlinden olmalıdır; ve müvekkilin mes'ûliyetini hakkı ile yerine getirmelidir.

Helâlleşme: İslâmî Ticâretin Manevî Boyutu

Mustafa Özbağ Efendi sohbetin sonunda manevî bir kâideyi vurgular: Borçalacak işlerinde helâlleşme İslâmî ticâretin manevî boyutudur. Borçlu borcunu ödedikten sonra alacaklıya «benden bir alacağın var mı?» diye sormak; alacaklı da «hayır, Allâh yoluna helâl olsun» demek mü'mînin ahlâkıdır. Resûli Ekrem efendimiz hadîsi şerîfte «Mü'min mü'minin kardeşidir; ona ihânet etmez, ona yalan söylemez, onu yardımsız bırakmaz» (Tirmizî, Birr 18) buyurmuştur. Halvetiyye-Şâbâniyye-Karabâşiyye yolunun manevî terbiyesi de mü'mîni ticâretinde dürüst, helâlleşmeye açık, ve kardeşine karşı merhametli olmaya yöneltir; ve bu vasıflar onun manevî terakkîsinin temel cüzlerini teşkîl eder. Cenâbı Hak âyeti kerîmede «Sadaka olarak bağışlamanız sizin için daha hayırlıdır, eğer bilirseniz» (Bakara 2/280) buyurmuştur.

• Kur'ânı Kerîm: Bakara 2/275-281; Nisâ 4/29; Nisâ 4/58; Mâide 5/1; İsrâ 17/35.
• Sahîhi Buhârî, Kitâbü'l-Büyû', sarf bahsi.
• Sahîhi Müslim, Kitâbü'l-Müsâkât 81, altın altınla mübâdele hadîsi.
• Süneni Ebû Dâvûd, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni Tirmizî, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni Tirmizî, Kitâbü'l-Birr 18.
• Süneni Nesâî, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni İbn Mâce, Kitâbü't-Ticârât.
• İmâm Mâlik, Muvatta.
• İmâm Ahmed, Müsned.
• İmâm es-Serahsî, el-Mebsût, sarf akdi ve kabz bahsi.
• İmâm Kâsânî, Bedâiu's-Sanâi'.
• İmâm Merğînânî, el-Hidâye.
• İbn Âbidîn, Reddü'l-Muhtâr, sarf bahsi.
• Fetâvâyı Hindiyye.
• İmâm Şâfiî, el-Üm.
• İbn Kudâme, el-Muğnî.
• İmâm Râzî, Mefâtîhu'l-Gayb.
• İmâm Kurtubî, el-Câmi'u li-Ahkâmi'l-Kur'ân.
• Mustafâ Özbağ Efendi, Sohbet Serileri, İslâm'a Göre Ticâret Sohbetleri.

Sohbetin Tasnîfi: Bu sohbet EFT üzerinden yapılan döviz alışverişinde nakit alışverişlerin yüz yüze olması ve teknolojinin tesîrini, akdin tamâmlandığı anın paranın hesâba geçtiği an olduğunu, kur farkının borçlunun üzerine düştüğünü, kurun düşmesi hâlinde alacaklının iâde mes'ûliyetini, vekîl tâyîni çözümünü, ve helâlleşmenin İslâmî ticâretin manevî boyutu olduğunu tafsîl etmektedir.

Kaynak: mustafaozbag.com | Video: YouTube | Seri: İslâm'a Göre Ticâret Sohbetleri