Ramazan: Giriş
Bu sohbet, Ramazan ayının manevî derinliğini ehl-i tasavvuf perspektifinden ele almaktadır. Orucun hakikati, iftarın sırrı, Kadir Gecesi’nin her geceye yayılması, dil ve namus muhafazası, fukara dostluğu ve tayy-i mekân gibi konular işlenmektedir.
Orucun Hakikati — Sevgililer Sevgilisi İçin Tutmak
Ehl-i tasavvufta oruç, fazilet kazanmak ya da sevap biriktirmek için tutulmaz. Oruç, doğrudan Allah için tutulan bir ibadettir. Hadis-i kudsîde “Oruç benim içindir, onun mükâfatını da ben veririm” buyurulmuştur.
Ucuz amele ile pahalı amelin farkı burada ortaya çıkar. Bir işçi sadece ücret için çalışırsa işi ucuzdur; ama sevdiği için, aşkıyla çalışırsa o amel pahalıdır. Dervişin orucu, Sevgililer Sevgilisi’ne duyulan aşkın tezahürüdür.
Oruçlunun Ağız Kokusu — Misk Gibi
Resûlullah (s.a.v.) buyurmuştur: “Oruçlunun ağız kokusu, Allah katında miskten daha güzeldir.” Bu hadis, orucun zahirî sıkıntısının bâtınî güzelliğini gösterir.
Ancak bu güzel kokuyu gıybetle kirletmemek gerekir. Diliyle insanların etini yiyen kişi, orucunun bereketini yok eder. Oruçlu olan kimse gıybet etmemeli, kötü söz söylememeli, kavga etmemelidir.
İftar — Sevgiliyle Buluşmanın Düğün Yemeği
Hadis-i şerifte “Oruçlunun iftar vaktinde bir duası vardır ki geri çevrilmez” buyurulmuştur. İftar vakti, kulun Rabbi’yle buluşma anıdır.
İftar, bir düğün yemeği gibi yaşanmalıdır. Gün boyu Sevgili için aç kalan kul, iftar sofrasında O’nun ikramına kavuşur. Bu sevinç, bayram gibi hissedilmelidir. Oruçlunun iki sevinci vardır: biri iftar vaktinde, diğeri Rabbine kavuştuğunda.
Ramazanın Her Gecesi Kadir Gecesi Gibi
Ümmet, Kadir Gecesi’nin 27. gecede olduğunda ittifak etmiştir. Ancak derviş için mesele farklıdır: derviş, Ramazanın her gecesini Kadir Gecesi gibi yaşamalıdır.
Kadir Gecesi’ni sadece bir geceye sıkıştırmak, diğer geceleri boş geçirmek demektir. Halbuki her gece Allah’ın tecellîsi vardır. Ârif olan, her anı Kadir bilir, her nefesi ibadet kılar.
Dili ve Namusu Muhafaza Etmek
Resûlullah (s.a.v.) buyurmuştur: “Kim bana iki şey hakkında söz verirse ben de ona cennet hakkında söz veririm: dili ve iffeti.” Bu hadis, iki uzvun muhafazasının ne denli önemli olduğunu gösterir.
Cemaatlerde görülen gizli hastalıklardan biri, evlenme kastıyla insanları aldatmaktır. Nikah vadiyle kandırmak, namusu istismar etmek büyük günahtır. Bir dergahta dil ve namus muhafaza edilemiyorsa, orada manevî hayat söz konusu olamaz.
Ramazan Eğlence Ayı Değildir
Müminin gerçek eğlencesi bayram sabahıdır. Ramazan gecelerini eğlence programlarıyla doldurmak, bu ayın ruhuna aykırıdır.
Hz. Ömer (r.a.) bir gün gece vakti davul çalanları duymuş ve engelletmiştir. Bugün belediyelerin Ramazan eğlence programları düzenlemesi, bu sünnete aykırıdır. Ramazan, ibadet, tefekkur ve zikir ayıdır; konser ve şenlik ayı değildir.
Fukara Dostluğu ve İftar Sofraları
Sofrasında fukara bulunmayan kişinin sofrasi, firavun sofrasıdır. İftar sofraları gösteriş için değil, Allah rızası için kurulmalıdır.
İftar sofrasında üç çeşitten fazla yemek olmamalıdır. Ramazanı kilo verme fırsatı olarak görmek de yanlıştır; maksat ne şişmanlamak ne zayıflamaktır. Maksat, nefsi terbiye etmek ve Allah’a yaklaşmaktır.
Tayy-i Mekân — Mekânı Katlamak
Tayy-i mekân, mekânın katlanması demektir. Bu hal, ruhla da vücutla da olabilir. Başlangıcı rüyada gerçekleşir; zaman içinde uyanıkken de tecellî edebilir.
Zikrullah halinde Beytüllâh’ı görmek, tayy-i mekânın bir tecellîsidir. Mürşid-i Kâmiller bu hali yaşamış ve yaşatmışlardır. Evliyâullahın kerâmetleri arasında tayy-i mekân önemli bir yer tutar.
Sabır ve Dostluk Kapısı
Resûlullah (s.a.v.) buyurmuştur: “Dilinize sahip çıksaydınız, size cenneti garanti ederdim.” Bu hadis, sabır ve suskunluğun önemini vurgular.
Eşin kılacak, susacaksın. Haksızlığa uğrayacaksın, susacaksın. Bu zayıflık değildir; Allah’a dost olmanın yoludur. Sabır, dostluk kapısının anahtarıdır. Allah sabredenleri sever.
Fıkhî Meseleler
- Burun spreyi orucu bozmaz.
- Ağız çalkalama orucu bozmaz (yutmamak kaydıyla).
- Gusül abdesti almak orucu bozmaz.
- Göz damlası ve kulak damlası orucu bozmaz.
- Misvak kullanmak orucu bozmaz, bilakis sünnettir.
Kaynakça
Hadis Kaynakları
- Buhârî, Savm, 2 — “Oruç benim içindir” hadis-i kudsîsi
- Buhârî, Savm, 9 — Oruçlunun ağız kokusu hadisi
- Tirmizî, Da’avât, 126 — Oruçlunun iftar duası hadisi
- Buhârî, Rıkâk, 23 — İki uzvu muhafaza hadisi
- Tirmizî, Zühd, 61 — Dile sahip çıkma hadisi
- Müslim, Sıyâm, 164 — Oruçlunun iki sevinci hadisi
Âyet Kaynakları
- Bakara Sûresi, 2/183 — “Oruç üzerinize farz kılındı”
- Kadir Sûresi, 97/1-5 — Kadir Gecesi’nin fazileti
- Bakara Sûresi, 2/153 — “Allah sabredenlerle beraberdir”
Tasavvuf Kaynakları
- İmâm-ı Gazzâlî, İhyâu ‘Ulûmi’d-Dîn, Savm Kitabı
- İmâm-ı Rabbânî, Mektûbât, 1. Cilt, 45. Mektup (Ramazan ve oruç)
- Abdülkâdir Geylânî, Fütûhu’l-Gayb, 17. Makale (sabır ve rıza)
- Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mesnevî, 1. Cilt (açlık ve manevî açılım)
Fıkıh Kaynakları
- İbn-i Âbidîn, Reddü’l-Muhtâr, Savm Bahısleri
- Mevsilî, el-İhtiyâr, Savm Kitabı
- Kâsânî, Bedâi’u’s-Sanâi’, Savm Bölümü
- Diyanet İşleri Başkanlığı, Ramazan İle İlgili Fetvalar
Sonuç
Ramazan, nefsi terbiye etmenin, dili ve namusu muhafaza etmenin, fukaraya el uzatmanın ve Allah’a yaklaşmanın ayıdır. Oruç, sadece yemek içmekten kesilmek değil; kalbi dünyadan, nefsi hevadan kesmektir.
Tayy-i mekân gibi yüksek haller, ancak bu terbiyeden geçenler için açılır. Allahım, Ramazanımızı hayırlı eylesin, orucumuzu kabul buyursun, bizi Sevgililer Sevgilisi’ne kavuştursun. Âmin.
Diğer sohbetler: Dergah Sohbetleri
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi
Ek kaynaklar:
- Kur’an-i Kerim: Bakara 2/183-185; Kadir 97/1-5: Ramazan, oruç ve Kur’an ayı.
- Kur’an-i Kerim: Bakara 2/187; Meryem 19/26: orucun sınırları, susma/oruç bağlamı ve ibadet disiplini.
- Kur’an-i Kerim: Neml 27/38-40: tayy-i mekan bağlamında Hz. Süleyman kıssası ve ilahi ikram.
- Buhari, Savm; Muslim, Siyam: Ramazan, oruç ve bağışlanma rivayetleri.
- Buhari, Fedailu’l-Kur’an; Muslim, Musafirin: Ramazan’da Kur’an ve ibadet rivayetleri.
- Ibn Receb el-Hanbeli, Letaifu’l-Maarif, Ramazan, oruç ve Kadir gecesi bahisleri.
- Kuseyri, er-Risale, keramet, himmet, hal ve tasavvufi ikram bahisleri.
- Hucviri, Kesfu’l-Mahcub, keramet, velayet ve tasavvufi haller bölümleri.
- Gazzali, Ihyau Ulumi’d-Din, Oruç Sırları, Zikir ve Dua, keramet ölçüleri bahisleri.
- Diyanet İşleri Başkanlığı, İlmihal, Ramazan, oruç ve nafile ibadetler başlıkları.
İlgili Sözlük Terimleri: Mürşid, Zikir, Nefs, Kalb, Aşk, Tecellî, Sabır, Rızâ. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı