325. Mesnevî Şerhi (2279. Beyitten) — Mevlânâ’nın Mîrâsında Aşk ve Tevhîd
325. Mesnevî Şerhi — Mevlânâ Celâleddîni Rûmî’nin (öl. 1273) altı ciltlik mübârek eseri «Mesnevî-i Ma’nevî»nin sürekli sohbet ile şerh edilmesi. 2279. beyit — tasavvuf yolunun derin bir noktasına işâret eder. Mevlânâ — sâdece bir Türk-İran şâiri değil; bir mürşidi kâmil. Mesnevî — sâdece bir şiir kitabı değil; Kur’ân tefsîri; Sünnet açıklaması; tasavvuf rehberi. Hâce Abdüllah Ensârî’nin sözüyle «Mesnevî — Farsça Kur’ân»dır. Bunu okumak, dinlemek, şerh etmek — büyük bir mânevî hizmettir. Sahih bir mürşid Mesnevî şerhi yaparken — bin yıllık tasavvuf mîrâsı bugün canlı tutulur. Bu, Selçuklu-Osmanlı geleneğinin sürdüğünü gösterir.
Mevlânâ — Aşkın Mürşidi
Mevlânâ — 13. yüzyılda Konya’da yaşamış büyük mürşid. Babası Bahâeddîn Veled, mürşidi Şemsi Tebrîzî. Mevlânâ’nın yolu — aşk yolu. Tasavvufun pek çok yolu var: korku, ümîd, sabır, şükür; ama Mevlânâ aşkı seçti. «Aşkın yolu kanlı bir yoldur» dedi. Aşk — kuru îmândan farklı; kalbi yakar, yeniler, dirilir. Mevlânâ’nın yolu — Allâh aşkı ile insânın değişimi. Bu yol bin yıl sonra hâlâ canlı; insânlar Mesnevî okuyup ağlıyor.
Mesnevî — Farsça Kur’ân
Mesnevî — altı ciltlik bir eser; yaklaşık 26.000 beyit. Mevlânâ bunu yazmadı — söyledi; talebesi Hüsâmeddîn Çelebi yazdı. Eser — Kur’ân âyetleri, hadîsler, sahâbe kıssaları, klasik tasavvuf hikâyeleri, sembolik anlatılarla doludur. Her hikâye bir derstir. Her beyit bir hikmettir. «Mesnevî — sûfîlerin sözlüğüdür» derler. Klasik İslâm dünyâsında Mesnevî okuyan, ezberleyen, şerh eden binlerce âlim oldu. Bu mîrâs bugün de sürdürülmeli.
Şerh Geleneği
Mesnevî şerhi — klasik bir gelenek. İsmâil Ankaravî, Sarı Abdullah Efendi, Bursalı İsmâil Hakkı, Tâhirü’l-Mevlevî, Abdülbâki Gölpınarlı — Türkçe büyük Mesnevî şerhlerinin yazarları. Her şerh — Mevlânâ’nın derinliklerine farklı bir bakış açısı sunar. Modern dönemde de Mesnevî şerhi sürdürülmeli. Sohbet meclislerinde her hafta bir kısım okumak, anlamak, içine girmek — büyük bereket. 325. sohbet — bu geleneğin uzantısı; emin ki çok zaman alacak; ama her gün biraz biraz, Mesnevî’nin derinliklerine inilir.
Tevhîd ve Aşk Birleşmesi
Mevlânâ’da — tevhîd ile aşk birleşir. Klasik kelâmda tevhîd — Allâh’ın bir olduğunu îmân etmek. Mevlânâ tevhîdi — Allâh’ı tek sevmek; her şeyi O’nda görmek; her şeyde O’nu görmek. «Lâ ilâhe illallah» — «Allâh’tan başka hiçbir şey yoktur» mânâsında bir derinlik. Bu anlayış — kuru zihinsel tevhîdden farklı; kalbî tevhîd. Aşk ile yaşanan tevhîd. Mesnevî bu birleşmeyi her sayfada gösterir.
Sembolik Anlatım
Mevlânâ kasten sembolik anlatır. Ney, mey (şarâb), sâkî, gül, bülbül, deniz, damla — hepsi tasavvuf sembolleri. Bu sembollerin zâhir mânâsı değil; bâtın mânâsı önemli. Nasıl Kur’ân’da meseller var — Mesnevî’de de var. «Bişnev in ney çun şikâyet mîküned» — Dinle bu neyden nasıl şikâyet ediyor — bu meşhûr giriş; ney aslında kamış kesilmiş; kamışlığından ayrılmış; Allâh’tan ayrılmış kulun derdini sembolize ediyor. Sembolün dilini bilmek — Mesnevî’yi anlamak.
Mesnevî’nin Müslüman Olmayanlara Etkisi
Mevlânâ — sâdece müslümanları etkilemedi; bütün dünyâyı. ABD’de en çok okunan şâir bazı yıllarda Mevlânâ olmuştur (İngilizce çevirileriyle). Hıristiyanlar, Budistler, agnostikler — hepsi onu okudu, sevdi. Bu, İslâm tasavvufunun evrensel cazibesini gösterir. Tabii ki Mevlânâ’nın asıl kimliği — bir müslüman, sünnî, Hanefî, Şâfiî ehli yolun mensubu. Modern «evrenselleştirme» — onun bu kimliğini gizler; ama orijinal Mevlânâ — Kur’ân ve Sünnet’in çocuğu.
Sohbet ile Yaşatmak
Mesnevî’yi sâdece okumak yetmez; sohbet ile yaşatmak gerekir. Mürşid bir mecliste Mesnevî açar; bir bölüm okur; üzerinde sohbet eder; talebelere açar; sorulara cevap verir. Bu yöntem — Mevlânâ döneminden beri süren bir tarz. 325. sohbet — bu yöntemin uzun süredir devâm ettiğinin göstergesi. Her hafta bir kısım, sürekli, sabırla. Bir kuyu kazılır — günde bir karış; sonunda su bulunur. Mesnevî sohbeti de böyle — yavaş ama derinleşen bir kuyu.
Niyâz — Mevlânâ Mîrâsı
Niyâz: «Yâ Rab, Mevlânâ’nın mübârek Mesnevî mîrâsından bana hisse ver. 325. sohbet gibi sürekli Mesnevî okuyup şerh edip yaşayan bir mü’min eyle. Mevlânâ’nın aşk yolundan bir nasip kalbime düşür. Mesnevî’nin Farsça Kur’ân olduğu söylenen derinliklerine erişmemi nasîb et. Sembolik anlatımının diline âşinâ; tevhîd ile aşkı birleştiren bakışı içselleştiren bir kul eyle. Klasik şerh geleneğini — İsmâil Ankaravî, Bursalı İsmâil Hakkı, Tâhirü’l-Mevlevî izinden — sürdüren bir nesil yetiştir. Sahih sohbet meclislerinde Mesnevî yaşatan bir mürşid ve mürid topluluğu ihsân eyle. Mevlânâ’nın sünnî, Hanefî kimliğine sâdık kalan; ama aşkı da kuşanan bir mü’min olarak yetiştir.» Allâh muhâfaza eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Mesnevî, Mevlânâ, Şerh. → Tasavvuf Sözlüğü
Ek kaynaklar:
- Mevlana Celaleddin Rumi, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, MEB Yayınları.
- Mevlana Celaleddin Rumi, Mesnevi Şerhi, şerh: Tahirü’l-Mevlevi, Şamil Yayınevi.
- Abdülbaki Gölpınarlı, Mesnevi Tercemesi ve Şerhi, İnkılap Kitabevi.
- Reynold A. Nicholson, The Mathnawi of Jalaluddin Rumi, E. J. W. Gibb Memorial Series.
- Annemarie Schimmel, Ben Rüzgarım Sen Ateş, çev. Senail Özkan, Ötüken Neşriyat.