Kur’ân, Sünnet, İmamların İctihâdı Ortada Dururken «Bana Göre» Diyenin Hâli — Modern Dîn Yorumculuğunun Tehlikesi
Kur’ân, sünnet, dört mezheb imâmının ictihâdı, asırlardır gelen ehli sünnet âlimlerinin tefsîr ve fıkıh birikimi ortada dururken — bir kişi kalkıp «bana göre şöyle olmalı» derse — bu büyük bir cürettir. Modern dönemde «bana göre dîn anlayışı» yaygınlaştı. Herkes kendi aklını dînin üstüne koyuyor; geleneği reddediyor; ümmetin icmâsını yok sayıyor. Bu — dînî bireysellik değil; dînî anarşidir. Mü’min — şahsî yorumdan önce — Kur’ân, sünnet, sahâbe icmâsı, müctehid imâmların görüşü zincirine tâbî olmalıdır.
Dîn — Şahsî Görüş Değil
Dîn — Allâh’tan gelen vahiydir; insanın şahsî görüşü değil. Allâh «Bugün size dîninizi tamamladım» buyurmuştur (Mâide 3). Tamamlanmış dîne kimse ekleme yapamaz; kimse eksiltme yapamaz. «Bana göre» diyen kişi — sanki dînin tamamlanmadığını iddia ediyor; kendi katkısını gerekli görüyor. Bu — vahyin kemâline saygısızlık.
İctihâd — Ehliyet İster
«Bana göre» diyen kişi — aslında ictihâd yaptığını iddia ediyor. Ama ictihâd — herhangi birinin yapabileceği iş değil. İctihâd için: Arapça’yı mükemmel bilmek, Kur’ân’ı bütününde anlamak, hadis ilmini bilmek, sahâbe ve tâbiûn görüşlerini bilmek, daha önceki müctehidlerin metotlarını bilmek gerekir. Bu birikim olmadan «bana göre» demek — küstahlıktır. Müctehidler sınırlıdır; sıradan müslüman onları takip eder.
İmâmların Mertebesi
Dört büyük imâm: İmâmı Âzam Ebû Hanîfe, İmâmı Mâlik, İmâmı Şâfiî, İmâmı Ahmed bin Hanbel. Bu imâmlar — sahâbe ve tâbiûn döneminin akabinde, ümmetin en âlim, en takvâlı, en muhakkik insanlarıydı. Onların ictihâdı — sıradan insanın «bana göre»si değil; binlerce sayfa eserle, sahâbe icmâsıyla, sünnet bilgisiyle desteklenmiş hükümlerdir. Bu mertebede olmayan kişinin onları reddedip kendi görüşünü öne sürmesi — saygısızlıktır.
Modern «Reformistler»
Modern dönemde «İslâm’ı reforme edelim», «çağa uyduralım», «yeniden yorumlayalım» diyen sözde âlimler türedi. Bu insanlar genelde: 1) Klasik İslâmî ilimlerde derinleşmemiş. 2) Batılı kaynakların etkisinde kalmış. 3) Modernite ile sentez peşinde. 4) Sosyal kabûl arıyor. Bunların «bana göre»leri — ümmetin geleneğine değil; çağın hevâsına dayanır. Sahih âlim — çağa uyum sağlamaya değil; çağı dîne uydurmaya çalışır.
Hevâ-yı Nefs Tehlikesi
«Bana göre» diyen kişinin asıl tehlikesi — hevâ-yı nefsi tanrı edinmektir. «Hevâsını tanrı edinen kimseyi gördün mü?» (Furkân 43, Câsiye 23). Allâh’ın hükümleri yerine kendi arzusuna göre fetvâ veren kişi — hevâsını tanrılaştırmıştır. Hoşuna gitmeyen âyetleri «bağlamsal» deyip atar; sünneti «zaman aşımına uğradı» der; mezheb hükümlerini «tarihsel» olarak görür. Sonuçta kalan — kendi arzusudur.
Sâlik İçin Yol
Sıradan mü’min — «bana göre» değil; «sahih kaynaklara göre» demelidir. Önce Kur’ân, sonra sahih hadis, sonra sahâbe icmâsı, sonra dört mezheb âlimleri, sonra ehli sünnet ulemâsı. Bu zincire bağlı kalan mü’min — sapıtmaz. Bir mesele anlaşılmadığında — kendi kafasına göre değil; ehline danışmalıdır. «Bilmiyorsanız bilenlerden sorun» (Nahl 43, Enbiyâ 7). Bu — Kur’ânî bir emirdir.
Bilgisizliğin Cesâreti
İlginç olan şu: bilgi arttıkça tevâzu artar; bilgi azaldıkça cüret artar. Az okumuş kişi — büyük âlimlere itirâz etmeye cüret eder. Çok okumuş kişi — daha çok susar, dinler, öğrenir. Bu yüzden «bana göre» diyenin asıl problemi — bilmediğini bilmemek. Sokrat’ın deyişiyle «Bildiğim tek şey — hiçbir şey bilmediğimdir.» Mü’min, ilim çoğaldıkça tevâzu çoğaltmalı.
Niyâz — Tabiiyyet
Niyâz: «Yâ Rab, beni Kur’ân ve sünnet’e tâbî olan, ehli sünnet âlimlerinin yolundan ayrılmayan bir mü’min eyle. ‘Bana göre’ diyerek hevâyı tanrı edinmekten beni koru. Müctehid imâmların yoluna saygıyı kalbime yerleştir. Bilgisizken cesur olmaktan; bilgili sandığım anda kibirlenmekten beni muhâfaza eyle. Modern reformistlerin sapmalarından beni uzak tut. Sahih ulemâya tâbî olmayı; ehli sünnet câddesinden ayrılmamayı nasîb et. Tevâzuyla öğrenen; öğrendikçe daha çok susan bir kul eyle.» Allâh muhâfaza eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: İctihâd, Sünnet, Mezheb. → Tasavvuf Sözlüğü