Taklîdî Îmân mı, Tahkîkî Îmân mı? — İlme’l-Yakîn, Ayne’l-Yakîn, Hakka’l-Yakîn Üç Mertebeyle Îmânın Olgunlaşması

İmân iki türlüdür: taklîdî ve tahkîkî. Taklîdî îmân — başkalarından duyup kabûl etmek; «benim babam müslüman, ben de müslümanım.» Tahkîkî îmân — kendi araştırma, düşünme, yaşama ile elde edilen îmân. Tahkîkî îmân daha sağlam; çünkü kişiye aittir. Tahkîkî îmânın da mertebeleri vardır: ilme’lyakîn (bilgi yakîni), ayne’lyakîn (görme yakîni), hakka’lyakîn (yaşama yakîni). Sâlik bu mertebeleri tek tek geçer; her geçişte îmânı derinleşir, sağlamlaşır. Bu yazıda îmânın iki türü ve tahkîkî îmânın üç mertebesi ele alınır.

Taklîdî Îmân — Yetersiz

Taklîdî îmân — başkalarının söylediğini sorgulamadan kabûl etmek. Kişi «müslüman aileden geldim, müslümanım» der; ama niçin müslüman olduğunu, neye inandığını derinden bilmez. Bu îmân — sallandığında düşebilir. Çünkü temeli zayıf. Bir fitneye, bir şüpheye, bir kötü etkiye rastladığında — çatlayabilir, kırılabilir. Modern dönemde özellikle gençler bu zayıflıkla karşılaşıyor; taklîdî îmân, üniversite dönemindeki şüphelere dayanamıyor.

Tahkîkî Îmân — Sağlam Temel

Tahkîkî îmân — araştırma, düşünme, anlama ile elde edilen îmân. Kişi sorgular: «Niçin Allâh’a inanıyorum? Allâh’ın varlığının delîlleri nedir? Niçin Kur’ân ilâhî bir kitap? Niçin Hz. Muhammed peygamber?» Bu soruları araştırır; delillere bakar; kalbiyle yaşar. Sonuçta vardığı îmân — kendi malıdır. Sallandığında düşmez; çünkü temelini kendi atmıştır.

İlme’l-Yakîn — Bilgi ile Yakîn

«İlme’lyakîn» — bilgi yoluyla yakîn. Yâni bir şeyi bilmek; o şeyin var olduğunu, doğru olduğunu kabûl etmek. Ateşi görmeden duydun ki yakar; bu, ilme’lyakîn. Allâh’ın var olduğunu Kur’ân’dan ve aklî delillerden bildin; bu, ilme’lyakîn. Bu mertebe — îmânın başlangıcıdır. Her mü’min en azından bu mertebede olmalı. Bu mertebede şüphe olmaz; sâdece bilgi vardır.

Ayne’l-Yakîn — Görme ile Yakîn

«Ayne’lyakîn» — görme yoluyla yakîn. Ateşi sâdece duymadın; gözlerinle gördün. Allâh’ın var olduğunu sâdece bilmedin; O’nun tecellîlerini gözledin: kâinâtın düzeninde, kalbinin huzurunda, duâlarının kabûlünde, hayatındaki kerâmetlerde. Bu mertebede — îmân «görüyormuş gibi» olur. Hadîsi Cibrîl: «Allâh’a O’nu görür gibi ibâdet et.» Bu — ayne’lyakîn mertebesidir.

Hakka’l-Yakîn — Yaşama ile Yakîn

«Hakka’lyakîn» — yaşama yoluyla yakîn. Ateşi sâdece görmedin; içine girdin; yandın; ateşin gerçekliğini bedeninle yaşadın. Allâh’a olan îmân da bu mertebeye gelir. Sâlik artık Allâh’a inanmaz; Allâh ile yaşar. «Ben» yok olur; Allâh kalır. Bu — sûfîlerin fenâ mertebesi. Çok az kula nasîb olur. Hz. Peygamber ve büyük velîler bu mertebeyi yaşamıştır.

Mertebeleri Geçmek

Bir mü’min taklîdî îmândan tahkîkîye, ilme’lyakîn’den hakka’lyakîn’e nasıl geçer? Tek bir reçete yok; ama yol: 1) Önce sahih ilim — Kur’ân, sünnet, akaid kitapları. 2) Sonra düşünme — bildiklerini sorgula, derinleştir. 3) Sonra ibâdet — bildiklerini yaşa. 4) Sonra zikir — kalbi uyandır. 5) Sonra mücâhede — nefsi terbiye et. 6) Sonra mürşid — usta gözetiminde ilerle. Bu yolu sıkı takip eden — mertebeleri tek tek geçer.

Şüphe ve Îmân

Tahkîkî îmâna giderken — şüphe ile yüzleşmek lazım. Şüphe — îmânın düşmanı değil; bazen îmânın gelişmesinin yardımcısıdır. Çünkü şüphe sorgulamayı doğurur; sorgulama araştırmayı; araştırma sahih îmânı. Tabiî, şüpheye boğulup içinde kaybolmak da tehlikelidir; ama doğru rehberlikle şüphe — büyük îmâna giden bir adımdır. Hz. İbrâhîm de «kalbim mutmain olsun» diye sordu (Bakara 260).

Niyâz — Tahkîkî Îmân

Niyâz: «Yâ Rab, beni taklîdî îmândan tahkîkî îmâna; ilme’lyakîn’den ayne’lyakîn’e; ayne’lyakîn’den hakka’lyakîn’e ulaştır. İmânımı sağlam, derin, kendime ait kıl. Sallandığında düşmeyen bir îmân ver. Sorgulamayı sahih ilim ile yapmamı; sorgulamadan sahih îmâna geçmemi nasîb et. Kâinâtın düzeninde, kalbimin huzurunda, duâlarımın kabûlünde — Sen’in tecellîlerini görme nasîbi ver. Hz. İbrâhîm gibi ‘kalbim mutmain olsun’ diye dileyen; mutmain olunca Allâh’a kavuşan bir kul eyle. Yaşayarak îmân eden bir mü’min eyle.» Allâh muhâfaza eylesin.

Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Îmân, Yakîn, Tahkîk. → Tasavvuf Sözlüğü