Soru-Cevap: Şeyh Efendi’yi Ziyâret Âdâbı Nedir?
Soru: «Şeyh Efendi’yi ziyâret âdâbı nedir? Şeyh Efendi’ye gelirken tutulan otobüs nasıl tutulur, âdâbı nedir?»
Ziyâret konusunda bizim şeyhimizden aldığımız ölçü şuydu: Şeyh Efendi bir yasak koyuyorsa biz ziyâret etmezdik.
Allâh rahmet eylesin, bana derdi ki: «Mustafa Efendi, oğlum, bu ara hiç kimse gelmesin Nevşehir’e.» Biz de arkadaşlara ilân ederdik: «Arkadaşlar, Nevşehir’e gitmeniz yasaklanmıştır; hiç kimse ziyârete gitmesin.»
İçlerinden dinlemeyenler olurdu, yine gidenler olurdu. Görünüşte beni dinlememiş oluyorlardı — ama aslında şeyhi dinlememiş oluyorlardı. Eski arkadaşlar bilir; ben bunu açıktan ilân ederdim.
Yasağın Sebebi: Bir Evin Taşıyabileceği Yük
Peki neden böyle bir yasak konurdu? Çünkü ziyâretler eve yapılıyordu; oradaki usûl buydu. Gündüz gidiliyor, Şeyh Efendi evinde ziyâret ediliyordu.
Hâcı Anne yaşlıydı, evde bir gelin vardı ve her gün misafir geliyordu. Eve çok misafir gelenler, misafir ağırlayanlar bunu iyi bilir: Her gün üç kişi, beş kişi, on kişi… Her gün yemek pişecek, misafir ağırlanacak. Şeyh Efendi de hanımı da yaşlıydı.
Bir de şu tarafı vardı ki, bunu normalde dervişlere hiç aksettirmek istemeyiz: Şeyh Efendi’nin kapısında zaman zaman polis beklerdi. Bâzen derdi ki: «Oğlum, gene bugünlerde evin etrafında dolanıyorlar; kimse gelmesin.» İşte o zaman biz de arkadaşlara «gitmeyin» derdik.
Müsâade İstemek ve Toplu Gidişin Usûlü
Bununla berâber biz müsâade isterdik: «Efendim, gelmek istiyoruz; bir göresimiz geldi.» O da «Mustafa, gelin» derdi.
Bunu da yine eski arkadaşlar bilir: Biz buradan altı otobüs, sekiz otobüs, dokuz otobüs dolar giderdik. Otobüsleri tutardık, yiyeceğimizi içeceğimizi yanımıza alırdık.
Ama şu incelik vardı: Nevşehir’e varıldığında Şeyh Efendi muhakkak bir şey ikrâm etmek ister. Onun için ben üç-dört arkadaşı önden gönderirdim; orada pide, ayran yaptırırdık. Sonra biz vardığımızda dergâhta Şeyh Efendi’nin ikrâmı gibi onu biz dağıtırdık.
O yüzden Şeyh Efendi Bursa’dan gelen bu toplu gidişlerden hiç rahatsız olmazdı. Hattâ herkese örnek gösterirdi: «Mustafa Efendi gibi yapın; Mustafa Efendi kadar olamıyorsunuz» derdi.
Buradan çıkan ölçü şudur: Biz Şeyh Efendi’yi zora sokacak, sıkıntıya sokacak her şeyden uzak durmaya gayret ederdik. Ziyâretin âdâbı, ziyâret edilenin üzerine yük olmamaktır.
Zaman ve Mekân Değişir, Ölçü Değişmez
Bu âdâb ve erkân zaman içerisinde şekil değiştirebilir. Şeyh Efendi’nin koyduğunu değiştirmek değil bu — ama zaman değişiyor, yerler ve mekânlar değişiyor.
Meselâ Şeyh Efendi Bursa’ya geldiğinde herkese «Bursa’ya gelin, biz Bursa’dayız» derdi. Bursa’da on kişi, on beş kişi, yirmi beş kişi ziyârete gelirdi. Kimisi «şeyhimi göreceğim» diye gelirdi, kimisi ticâret için gelirdi ama maksadı şeyhi görmekti. Bunların hepsi olur.
Biz onların hepsini de burada, hamdolsun, kardeşlerin evlerinde ağırlardık. O eski arkadaşlar bu noktada misâfirperverliklerini gösterirlerdi.
Bir Latîfe: Hareketli Çocuklar ve Balkona Bağlanan İkiz İmtihan
Bunu bâzen latîfe olarak anlatırım: Çocukları çok hareketli, lâf dinlemeyen misafirleri ben tecrübeli kardeşlerimize verirdim. Çünkü çocuklar duvara tırmanıyor; böyle bir âileyi yeni bir dervişin evine verseniz sıkıntı olur, adam dervişlikten soğur.
Hattâ bir tânesinin iki oğlu vardı. Bir gün — Seyit Taş’a Allâh rahmet eylesin — baktım çocuklar ortalıkta görünmüyor. Ne oldu, nereye gitti diyemiyorum; Şeyh Efendi’nin yanındayım. İşâret ediyorum: «Nerede?» O da işâret ediyor: «İyiler.» Ama ne ses var ne sedâ.
En sonunda dayanamadım: «Nerede çocuklar?» dedim. «Sorma» dedi, «ikisini de balkona bağladım.»
Şimdi bakın: Şeyhin etrafında muhakkak bu tip şeyler olur. Orada dervişe düşen, sabrederek o imtihânı atlatmaktır.
Bugünkü Düzen: Sâbit Gün, Sâbit Mekân
Bizim şu anki usûlümüz farklıdır. Şeyh Efendi’de bu usûl yoktu; kendisi dolaşırdı, dolaştığı için her perşembe Nevşehir’de olmazdı.
Ben ise her perşembe buradayım; erkekler ve hanımlar ayrı ayrı toplanıyoruz. Her cumartesi de yukarıda, vakfın orada oluyorum. Vakıftaki sohbetten sonra bir de hanımlara sohbet oluyor — o sohbet aslında dışarıdan gelenler içindir; kim oturur, kim kalırsa mesele değildir.
Yâni artık ziyâretin muhâtabı belli bir gün ve belli bir mekândır. Bu da ziyâret âdâbını kolaylaştırır.
Otobüs Nasıl Tutulur? İki Meşrû Şık
Buraya gelirken otobüs meselesinin iki şıkkı vardır.
Birinci şık: Vakıf adına, dergâh adına bir otobüs tutulur. Dergâh adına tutulduysa gelmek isteyenler otobüse binerler, gelirler.
İkinci şık: Bir dervîş kardeş der ki: «Ben Şeyh Efendi’ye gidiyorum; gelmek isteyen varsa benim minibüsüm var, otobüsüm var — yâhut bir otobüs kirâladım. Ücreti şu kadardır» yâhut «ücret istemiyorum, fî sebîlillâh tuttum.» Veyâhut bir liste yaparlar: «On kişiyiz, gidiyoruz» derler, on kişilik bir araç tutup gelirler.
«Bunda Zâkirden İzin Alınmaz»
Şimdi asıl mesele burada: Bunda zâkirden izin alınmaz; hiç kimseden izin alınmaz. O otobüs şahsa münhasır veyâ o gruba münhasır tutulmuştur. Eyvallâh — bunda söylenecek bir söz olmaz.
Yâni «Siz neden kafanıza göre otobüs tutup gidiyorsunuz?» demeye bir zâkirin hakkı yoktur. Sebebi açıktır: Adam şeyhine gidiyor; kadın şeyhine gidiyor.
Aynı şekilde perşembe günü burada sohbet var; herhangi bir ilden, ilçeden, köyden birisi kalkıp gelmiştir. Zâkirin ona «Sen neden benden habersiz geliyorsun, ne kendi başına gidiyorsun?» deme hakkı yoktur.
Bunlar dervişin önünü kesen şeylerdir. Bu tip önünü kesenlerin de önü kesilir. Allâh muhâfaza eylesin.
Hanımlar İçin de Aynı Ölçü Geçerlidir
Aynısı hanımlar için de geçerlidir. Hanımlar bir cumartesi günü kendi aralarında anlaşmışlar; beş kişi, on kişi otobüs tutmuşlar, geliyorlar.
Diğerlerinin «Neden bize haber vermediniz?» deme lüksü yoktur.
Ben bunları yaşanmışlardan örnekliyorum — kendi zâkirliğimden, kendi dervişliğimden örnekliyorum. Bu meseleler teorik değil, bu yolda fiilen yaşanmış meselelerdir.
Şahsî Ziyâret ile Dergâh Adına Ziyâretin Farkı
Kendimden örnekleyeyim: Ben Hazret-i Mevlânâ’yı ziyârete gideceğim diyelim. Bunu herkese haber vermek zorunda değilim. Üç kişi, beş kişi gideriz; «Hazret-i Pîr’i ziyârete gidiyorum, geliyorsanız berâber gidip gelelim» derim.
Ama dergâh adına bir ziyâret yapacaksam o zaman iş değişir. O zaman derim ki: «Arkadaşlar, dergâh olarak Hazret-i Pîr’i ziyârete gidiyoruz; beş otobüs tuttuk, on otobüs tuttuk, yirmi otobüs tuttuk.»
O zaman herkesin haberi olmuş olur mu? Olur. Gelen gelir, gelmeyen gelmez — bitti. Bunlar âdâb açısından önemli şeylerdir: Şahsî olanı ilân etmek gerekmez, umûma âit olanı ise ilân etmek gerekir.
Soru-Cevap: «Ben İlk Dersliyim» Diyerek Öne Çıkmak Doğru mudur?
Soru: «Bir dergâhta zâkir veyâ çavuş olmasına rağmen, bir dervişin sürekli ‘ben ilk dersliyim’ diyerek herkese müdâhale etmesi, kendini öne sürmesi doğru mudur?»
Doğru değildir. Makam kıdemi yener.
Askerlikten misâl verelim: Teğmen kaç yaşındadır? Yirmi yaşında. Başçavuş kaç yaşındadır? Elli yaşında. Peki teğmen başçavuşa emrediyor mu? Emrediyor. Neden? Çünkü makam kıdemi yenmiştir.
Makamın Olmadığı Yerde Kıdem Geçerlidir
Bu kāidenin öbür yüzü de vardır: Makamın olmadığı yerde kıdem söz konusudur.
Makamın olmadığı yer neresidir? Orada zâkir yoktur, çavuş da yoktur; sâdece beş kişi vardır. İşte orada dervişlik âdâbı devreye girer: Hangisi önce ders aldıysa kıdemli odur; ona tâbi olunur. Eyvallâh.
Ama zâkirin ve çavuşun bulunduğu yerde iş değişir. Sen istersen elli yıllık dervîş ol — orada boynunu bükeceksin. Dervişlik budur; ben dervişliğin âdâbını söylüyorum.
«Bu bana uymadı» diyen dersini bırakır gider; bunda bir sıkıntı yoktur. Çünkü dervişlik nefisle mücâdele yeridir.
Cemaatten Misâller: Kıdem Var, Makam Yok
Bunu cemaatimizden misâllerle açalım. Çanakkale’de görevli kardeşimizden önce ders almış epeyce arkadaş vardır. Ama o kardeşimiz orada görevlidir; öyle olunca kaç kişi olursa olsun hepsi ona tâbi olacaktır. Orada kıdem geçmemiştir.
Yine aramızda öyle kardeşlerimiz var ki, biri diğerinden daha önce ders almıştır — kıdem ondadır — ama ilk çavuş olan, ilk zâkir olan bir başkasıdır. İşte orada makam vardır, dolayısıyla kıdem öne geçmez.
Bir yerde makam yoksa, evet, kıdem geçer. Ama makam varsa mesele kapanmıştır.
O yüzden bir kimsenin «Ben buranın ilk dervişiyim, ben ilk ders aldım» deyip kendini öne atması da nefistir. Dervişlik iddiâ kaldırmaz. Allâh muhâfaza eylesin.
Soru-Cevap: Dergâhın Olmadığı Şehirde Ev Derslerinin Âdâbı
Soru: «Dergâhın olmadığı bir ilde evlere ders verildiğinde bunun âdâbı nedir? Evinde ders alan bir kişinin derste olması gerekir mi?»
Bir yerde toplu bir mekân yoksa, bir merkez oluşmadıysa, ben arkadaşlara «dolaşın, ev ev» diyorum. Ev ev dolaşırken de dervîş kardeşlerin evlerinde ders yapılması daha uygundur.
Ama bâzen dergâhı tanıyan bir kimse de «Benim evimde de ders olsun» der. Zâkir bunu olumlu görebilir, onun evine de ders verebilir. Dersli olmayan kimselere ders açılabilir — kimisi sevmiştir, âşıktır; «benim evimde de zikrullâh olsun» der. Onların evine de gidilir, bunda sıkıntı olmaz.
Ev Dersinde Dikkat Edilecek Nokta: Niyet Nedir?
Yalnız burada dikkat edilmesi gereken bir husûs vardır. Zâkir veyâ oradaki çavuş şunu analiz edecektir:
O evine dâvet eden kimse oradan dervîş devşirmeye mi çalışıyor? Kendine bir ön mü açıyor? Orada kendisi bir ahkâm mı kesmek istiyor? Para mı toplayacak? Kendine bir yer sağlayıp orayı basamak olarak mı kullanacak?
Bunların hepsini gördük, yaşadık biz. Meselâ evine yirmi kişi gitti — çünkü az sayıdalar. Bakıyorsunuz, mutfakta ev sâhibi hanım içlerinden birini yakalamış: «Siz buraya mı gidiyorsunuz ya? Sorma… Ben zikir için evime dâvet ettim ama…» — ve ortaya bir fitne sokmuş.
Allâh muhâfaza eylesin. Onun için ev dersi açılırken niyetin sıhhati gözetilecektir.
Soru-Cevap: Dergâhta Kimin Kalbi Öpülür?
Soru: «Dergâhta kimin kalbi öpülür?»
Bizim âdâbımızda kalpten öpmek yoktur. Biz Şeyh Efendi’nin zamanında hiç böyle bir şey görmedik. Şimdi bâzen arkadaşlar yapıyorlar; ben de onları utandırmamak, onlara bir şey söylememek için sesimi çıkarmıyorum.
Şeyh Efendi kolay kolay elini öptürmezdi. Yalnız kaldığımızda bu fakire öptürürdü; son zamanlarında, yâni elli beşinden altmışından sonra, çok samimî olanlara elini öptürürdü. Yoksa Allâh için, öyle herkese elini öptürmezdi. Genelde musâfaha edilirdi.
Şeyh Efendi’yi kimse kalbinden, omuzundan, başından, orasından burasından öpmezdi. Bizim dergâhın âdâbında böyle bir şey yoktur.
El Öpmenin Fetvâsı ve Sınırı
Peki üstâdın eli öpülür mü? Öpülür. Bu konuda fetvâ var mı? Vardır. Büyüklerin eli öpülür mü? Öpülür; fetvâsı vardır. Tamam, bitti — bu kadar.
Eli öpülecekse el öpülür. Öbür türlü «kalbinden öpeyim, başından öpeyim, omuzundan öpeyim» — böyle bir şey yoktur.
Arapların kendi içlerinde bir âdeti vardır: Küçükler büyüklerin omuzlarından öperler, başından öperler; o da onların âdetidir. Normalde üstâd bâzen bir dervişin başından öpebilir — tasavvufta bunun bir âdâbı vardır. Ama bu erkek dervişler içindir, hanımlar için değildir.
Bir de şunu ekleyelim: Üstâd elini öptürüyorsa öpülür, öptürmüyorsa öptürmez; elini öpmek için de zorlanılmaz. «Onun elini kanırtacağım, zorla öpeceğim» diye uğraşılmaz. Güç kuvvet gösterisine gerek yoktur. Öptürmüyorsa musâfaha et, tamam, bitti.
Soru-Cevap: Allâh’ı Nasıl Sevebiliriz?
Soru: «Allâh’ı insan gibi nasıl sevebiliriz? İbâdetlerini yerine getiriyoruz, ama nasıl bir insan gibi sevebiliriz?»
Öncelikle şunu koyalım: Allâh’ı bir insan gibi sevemeyiz. Kıyas edilecek bir sevgi değildir bu.
Bunun başlangıç noktası şudur: Verdiği nimetlerden dolayı Allâh’ı seviniz. Nitekim hadîs-i şerîfte, Allâh’ın peygamber olarak gönderdiği için Resûlullâh’ın sevilmesi, Allâh’ın da verdiği nimetlerden dolayı sevilmesi buyurulur.
Bu, sevginin başlangıcıdır. Nimetlerden dolayı, sana ihsân ettiği şeylerin karşılığı olarak sevmeye başlarsa insan, inşâallâh oradan ilâhî aşka ulaşır.
Soru-Cevap: Her Mürşid-i Kâmil Âşık mıdır?
Her mürşid-i kâmil âşık mıdır? Evet. Peki her âşık mürşid-i kâmil noktasında mıdır? Hayır.
Çünkü mürşid-i kâmillerin âşıklığı normal âşıklık gibi değildir. Mürşid-i kâmillerin âşıklığı, tâbiri câizse kalbî akılla alâkalıdır. Onlar kalbî akılla yürüdükleri için — daha ileri söyleyeyim, ilhâma mazhar oldukları için — nerede, ne şekilde, nasıl yapılması gerektiğine dâir bir bilgiye sâhiptirler.
Ama normal bir âşıkta o kalbî akıl kemâle ermemişse hatâları, yanlışları olur. O yüzden her âşık mürşid-i kâmil değildir; her «âşıkım» diyenin de âşıklığına inanılmaz. Bu uzun bir meseledir.
Soru-Cevap: Umrede İhrâma Nerede Niyet Edilir?
Soru: «Umreye giderken havaalanında ihrâma niyetlenmeyip Âişe Mescidi’nde niyetlenebilir miyiz?»
Eğer Medîne-i Münevvere’ye iniyorsanız ve orada ihrâmlanıyorsanız, bu şekilde olmaz. O zaman ihrâmlanmanız gereken yer havaalanı değil, uçaktır — çünkü mîkāt sınırını uçakta geçiyorsunuz.
Uygulamada, uçakta kargaşa olmasın diye ihrâmları havaalanında giyiyorlar. Aslında ihrâmı giysen de orada niyetlenmezsin; sınıra gelince uçakta niyetini yaparsın. İhrâm için kılınan iki rek’at namazı da uçakta kılabilirsin, yâhut abdestin varsa indiğinde kılabilirsin.
Âişe Mescidi’nde Niyet: Câiz mi, Cezâsı Var mı?
Peki niyetlenmeden indin, otele yerleştin, sonra ihrâmlarını giydin, Âişe Mescidi’ne gittin ve orada niyetlendin; gelip umrenin tavâfını ve sa’yini yaptın. Câiz midir? Câizdir — ama cezâsı vardır.
Cezânın miktârı geçen süreye bağlıdır: Bir günü geçmediyse cezâsı koyun değildir; bir miktar para tasadduk edecektir. Bir günü ihrâmsız geçirirse o zaman cezâsı büyür; hatırımda kaldığı kadarıyla bir koyun kesmesi gerekir.
Bâzen insanları gereksiz yere korkutuyorlar: «Aman ihrâmsız geçersen şöyle olur, böyle olur.» Hâlbuki günü geçirmemişsen tasadduk ediyorsun ve meseleyi tasaddukla hallediyorsun.
Bu hüküm, kişi kendi isteğiyle böyle yapsa da değişmez. Yâni «Ben bu kıyâfetle uçakta uçamam, dolaşamam» deyip kasten ihrâma girmemiş olabilir — yanlışlıkla veyâ sehven değil. Hüküm yine aynıdır.
Fıkıhta «Gün» Ne Zaman Biter?
Burada mühim bir fıkıh inceliği var: Fıkıh bu meseleyi güne bağlamıştır, saate değil.
Peki gün ne zaman biter? Akşam namazında biter. İslâm’da gün, akşam namazından akşam namazına devredilir.
Oruçtan misâl verelim: İstersen gece on ikide niyetlen, önemli değil; ama akşam ezânı okundu mu gün bitmiştir, orucunu açacaksın. Yâhut nâfile oruç tutuyorsun; senin için gün gece on ikide bitmez, akşam namazı olduğunda biter.
Öyle olunca, o kimse akşam namazını geçirmediği müddetçe «gün geçmemiş» sayılır. Meselâ sabah uçağına bindi, uçuş birkaç saat sürdü, sonra Mekke’ye geçti, otelde bir iki saat kaldı — akşam namazı girmeden hâllettiyse gün geçmemiştir.
Tasadduk: Miktârı Kişinin Hâline Göredir
Tasadduk edilecek miktar kişinin mâlî durumuna göredir. Mâlî durumu çok zayıfsa az bir şey tasadduk etse de olur, sıkıntı değildir. Durumu müsâitse elinden ne gelirse onu verir.
Çünkü asıl olan tasaddukun kendisidir. Nitekim hac ve umrede tasadduk çok öne gelir; zikir ve tasadduk öne gelir.
Cömertlik: Sûfîliğin Temel Kāidelerinden
Aslında cömertlik İslâm’ın genel kāidelerinden birisidir. Bir kimse sûfîlik yolunda yürüyecekse cömert bir insan olacaktır. Cömert olmayanlar sûfîlik yolunda ağır aksak giderler.
Bu yolun temellerinden birkaçını sayalım: Cömertlik, insanlara hizmet etmek, dervişlerin hakkına-hukûkuna riâyet etmek.
Ben bâzen şunu söylerim ve sohbetleri dinleyenler bunu eleştirir: Allâh’a âşıklık yolu çok namazla, çok oruçla değildir. Allâh’a âşıklık yolu sevmekle olur — Allâh’ı sevmek, Resûlullâh’ı sevmek, üstâdını sevmek; cömert olmak, insanlara hayırhâh olmak, insanların arasında iyi geçinmekle olur.
Ve şununla olur: İnsanların senin dilinden emîn olmasıyla. İnsanların senin tavrından, gözünden emîn olmasıyla.
«Bir Dervişi Gözünle Bile Terbiye Edemezsin»
Şu ölçüyü iyi tutun: Sen bir dervişi gözünle bile terbiye edemezsin. Ona bir bakış fırlatamazsın.
Dervişlik ince iştir. «Ona bakarak terbiye ettim, muhteşem bir iş yaptım» — hayır, değil. Senin bakışın insanları korkutmayacak. Senin bakışın insanı üzmeyecek. Senin bakışın bir dervişi incitmeyecek. Öyle göz süzüp yürümeyeceksin.
Elinden geldiğince büyüklerine karşı saygılı ol, küçüklerine karşı sevgili ol. Hürmet et, hizmet et, cömert ol.
Cömertlik illâ parayla da değildir — ama böyle dedim diye parası olan da harcamamazlık etmesin. Bir tebessüm dahi cömertliktir. Bir güzel muâmele dahi cömertliktir.
Farzlar Zâten Yerinde: Asıl Eksiklik Ahlâkta
Dervişlik sevginin, tasaddukun, cömertliğin ve iyi ahlâkın üzerine kuruludur. Ama bu demek değildir ki farzları yerine getirmeyeceğiz.
Kıymetli kardeşler: Dünyâ üzerinde Müslümanların büyük bir çoğunluğu zâten farzlarını yerine getiriyor. Müslümanların buradaki eksikliği cömertlik ve güzel ahlâktır. Güzel ahlâk, güzel ahlâk, güzel ahlâk.
Diline sâhip çıkmak; dilinden gıybet çıkmaması, fitne çıkarmamak, dedikodu yapmamak. Bir dervişin sözünü gidip bir başkasına aktarmamak — oğlunun sözünü kızına, kızının sözünü gelinine, gelinin sözünü damada taşımamak. Dervişlik dile sâhip çıkmaktır; dervişlik güzel ahlâklılıktır.
Dervîş Önce Eşine ve Evine Cömerttir
Dervîş önce eşine tasadduk eder, çoluğuna çocuğuna tasadduk eder. Bir dervîş eşine cimri değildir, çoluğuna çocuğuna cimri değildir, dervîş kardeşlerine cimri değildir.
Kimisi ise eşine ve çocuklarına cimridir, ama dervişlerin arasında hava atmaktadır. Hanımının cebine — durumuna göre — koyması gereken parayı koymaz, sonra gider dervişler arasında cömertlik gösterisi yapar. Bu cömertlik değildir. Açık ve net söylüyorum: bu dervişlik değildir.
Bir de dil meselesi var: Hanımına karşı dili pabuç gibi, yâhut kocasına karşı dili pabuç gibi — bu da dervişlik değildir. İki de bir eşini tartışmak, ona lâf söylemek, onu incitmek, onu kırmak: Bunlar dervişlik değildir.
Âyet-i kerîmede namazın kötülüklerden alıkoyduğu, Allâh’ı zikretmenin ise en büyük iş olduğu bildirilir. O hâlde sen namaz kılıyorsan senin dilinden herkes emîn olsun. Başta eşin emîn olsun — kadın erkek fark etmez. Çoluğun çocuğun emîn olsun; annen baban emîn olsun. Dervişlik budur.
Köfte Kıssası: «Oğlum, Ona Cömertlik Yaptır»
Bunu kendimi methetmek için değil, Şeyh Efendi’ye bizzat sorup aldığım cevap olduğu için anlatıyorum.
O zaman bir abimiz, bir büyüğümüz vardı. Şeyh Efendi bana dedi ki: «Mustafa Efendi, oğlum, ona bir cömertlik yaptır; git, kendine köfte ısmarlattır.»
Hayatta yapamayacağım şeyi yaptım: «Ismarla» dedim, «sen ısmarlayacaksın; bugün köfteleri senden yiyeceğiz.» «Tamam» dedi, «yürü.» Gittik, oturduk — bir de yanında üç-dört kişi çağırdı.
Ödemiş’teyim; para yok, pul yok, cebimde hiçbir şey yok. En sonunda bana dönüp «Kalk, hesâbı öde» dedi. Cebimde ne kadar para olduğunu bile bilmiyorum. Gittim kasaya — Cenâb-ı Hak yetiştirdi, hepsini ödedim. Yoksa rezîl olacaktım.
Döndüğümde Şeyh Efendi «Ne oldu?» dedi. «Efendim, ödemedi; hakkınızı helâl edin» dedim. Şeyh Efendi de: «Oğlum, biraz cömert olsa…» dedi. Çünkü Şeyh Efendi o zâta halîfelik düşünüyordu.
Her Mürşid Arkasında Bir Halîfe Bırakmak İster
Şunu bilin: Her mürşid, arkasından bir halîfe bırakmak ister.
Bâzen dervişler der ki: «Yetiştirmiyor mu, şu olmuyor mu, bu olmuyor mu?» Yemîn ediyorum ki hepinizden mürşid-i kâmil olmasını isterim. Canı gönülden isterim; bundan kıvanç duyarım.
«Cimrilere Makam Vermezler»
Bir gün Bursa’da şöyle bir hâl oldu. Bir kardeşimiz bende misafir olmuştu. Sabaha kadar Allâh’ı zikretti, tevhîd çekti. Sabah kalktık, Bursa’da yolda yürüyoruz; kendisi hâfızdı, yolda içinden Kur’ân-ı Kerîm okuya okuya yürüyordu.
Şeyh Efendi’ye sordum — bunlar mahrem sorulardır: «Efendim, bu kardeşimiz neden makam atlamıyor?»
Cevap şu oldu: «Cimri oğlum. Cimrilere makam vermezler oğlum.»
Ben de araya girdim: «Efendim, ben bu kadar tevhîd çekemiyorum, bu kadar Kur’ân okuyamıyorum…» Buyurdu ki: «Mustafa, sen insanların işlerine kopuyorsun; ‘kaç para gidecek’ diye sormuyorsun. Evlenecek olanı everin, gidecek olanı gönderin, gelecek olanı getirin — her şeye kopuyorsun sen. Oğlum, ma’neviyat da oradan seviyor seni. Hizmet edeni çok severler, cömert olanı çok severler. O yüzden Geylânî Hazretleri seni bırakmıyor oğlum. Aranızdaki fark budur.»
İşte sûfîlik ve dervişlik budur: Farz ibâdetlerini yerine getirmek, Allâh’ı sevmek, cömertlik, insanlara hizmet etmek, dervişlere hizmet etmek ve diline sâhip olmaktan geçer.
Sevgisiyle Yol Alan Dervîş
Birine bakarsınız, siz onu bir şeye benzetmezsiniz; ama o adam şeyhin yanında aslan gibi durur, önünde arkasında aslanlar gibi durur.
Dersiniz ki: «Yâ bu sâde adam…» Hâlbuki o, sevgisiyle yol alır — senden fazla yol alır. Sen onun yanında şeyhi eleştirmeyi bırak, ona yan gözle bile bakamazsın; düz basar gider sana.
Meselâ Seyit Taş’ı herkes eleştirirdi — Allâh rahmet eylesin. Ama Seyit Taş aslan gibi adamdı. Şeyh Efendi’nin yanında bir kelime konuş; anandan doğduğuna pişmân ederdi seni. Benim hakkımda da bir şey konuşsan, konuştuğuna pişmân olurdun. Aslan gibi dururdu.
Sûfîlik budur. Bunu kadın-erkek ayrımcılığı olarak anlamayın: Er kişi olmak için illâ erkek olmak gerekmez. Kadını da erkeği de bu yolda sapasağlam, dimdik durur. Onu durduran şey o sevgidir.
Yetmiş Bin Çengel: Bahâne Arayanın Bahânesi Biter mi?
O sevgi yoksa ne olur? «Yâ falanca bana yan baktı, zâkir bana düz baktı, filânca kimse bana şöyle baktı…» Bahânesi çoktur onun.
Nefsine uyacak, kıvırtacak, dönecek yer dervişlikte de çok bulunur. Yetmiş bin tâne çengel vardır; birine takılırsın, orada kalırsın.
Küpe Kıssası: Gıybetin Boynuna Geçirdiğin İp
Bir kardeşimiz gelmiş, bir başka kardeşimizin kulağındaki küpeyi mesele etmiş. Dedim ki: «Sana ne?»
O kardeşimiz on beş yıldır bu yoldadır ve biz on beş yıldır adamın küpesine lâf söylemiyoruz. Sana mı kaldı lâf söylemek? Adam orada takılmış kalmış.
Dedim ki: «Sen onun küpesini kendi boynuna geçirmişsin. Kendi ipini kendin çekmişsin, kendini asmışsın. Şimdi senin gıybetini ne yapalım?»
Ve şunu hatırlattım: Gıybet eden, zinâ edenden kat kat fazla günâha girer. Sen onun küpesi hakkında gıybet ettin; üstelik bana kadar söylediysen, muhakkak başkalarına da söylemişsindir. Şimdi onunla nasıl helâlleşeceksin?
Netîce: Kendine Bak
Dervîş takılmaz. Filancanın sakalından sana ne? Filancanın takkesinden sana ne?
Otur, dervişliğini yap. Ve şunları kendine sor:
«Bugün kaç kez tövbe ettim?» «Bugün dersimi çekebildim mi?» «Bir kişinin karnını doyurabildim mi?» «Bir kişinin dervîş olmasına vesîle olabildim mi?»
İşte buna bak. Ölçü budur.
Kaynakça
▸ Hadîs-i Şerîf — Nimetlerden dolayı Allâh’ı sevmek — «Size ihsân ettiği nimetlerden dolayı Allâh’ı sevin; beni de Allâh’ı sevdiğiniz için sevin» meâlindeki rivâyet: Tirmizî, Menâkıb 31 (no. 3789). Sohbette ilâhî muhabbetin başlangıç noktası olarak zikredilmiştir.
▸ Hadîs-i Şerîf — Gıybetin ağırlığı — Gıybetin zinâdan daha şiddetli olduğuna dâir rivâyet: Beyhakî, Şuabü’l-Îmân; Taberânî, el-Mu’cemü’l-Evsat. Sohbette gıybetin vebâlini göstermek için nakledilmiştir.
▸ Kur’ân-ı Kerîm, Ankebût 29/45 — «Namaz hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar; Allâh’ı zikretmek ise en büyük iştir.» Namaz ile dil ve ahlâk arasındaki bağın kurulduğu âyet.
▸ Kur’ân-ı Kerîm, Hucurât 49/12 — Gıybetin yasaklanması ve «ölü kardeşinin etini yemek» teşbîhi; dile sâhip çıkma bahsinin Kur’ânî zemîni.
▸ Kur’ân-ı Kerîm, Bakara 2/196 — İhsâr ve ihrâm cezâlarına dâir âyet; umrede ihrâma niyet ve fidye/tasadduk bahsinin dayanağı.
▸ Hanefî Fıkhı — Mîkāt ve ihrâm cezâları — Mîkāt sınırını ihrâmsız geçmenin hükmü; bir günü geçmeyen ihlâlde tasadduk, günü geçen ihlâlde dem (koyun) gerekmesi. Sohbette hatırlandığı kadarıyla nakledilmiştir.
▸ Fıkıhta Günün Sınırı — İslâm’da günün akşam namazıyla başlayıp akşam namazıyla bitmesi; oruç ve ihrâm cezâsı gibi meselelerin saate değil güne bağlanması.
▸ Nevşehirli Şeyh Efendi — Sohbetteki nakiller — «Cimrilere makam vermezler», «hizmet edeni çok severler», ziyâret yasağı ve köfte kıssası gibi nakiller, Mustafa Özbağ Efendi’nin kendi şeyhinden bizzat işittiği sözlerdir.
▸ Seyyid Abdülkādir-i Geylânî kuddise sirruh — Sohbette silsile büyüğü olarak zikredilir: «Geylânî Hazretleri seni bırakmıyor oğlum» nakli bu bağlamdadır.
▸ Mustafa Özbağ Efendi, «720. Dergah Sohbeti | Dervişlik Âdâbı: Ziyaret, Makam ve Cömertlik» — mustafaozbag.com — 30.07.2026 târihli dergâh sohbetinin tam metni.
Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi için tıklayınız.
Ek kaynaklar:
- Kur’an: Hucurat 49/12; gıybetin yasaklanması.
- Kur’an: Ankebut 29/45; namazın kötülükten alıkoyması ve zikrin büyüklüğü.
- Kur’an: Haşr 59/9; îsâr ve cömertlik, kendi ihtiyacına rağmen vermek.
- Kur’an: Bakara 2/196; hac ve umrede ihram, fidye ve tasadduk.
- Buhari, Edeb bölümü; dile sahip çıkma ve güzel ahlaka dair rivayetler.
- Müslim, Birr ve Sıla bölümü; gıybet, kardeşlik hukuku ve güzel muamele.
- Tirmizi, Birr ve Menakıb bölümleri; cömertlik ve muhabbete dair rivayetler.
- Gazali, İhya-u Ulumi’d-Din, Dilin Afetleri ve Cömertlik bölümleri.
- Kuşeyri, er-Risale; sohbet adabı, hizmet ve mürşide teslimiyet bahisleri.
- Sühreverdi, Avarifü’l-Maarif; dergah adabı, hizmet ve seyahat adabı.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin; edep, hürmet ve el öpme ile ilgili bablar.
İlgili Sözlük Terimleri: Dervîş, Mürşid, Zâkir, Âdâb, Makam, Silsile, Zikir, İhrâm, Cömertlik, Gıybet, Nefs. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı