Kader, Cüzî İrâde ve Kabir Hâli: Allâh’ın Sırrına Yolculuk
Mustafa Özbağ Efendi bu sohbetinde, insanın temel sorularını (Ben kimim? Niçin yaratıldım? Ölüm nedir?), Hz. Ali’nin ‘İlim bir nokta idi’ sözünü, İbn Arabî’nin Fusûsu’l-Hikem’inde geçtiği gibi fiiliyâtın üzerindeki iki kuvveti (yaratma Allâh’a, isteme kula âit), kaderin sırrını, cebriye yanılgısını ve beş duyu dışındaki kabir âlemine âit bir hâtırayı sarsıcı bir tasavvufî derinlikle ele almaktadır.
İnsanın Temel Soruları
Sûfînin başlangıçta sorması gereken dört temel soru vardır:
- Ben kimim? Bir tarafın yeryüzünde Allâh’ın halîfesi, bir tarafın hayvandan daha aşağı bir mahlûk.
- Kendimi nasıl bulurum? Allâh ve Resûlüne îmân etmekle.
- Niçin yaratıldım? Allâh’ı tanımak ve bilmek için.
- Ölüm nedir, sonrası nedir? Ölüm bu âlemden başka bir âleme geçiştir; sonrasında yeni bir hayat vardır.
Bu soruların cevapları, kişinin tasavvuf yolunda nereye konum aldığını belirler. “İlim bir nokta idi, onu câhiller çoğalttı” sözü Hz. Ali Efendimiz’e atfedilir — yani hakîkat öz olarak basittir, ama câhiller onu giriftleştirmiştir.
Fiiliyâtın Üzerindeki İki Kuvvet: Yaratma ve İsteme
İbn Arabî’nin Fusûsu’l-Hikem’inde (Profesör Afifi şerh ederek) geçtiği gibi: Fiiliyâtın üzerinde iki kuvvet vardır. Birincisi Allâh’a âit olan yaratmadır; ikincisi ise kula âit olan istemedir. Kul ister, Allâh yaratır. Kulun yaratmada gücü ve kudreti yoktur — ama isteme, talep etme ona âittir.
“Eğer bir şeyden takdir edilmiş olanı talep ediyorsak, bu talep derhâl icâbet edilmektedir.” Yani kul talep etmedikçe yaratma da hâsıl olmaz. Âyet-i Kerîme’de “Allâh her şeyi yaratandır” buyurulmuştur — yaratma yalnız O’nundur, ama isteme insanın irâdesi olarak verilmiştir.
İki Çeşit Kader: Mutlak ve Cüzî İrâdeye Açık
İslâm ulemâsı kaderin üzerinde çok konuşmamış, kendisini temiz tutmuştur. Ama varlığına îmân etmiştir. İki çeşit kader vardır:
- Mutlak kader: Hiçbir şeyle değişmeyen, zerresi oynamayan, insanın cüzî irâdesi dışında tecellî eden kâinât hâdiselerinin dizaynı. Sizin yaratılmanız, güneşin yaratılması, dünyanın yaratılması — bunlar mutlak kaderdir; söz geçirmek mümkün değildir.
- İnsan fiiliyâtının üzerindeki kader: Burada cüzî irâde aktif rol oynar. Kul ister, Allâh yaratır. Yapma talebi kula âittir; yaratma Allâh’a âittir. Bu ikincide insan sorumlu tutulur.
Hiroşima’ya atılan atom bombası: Yaratma Allâh’a âittir, ama yapma ve atma talebi kula âittir. O bombayı yapanlar ve atan kişiler ilâhî mahkemede hesâba çekileceklerdir. Allâh haksız katledilmesini istemez; ama insan cüzî irâdesiyle bu fitneyi çıkarmıştır.
Cebriye Yanılgısı: ‘Kader Böyleydi’ Demek
İki kişi birbirini sevdi, evlenmeye karar verdiler — evlenemediler. Söyledikleri: “Kader böyleydi.” Kaderin böyle olduğunu nereden biliyorlar? İçki içtin, “Kader öyleymiş.” Bir kimseyi katlettin, “Kader böyleydi, suçlu değilim.” Bu cebriye yaklaşımı insanı sorumluluktan kaçırır.
Eğer kader cebriye olsaydı, biz katili katillikten yargılayamazdık, Allâh da onu sorgulayamazdı. İnsan görünüşte muhtâr (irâde sâhibi), hakîkatte mecbûr değildir. Allâh kendisinin yapma talebine asla zorlamaz — kul irâdesini kullanır, seçimini yapar, sonucu üzerine alır. Cüzî irâdenin varlığı, insan sorumluluğunun temelidir.
Kader Bir Sırdır: Bilenler Söyleyemez
Kader Allâh’ın bir sırrıdır. Onun ne olduğunu ancak sırrını ifşâ ettiği dostları bilir. O dostlar dahi kapağını açıp söyleyemezler. “Eğer bir dostunun sırrını söylüyorsan, dünya üzerinde senden aşağılık bir kimse yok demektir. Bu sır Allâh’ın sırrı ise senin onun sırrında konuşmaya hakkın yoktur.”
Birisi “Kader şudur” diyorsa yalan söylemiştir. Kaderi bilen kimse onu söylemez — “İnsanın kaderin gerçek bilgisine sâhip olması nasîbinde varsa, bu onun dayanılmaz bir acıya mâruz bırakmasıdır.” Bilmek istesin mi? Eşin yirmi sene sonra seni terk edecek; öğrenmek istiyor musun? Öğrenmek istedikten sonra ne yapardın?
İç huzûr bilmekten değil teslîmiyetten gelir. “Bilen teslîm olmaz; teslîm olana bildirilir.” Sûfî teslîm olur, ondan sonra Allâh ona dilediği kadarını bildirir. Bilgi teslîmiyet sebebi değil, teslîmiyet bilgi sebebidir.
Beş Duyunun Dışında Bir Âlem: Kabir Hâli
Hz. Peygamber kabir hâline vâkıf olmuştur — hadîs-i şerîf vardır. Bunu sahâbesine öğretmiştir. Hz. Ömer kabirde yatanın hâlini sormuştur. “Benim ve temiz ashâbımın yoluna uyun. Ashâbım yıldızlar gibidir, hangisine uyarsanız benim olur.” Tâbiîn de bunu öğrenmiş, sonra Abdülkâdir Geylânî Hazretleri ve sonraki bütün hakîkî sûfîler bu yola devam etmişlerdir. Yol meydandadır.
Şahsî Bir Hâtıra: Efendi Hazretleri rahmetli şeyhi ile Bolu’da bir kabristana gitmiştir. Halîfeler arkalarını taktırır, gözetler. Kabristanda 11 İhlâs, 1 Fâtihâ okurlar. Şeyh Efendi tevhîd çektikten sonra: “Şurada yatan tevhîde gelmedi, mezarından kalkmadı, küstü” der ve onun başına giderler. Tekrar tevhîd okurlar — “Size teşekkür etti.” Sonra Mehmet Efendi’nin babasının şeyhi olan zâtın nasıl olduğunu sorar Şeyh Efendi. Efendi Hazretleri tarif eder: “Şapkası şöyle, hırkası böyle, sakalı böyle, gözleri bu renk, vücûdu bu renk.” Yanlarında halîfe titremeye başlar: “Ne zaman rüyada gördün?” — “Şimdi gördüm, zikir esnâsında.” Halîfesi: “Buna kabir hâli derler.”
Beş duyumla bilmediğiniz bir âlem var mıdır? Var. Yol var mıdır? Var. Gidecek olan için yol meydandadır.
Allâh Sıfatları Noktasında Bilinir, Zâtı Bakımından Bilinmez
“Ben gizli bir hazîne idim; bilinmek istedim, mahlûkâtı yarattım.” (Hadîs-i kudsî). Allâh zât olarak bilinmez ama sıfatları ile bilinir. Sıfat-ı zâtiyye, sıfat-ı sübûtiyye, esmâ-i hüsnâ — bunlar Allâh’ın tanıtılma noktalarıdır. Allâh’ı sıfatları noktasında bilenler vardır. Zâtın sıfatlarına aykırı değildir — zâtın sıfatları zâtın aynı gibidir.
“İnsan görünüşte muhtâr, hakîkatte mecbûrdur” demek İslâm değildir, doğudan gelen felsefelere aykırı olmasa da İslâm îtikâdına aykırıdır. Cebriye sâliklerinin teori budur — biz cebriyeci değiliz. İnsan hakîkatte de muhtârdır, irâde sâhibidir, sorumludur.
Kaynakça
Âyet-i Kerîmeler
- Bakara Sûresi 30 — “Ben yeryüzünde bir halîfe yaratacağım.”
- Zâriyât Sûresi 56 — “Ben cinleri ve insanları ancak bana ibâdet etsinler diye yarattım.”
- İnsân Sûresi 30 — “Allâh dilemedikçe siz dileyemezsiniz.”
- Şems Sûresi 7-10 — “Onu fücûr ve takvâsını ilhâm edene andolsun.”
- Sâffât Sûresi 96 — “Sizi ve yaptıklarınızı yaratan Allâh’tır.”
- Bakara Sûresi 286 — “Allâh hiçbir kimseye gücünün yetmeyeceği bir yük yüklemez.”
Hadîs-i Şerîfler
- “Ben gizli bir hazîne idim; bilinmek istedim ve mahlûkâtı yarattım.” (Hadîs-i kudsî — Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, II/132)
- “İnsanlar uykudadırlar, öldükleri zaman uyanırlar.” (Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, II/312)
- “Ashâbım yıldızlar gibidir; hangisine uyarsanız hidâyet bulursunuz.” (Beyhakî; Razzîn)
- “Hz. Ömer’in kabir ehlinden haber aldığı rivâyetler.” (Buhârî, Cenâiz; Müslim, Cennet)
- “İlim bir nokta idi, onu câhiller çoğalttı.” (Hz. Ali Efendimiz’e atfedilen meşhur söz)
Tasavvufî Kaynaklar
- Muhyiddîn İbn Arabî — Fusûsu’l-Hikem, Sayfa 29-60 (Fiiliyât’ın iki kuvveti, kaderin sırrı)
- Profesör Ebu’l-Alâ Afifi — Şerh-u Fusûsi’l-Hikem (Yaratma ve isteme üzerine)
- Abdülkâdir Geylânî — Fütûhu’l-Gayb (Kabir hâli ve mânevî vukûf)
- İmâm Gazâlî — İhyâu Ulûmi’d-Dîn (Ölüm, kabir ve âhiret)
- İmâm Rabbânî — Mektûbât (Cüzî irâde ve kader meselesi)
Felsefî ve Diğer Kaynaklar
- Lao Tzu — Tao Te Ching (M.Ö. 1. yüzyılda âlemin nizâmı üzerine: “Bütün görünür karışıklıklarda âlemin mevcut nesneleri bir nizâm içinde bağlıdır”)
- İmâm Mâtürîdî — Kitâbu’t-Tevhîd (Cebriye reddi, cüzî irâdenin ispatları)
- Sa’düddîn Taftâzânî — Şerhu’l-Akâid (Kelâm ilminde kader meselesi)
Sohbetin Özü
Sûfî ‘Ben kimim, niçin yaratıldım, ölüm nedir?’ sorularını sorar. İlim bir nokta idi, onu câhiller çoğalttı. Fiiliyâtın üzerinde iki kuvvet vardır: yaratma Allâh’a, isteme kula âit. İki çeşit kader vardır — mutlak kader (insan irâdesi dışındaki) ve cüzî irâdeye açık kader (insanın sorumlu tutulduğu). ‘Kader böyleydi’ diyerek sorumluluğu atmak cebriyedir; biz cebriyeci değiliz. Kader bir sırdır, bilenler söyleyemez; iç huzûr bilmekten değil teslîmiyetten gelir. Beş duyu dışında bir âlem vardır — kabir hâli, sûfînin mânevî gözüne açtırılan bir hakîkattir; Bolu’daki kabristan hâtırası bunun canlı şâhidi. Allâh zât olarak bilinmez ama sıfatlarıyla bilinir; ‘Ben gizli bir hazîne idim, bilinmek istedim’ hadîs-i kudsî bunun delilidir.
Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi için tıklayınız.
İlgili Sözlük Terimleri: Zikir, Tevhîd, Halife. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı