256. Mesnevi Şerhi 1910. Beyitten konusunda Mustafa Özbağ Efendi’nin değerli sohbetlerinden derlenen bu içerik, 256. mesnevi şerhi 1910. beyitten hakkında önemli bilgiler sunmaktadır.
256. Mesnevi Şerhi 1910. Beyitten Hakkında
Mesnevi Şerhi (1910. Beyitten) konusunda Mustafa Özbağ Efendi sohbeti. Bu yazıda Mesnevi Şerhi (1910. Beyitten) hakkında tasavvuf perspektifinden önemli bilgiler ve değerlendirmeler bulacaksınız. Amin Rabbim Müslümanlara zulmeden Çin İsrail Batı nerede ne varsa kim Müslümanlara zulmediyorsa Cenabı Hak hepsini kahri Perişan Eyin Amin hepsini de yerin dibine batırsın Amin Devletlerini dağıtsın Amin ecay Allah razı olsun biraz geciktik kantarın topuzunu kaçırdık ama işte yaş 63 sonuç itibariyle Ne o Ramazan Öyle olunca bir de Allah razı olsun bizim Nuri kardeş ziyarete geldi oğluyla E onlar hem Oktay’ı ziyaret ettiler oktayin herkese selamı var Aleyküm selam O yüzden biraz böyle Hem benim kafam toplansın diye baktık anca toplanıyor ık Şimdi ben şey efendinin ilk zakirler indim onun şeyhinin ilk zakiri diim Tabii gençliğini biliyoruz ya yıllar yılları Geçti Yıllar yılları geçti bir müddet sonra artık şey Efendi eskisi gibi değil tabii o zaman şöyle düşünmeye başladı dedim yormayayım üzmeyeyim sıkıntılı işleri ona hiç bahsetmeye Çünkü yaşı geçiyor artık böyle şimdi kendi kendime Benim yaşım geçmeye başladı E artık yaş geçince anca toparlanıyor insan Hatta Hacı Cafer dedim ki Hacı Cafer 63 tam ölüm yaşayış dedim Allah resulü sallallahu aleyhi ve sellem 63′ öldü ya yani dedim ki tam ölüm yaşamış ne güzel dedim böyle her şey e gençken diriyken böyle hani yaşadı yaşayacağını oldu ola 63′ vefat etti gitti bu dünya bu kadar bir şey Allah iyi etsin inşâallah amin 1910 beyitten devam ediyoruz İnşallah İsa’nın nefesi seni dirilsin kendisi gibi güzel ve mutlu bir hale getirsin Hazreti piree göre her dönem İsa nefesli olan büyük mürşitler veliler vardır aslında hani Eee daha önceki derslerde işled deydik Kırklar vardı kırkların içerisinden bir kısmı peygamber kalbiyle o hususiyetler le hususiler mişti Aslında Eee ne kadar peygamber gelip geçtiyse manada hepsinin Eee peygamberlik Makamı m değil hepsinin işini yapan veliler de vardır evliyalar da vardır nasıl peygamberler Kimisi kimisinde Üstün mesela dört büyük peygamber var ya bu da onun gibi dört büyük peygamber yerine dört büyük Mürşidi Kamil Veli Bunlar da böyle kendi kendine bir peygamberlik hiyerarşisi var velilerin Mürşidi Kamiller de evliyaların da kendi içlerinde böyle bir peygamber E böyle bir Hiyerarşi vardır yani zamanın kutbu ile işte sağındaki solundaki kutuplar onların sağındaki onların solundaki beşli oldu bir daha sağına soluna koy 7 oldu Ondan sonra Kırklar oldu bunların da kendilerine göre dereceleri var kendilerine göre bir halleri var Ömre ciler gelmiş Abdurrahim Hoş geldiniz Allah kabul etsin Hani o hoş geldin sen de Allah kabul etsin inşâallah başka kim var Sizden giden sen de hoş geldin mâşâallah Evet sen de hoş geldin Allah kabul etsin inşâallah Hepinizde Rabbim tekrar tekrar nasip eylesin inşâallah Allah mübarek etsin cümleye gidecek olanları da gidenlere de inşâallah haz Pir hani böyle arayanlara der ya zamanın mehdisi senin git zamanın isası olan zamanın mehdisi bul der yani bu nedir İşte İsa’nın İsa Aleyhisselam gibi eee bir Veli Bul Bir mürşit bul Çünkü bunda Rumuz vardır Rumuz şudur seyri sülükte bir Velinin ulaşacağı Son Nokta ulaşacağı Son Nokta peygamberler öğretisi ile İsa aleyhisselam’dan İsa aleyhisselam da öğretimi bitince artık o direkt haz Muhammed Mustafa’nın öğretisine geçerse o zamanın kutbu olur o onun öğretisine geçer Hatta sağındaki solundaki de onun öğretisine geçer bunlar aynı zamanda da hem de Ehlibeyt damarı vardır bunlarda şimdi İsa’nın nefesi seni dirilsin deyince yani İsa nefesli gibi bir Veli bir mürşid-i Kamil Bul o seni manevi olarak dirilsin E şimdi İsa aleyhisselam da Eee mucize olarak onlar çok değiş Mucizeler verildi yani Normalde o güne kadar gelen peygamber silsilesinin içerisinde en fazla o güne kadar gelenlerin içerisinde en fazla peygamber en fazla mucize verilen bir peygamber Maide 110 o gün Allah şöyle der ey Meryem oğlu İsa sana ve annene olan nimetimi hatırla Hani seni Ruhul Kudüs ile desteklemişti beşikteyken ve Kemale ermiş iken insanlarla konuşuyordun Sana kitabı hikmeti tevratı ve İncil öğretmişti iznimle çamurdan kuş şeklinde bir şey yapıyor ve ona üflüyo anadan doğma kör olanı ve Alaca hastalığına yakalanmış olan kimseyi iznimle iyileştirmiş ölüleri iznimle kabirden çıkarıp diriltiyorsun Bakın şimdi bütün İslam dünya bütün dünyada Peygamberlere verilen mucizeleri reddetmek Bunları normalde böyle Bunlar olmamıştır akla vuruyorlar Ya akıllarıyla bunlar olmamıştır diyen hem hristiyanlardan hem yahudilerden hem Müslümanlardan bir güruh var hatta Peygamber sallallahu aleyh ve Hazretlerinin üzerinde de mucizelerden tartışmayı açan o gruplar da var ya bütün mesela mucizeleri İnanmıyorlar böyle bir şey olmaz diyorlar akıl üstü Çünkü akıl üstü olunca matematiğe girmiyor o iş matematiğe girmeyince de reddediyorlar ama Biz Kur’an’a iman ettik Biz Hazreti Muhammedi Mustafa’nın peygamberliğine de iman ettik hak olduğuna iman ettik O yüzden Kur’an’a iman ettiğimiz için Kur’an’ın söylemi bizim için bir gerçek o zaman İsa Aleyhisselam ne yapıyormuş kabirden bakın kabirden ölüleri diriltiyor musu Allah’ın izniyle gidiyordu kabristanın başına küntü biiznillah diyordu kabirdeki kalkıyordu Hatta Geylan hazretlerinden bir kıssa söylerim ya Yani hristiyanın birisi geliyor diyor ki bizim Peygamberimiz ölüleri diriltir diyor Ala diyor bir kabrin başına geçiyor okuyor küntü biiznillah diyor kabri kabirdeki kimse keman çala çala kalkıyor Biz de diyor Muhammed ümmetiyiz biz de mesleğiyle beraber dirilir bizde Hani ondan bir çıt daha ileride kemanci miş adam küntü iznillah diyor keman çala çala kalkıyor Ondan sonra işi bitince tekrar kabre giriyor şimdi buradaki Tabii haz pir’in Hz pir’in buradaki İsa’dan kastı bu değil buradaki İsa’dan kastı diyor ki Git İsa’nın nefesi seni dirilsin o zaman İsa nefesler hep var buradaki İsa’dan kasıt zamanın mürşitleri Sen bir ehliyetli Mürşit Bul o ehliyeti Mürşide git teslim ol onun nasihatleriyle onun sana yol çizmesiyle Sen manevi olarak deril Çünkü o zamanın Mürşidi de Allah ona bir hikmet vermiş Allah onu hikmetiyle bezem miş Allah onu hikmetiyle bezedi için onun nefesi sana dirilme olur inanırsan tabi olursan teslim olursan Çünkü Bakara 29’da da Allah hikmeti dilediğine verir kime de Hikmet verilirse ona çok Hayır verilmiş olur Bundan ancak akıl sahipleri ibret alır der o zaman demek ki o hikmeti anlayışı feraseti sözünde isabetli olmayı işi yerli yerince yapmayı Cenabı Hak o mürşitler o müritlerine vermiş onları bu noktada Cenâb-ı Hak desteklemiş hikmetin sahibi Allah Çünkü insanlar eee bu noktaya böyle çalışarak gelebilecek nokta değil Bu bir meslek olsa bir kimse bir meslek icra etse çalışarak Tan o mesleği öğrenir Ama bu manevi meseleler Allah’ın lütfuyla ikramıyla Yani senin sadece çalışman buna yetmez Allah’ın lütfu ikramı ihsanı lazım ve Normalde o mürşitler her biri birer manevi rehberdir e manevi ve rehber Deyince müritlerin bu noktadaki manevi gelişimlerini manevi durumlarını Normalde tasavvufi olarak Onların ne yapmaları gerektiğini öğretir nerede nasıl davranacaklarını lık yaparlar aynı zamanda o mürşidin bu manada sohbeti Zikri nefesi karşıdaki kimsenin e ruhuna hitap eder nefsine de hitap eder nefsi onu kaldırmaz nefsi onun gitmek istemez nefsi Bir Mürşide tabi olmak istemez ama ruhu ondan tat alır lezzet alır ruh gitmek ister on Onunla beraber olmak ister nefis Onunla beraber olmak istemez nefis buradan insanı kaçırtmak ruh baskın çıkarsa o mürşidin önünde ona diz çöktürür O yüzden Aynı zamanda da Mürşit Onun için yaşayan bir örnektir yaşayan örnek o bakar yani bir tasavvuf yolu Bir mürşit bir sufilik yolu neler yaşanır neler yaşandığında nasıl davranılır yolda neler olur onları da o mürşidin başında görür Onu şimdi herkes zanneder ki bir mürşidin başına hiçbir şey gelmeyecek asıl mürşidin başına gelir Her şey ne gelecekse sebep Çünkü mürşidin başına geldiğinde Mürşit ne yaptı O başına gelen bir şeyle nasıl bir yol dedi Ona örnek olacak çünkü Mürşit aynı zamanda nedir sufilere dervişlere yolda örnektir O yüzden mürşitler mesela eski dervişlik derinden anlatmaya ruhsat vardır Onlara eski şeyhlerden anlatmaya ruhsat vardır mesela bir dervişin kendi yaşadığı halleri anlatması caiz değildir başkasına ben şöyle rüya gördüm benim başıma şöyle geldi Biz bunu böyle ben bunu böyle yaptım bu Derviş için caiz değildir Derviş için caiz olan üstadını üstatların anlatmaktır pirlerin anlatmaktır ama Bir mürşit kendi başına gelenleri anlatabilir mi anlatabilir örnek olması için anlatır veyahut da mürşidin neler yaptığını Neyi nasıl yaptığını dervişlere anlatılır mı Evet bu da örnekleme açısındanda de örnek hükmündedir bazen insanlar şöyle düşünürler yani işte o mürşidin başına hiçbir şey gelmeyecek başına bu yanlış bir şeydir gelmiyorsa o Mürşit değildir zaten bir mürşidin başına bir şey gelmiyorsa o Mürşit değildir başına bir şey gelmeyecek olsaydı peygamberlerin başına bir şey gelmezdi bakın başına bir şey gelmeyecek olsaydı peygamberlerin başına gelmezdi Koskoca Hazreti Muhammedi Mustafa’nın Sallallahu Aleyhi ve Sellem’in dahi namusuna iftira attı bu insanlar iftira atılmasaydı Hazreti Peygambere de iftira atmayacak lardı o iftirayı da göreceksin namusuna iftira atmayı da göreceksin şe Efendi öyle derdi demirden leblebidir oğlum derdi demirden leblebidir derdi ve bir de yani bir şey yapamıyorsun ya dervişlik var yani böyle bir şey yapamıyorsun onu Normalde e atlatıyor bir şekilde İşte bu aynı zamanda Mürşit nedir örnektir sen ona bakarak o örnekleri görerek manevi olarak dirilirsin mürşitler duadır mürşitler şifadır bak duadır şifadır nasıl mürşitler müritlerine manevi olarak manevi olarak sıkıntılarına çözüm bulurlar manevi olarak Dertlerine Derman bulurlar Allah’ın izniyle o mürit manevi bir sıkıntı yaşamaz yani Zikrullah yaptı Şimdi öyle Zikrullah yapanlar az ama çok Zikrullah yaptı O zikrullahtan dolayı ona manevi Herhangi bir sıkıntı olmaz Mesela işte şimdi bazı dergahlar tarikatlar var 30.000 lafz Celal veriyor adamın tiki varmış gibi değişik haller giriyor onda sebep onun üzerinde manevi bir koruma olmadığından dolayı veya ders çekerken bir kimse Örneğin biraz dersleri arttırsın cinni taifesi ona bir Musallat oluyor Ondan sonra şunu diyorlar ya bu dergaha gitti Öyle oldu değil o doğru bir dergaha gitseydi öyle olmazdı Ben 36 37 yıldır Dergah içindeyim Hiç öyle olan olmadı Hatta öyle olanlar geldi burada düzeldi öyle olanlar geldi burada düzeldi Hatta diyorum ki böyle olanların birisi varsa Kardeşler getirmeyin bize diyorum Herkes kendi delisine baksın öyle ya işte ben filan yere gidiyordum böyle böyle oldu E ben şimdi size beni arıyorlar değil kardeşim git kime Derviş senen oraya git söyle derdini anlat onlar derdine derman bulsunlar çözüm bulsunlar Nasıl yani Yani sana kaç bin Tevhit verdiler günlük şu kadar ya Bu kadar tevhidi sahabe çekmedi Sen bu kadar ders verdin sen o kimseye E tabii o kimse üzerinde manevi bir örtü de olmayınca e gitti kafa şimdi itikafa giriyor Bizim arkadaşlar günde 70.000 Tevhit çekiyor var mı itikafa girip de kafayı kıran yok Adam giriyor itikafa günlük 70.000 çekiyor 3 gün 70.000 70.000 çekiyor 4ün 3 gün içinde Hazreti Peygamber Efendimizi görürse 10.000 salavat-ı Şerife çekiyor Bir günde ertesi gün 100.000 lafi Celal çekiyor 100.000 çekiyor 100 bin Ya Allah Ya Allah Ya Allah Ya Allah Ya Allah Ya Allah Ya Allah 100 bin ya Allah çekiyorsun işin bir de bir kısmı daha var Sen Ya Allah Ya Allah Ya Allah Ya Allah tutturmuşsun gidiyorsun oy Pir efendilerin birisi senin ya Allah çekmeni ne sevmiş ne sevmiş gelmiş Ondan sonra herhangi bir pirefendi işte o günkü senin itikafın çok özür dilerim bunları böyle söylemekten Ama senin o geceki itikafın Eee Nazar Nazar ehlis Nazar edeni diyelim ki kim işte Yusuf Aleyhisselam o Pir efendinin de çok hoşuna gitmiş ya gözünün önünde geliyor işte Yusuf Aleyhisselam’a diyor ki müsaade edersen benim için ya Allah’ın arkasına hu esması eklesin diyor Ondan sonra tabii tabii ne olacak canım orada oturuyor zaten Bir de onun hu esması ekle bakalım ya Allahu Ya Allahu ya Allahu 100 bini çek hiçbir şey olmazsın neden üzerinde manevi koruma var Sen bu zırtı poz adamların çıkıp da bu Şeyhler bu mürşitler ne işe yarar dediklerine bakma Onların orada işe yarıyor Şimdi bir şey daha söyleyeyim size bizim hüsey ın kayın pederi Eee Allah rahmet eylesin o e intisap etmez önce Duran abi intisap edecek Tabii intisap etmez önce demiş ki Allah rahmet eylesin şey Efendi benim demiş itikafa girmem lazım demiş itikafı idare edersen Abdullah efendiye söylüyor bunu ben sana intisap ederim diyor Bunlar eski Derviş halde her bir şey her biri yani sonuçta Ahmet Duran abi Çorum Hacı Mustafa Efendi’nin Naki yani şimdi bir böyle senlik benlik muhabbet var da biz de Nakip dediğimizde abimiz ya kardeşimiz böyle elense yapıyor Herkes Yani bizim zamanımızda öyle nakibe bir kimse şaka yapacak yanında Öyle nakibe böyle gevşek davranacak hani böyle yumuşak davranacak Yok öyle bir şey Ha şimdi burada Herkes birbirinin içinde büyüdüğünden böyle bizim Nakip Kardeşler Böyle kardeşlik de götürüyorlar öyle yok Ben bazen uzaktan izliyorum hoş değil Herkes haddini hududunu adabın erkanını bilmeli Evet bunun da tırnak içerisinde söyleyelim bu iş adap Erkan ister adap Erkan ister haddinin hududunu bilmek ister elhasıl Ahmet Durhan Abi itikafa giriyor 10 gün bir de Ahmet Durhan Abi bu sefer de şey Efendi ona diyor ki itikafta bak itikafa daha giriyor itikafa girmezden önce diyor ki itikafa gördüklerini yaz diyor itikaftan çıkıyor dostu Nevşehir’e gidiyor Nevşehir’e gidince işte ders alıyor ağlıyor orada mübarek çok ağlardı diyor ki şimdi durmak yok sana buradan diyor tiye gideceksin itikafta gördüklerini orada anlatacaksın diyor o zaman bize haber verdiler dediler ki işte birisi gelmiş işte işte sohbet edecek Ahmet Duran abi Yahya şey Yahya vardı o içinde bir Yanında birileri daha vardı şimdi birisi daha vardı 3 kişi gelmişlerdi vel asıl itikafta gördüklerini anlattı ders aldığını anlattı Biz Ben zaten önceden dersliyi zaten benim için bir şey değildi or TR de eski Dervişler vardı Onlara anlattı vasıl kelam şimdi ş böyle itikafta çekmesine rağmen Herhangi bir sıkıntı yok çünkü şey Ne o Mürşit müridin üzerinde manevi dua ve şifadır Allah’ın izniyle Tabii manevi muhafazadan Bakın bu Biz mükemmel bir Mürşidi konuşuyoruz Şeyh konuşmuyor o Mürşit aynı zamanda ne yapar sufilerin dervişlerin üzerinde ilahi aşkı anlatır Allah’a ulaşmanın yolunu öğretir bakın Allah’a ulaşmanın yolunu öğretir Allah’ı sevmenin yolunu öğretir bu yolda müritlerin ilerlemesine önayak olur vesile olur onu öğretir onlara yani manevi olarak ilahi aşka nasıl varılır nasıl aşık olunur o aşık olmanın yolunu anlatır ve o mürşitlerin o yüzden D aşk hikayeleri vardır onlar otururlar Kırlar ilahi aşkı konuştuklarından dolayı onlarda ilahi aşk terennüm eri tınlar Vardır onların o ilahi aşk lafızlarını insanlar anlamaktan uzak olduğundan aşktan uzak olduğundan anlamazlar avam bunu anlamaz yani o Avan bunu anlamadığından Kimisi onu küfürle Eee itham eder Kimisi başka bir şey Herkes itham edecek Bir Yol Bulur çünkü bu yolda yürüyenlere taş atan çok olur bu yol herkesin gidebileceği bir yol olmadığından dolayı gidemeyenler hasislik derinden kıskançlıklarından düşmanlıklar taş atarlar bu yolda gidenlere Çünkü onlar sevmekten Tabiri caizse Eee böyle sevmeye ulaşamamış onlara sevme kapısını onlar açamamış seven bir kimseyi gördüğünde de y biz böyle sevemeyiz deyip onlara Ne yaparlar taş atarlar o yüzden Mürşit bu manada mürşitlerin Eee Tabiri caizse ilaç lı aşk şarabıdır ben Mansur şarabı derim ya ilacı Mansur şarabıdır e Mansur şarabı deyince de insanlar alıp da onu içmek istemezler Çünkü Mansur şarabı deyince Hemen aklına Hallacı Mansur gelir Sonuçta Hallacı Mansur’un kanı dökülmek de kalmamış asmakla da kalmamışlar Sonuçta yakmış lardır yaktıkları gibi de o da yetmemiş Külünü dic deye savunmuşlardır ilahi aşka düşenlerin sonuç itibariyle Mansur şarabı dememin sebebi bakın Biz bu hale gelebiliriz bu yolun Eee sonu Mansur şarabını içenlerin sonu asılmaktan Kimisini Sürgün etmişler Herkes bir şekilde onların üzerinde diline geleni söylemişler her şeylerine söylemişler Hazreti Mevlânâ’ya da söylemişler Hazreti Mevlânâ’nın eşcinsel olduğuna kadar söylemişler hala daha söyleyenler var mı var bakın bitmiyor bunlar bir de bu Mürşit lere bu velilere bu yola laf atanlar taş atanlar da bitmiyor Bir tane iki tane de değil işte O yüzden sen o Mürşidi bulduğunda onun izinden gideceksin onun izinden gitmek de böyle kolay bir şey değil ama izinden gidersen gidecek olduğun yer Aşk Denizi Aşkın deryasına dalacaksın gidersen hususi manada O yüzden mürşitler Aynı zamanda da kendi bulundukları topluluklarda böyle bir teselli ağacı gibidir Nasıl teselli ağacı gibidir müritlerin başına bir sürü yaşadığı zorluklar Gelir Bir Sürü sıkıntılar gelir bir sürü dert Gam kasavet gelir Onun Eee gidebileceği fazla bir yer yoktur o gider mürşidine Yaslanır ona dayanır Bu sefer de o ne yapar Onun o başına gelen sıkıntıdan kurtulmanın yolunu gösterir ona doğru yolu anlatır Ona Kur’an sünnet sufilik dairesinde nerede ne yapması gerektiğini anlatır Böylece ona ne yapar hem o eee ondan bir teselli bulur Hem aynı zamanda Ondan bir rehberlik alır nerede nasıl yapayım eşiyle çocuklarıyla arkadaşlarıyla işiyle dünyayla ahiretle her taraftan Hele bu zamanda ahir zamanda Herkesin bir bir tarafından bir şey tutar şimdi insanlar mesela evlenecek bir evlilik görüşmesini dahi yür yürütemiyor Bir de ailelerde etrafta bu tecrübeye sahip kimse de yok danışabileceğim de yok tecrübe yok çünkü bunda en büyük tecrübe mürşittir en fazla onun burnu kısmış en fazla o daralmıştır o yüzden mürşitler bu manada müritlerin önünde bir rehberdir ve müritler rehber olarak üstatların tuttuklarına karanlıktan aydınlığa Doğru yol alırlar karanlıktan kurtulurlar dar boğazdan kurtulurlar kendilerince Kendi baskılanmış lıklar kurtulurlar bazen böyle işte ona bir şey sorarsın o cevap vermez sana sen bana cevap C vermedi zannedersin Bu ne demektir Sen konumunu Koru sana cevap vermedi Ya bekle konumunu da Koru illaki Cevap bekleyeceğim diye uğraşma bu bir öğreti gelir sana cevap ne zaman gelecekse cevap gelinceye kadar sükunetini Koru Örneğin Yoksa sen hareket edersen temeli batacaksın veya karanlıklara gömülüp gideceksin bekle bunun gibi o yüzden mürşitlerin işte sohbeti gönüllere güneş gibi Açar gönlü rahatlatır aydınlatır mürşitler bu manada Eğer ilmi ledün Eee ilim aldıysa gizli hazinenin anahtarı gibidir bak gizli hazinenin sahibi Allah’tır Mürşit o hazine açacak anahtar hükmündedir senin bir hazinen olsa anahtar olmaz mı İşte İlm ledin hazinesinin de anahtarı hükmündedir Mürşit O yüzden bu mürşidin E bu manada öğretisi duası şifası sevgisi Muhabbeti sen bir kuru topraksın bunlarla seni ne yapar yoğurur neşvü Neva eder senin üzerinde mis kokulu çiçekler açar Yani sen hayır Hasenat bilmezken Hayır Hasenat sende başlar İyilik sende başlar işte Hazreti Pir devam ediyor Baharların tesiriyle taş yeşerir mi toprak ol ki renk renk çiçekler bitirin yıllarca Gönüller yırtan Kalplere Elen veren taş oldun bir tecrübe et de bir zamandan da toprak ol Ey cahil Ey avam olan kimse Ey seyri sülukun tamamlayamamış olan Sufi Sen de sabret sen de bekle e dervişlik sufilik zikirden sohbetten haberi olmayan cahil avam E sen de haddini hududunu bil Sen kendine bir çeki düzen var kendini böyle üstün zekalı kibirli kendini bir şey zannedenlerden olmaz çok akıllıymış Gibi Görme kendini böyle görüp de manevi ilim sahibi olan Mürşit lere velilere tepeden bakma onlara karşı kibirlenme tevazulu ol Tevazu da toprak gibi ol dedi Yüce Pir O yüzden taş gibi katı olma kibir seni taş gibi katı yapar Kendini yüksek görmek seni taş gibi katı yapar Sen kendini biraz tevazu deryasına at Allah resulü sallallahu aleyhi ve sellem Hazretleri buyurdu ki dört şey bedbahtlık tır Gözden yaş akmaması kalp katılığı uzun Emel ve dünya hırsı Demek ki dört şey bir kimsenin üzerinde toplandı o Bedbaht bir kimse o iyi bir kimse değil neymiş gözünden yaş akmıyor Çünkü o Tabiri caizse kalbi katılaşmış taşlaşmış ve kalp katılığı o kimsenin üzerinde Durmuş artık onda Merhamet bile yok onda sevginin Kırıntısı da yok kalp katılığı dediğinizde onda Sevgi merhametin Kırıntısı dahi yok ve bir kimse uzun emelli sanki hayatı 100 yaşında bitirecek Sanki hiç Ölmeyecek bir de bize onu söylediler ya hiç ölmeyecekmiş gibi dünya için yarın ölecekmiş gibi ahiret için Ulan insan hiç ölmeyecekmiş gibi dünya için çalışırsa ahirete zamanı kalmaz nereden çıkardılar bunu bilmem Oysa hadis-i Şerif Şu burada kalacağın kadar Burası için orada kalacağın kadar orası için çalış hadis-i Şerif Bu Ama yok Normalde o bedbahtı girecek insanlar Allah muhafaza eylesin E şimdi Taş bildiğiniz taş Kaç Bahar geçse kaç yaz geçse üzerinden bitki çıkar Çıkmaz onun üzerinde biraz Toprak Kırıntısı olacak veya bir çatlak olacak da onun üzerinde bitki çıkacak bizim orada Bayındır’da dağların yamaçlarında işte Kuşlar böyle Zeytin yer Oraya götürürler zeytin yemek için Kuşlar da hırslı yani yiyeceği kadar zeytin almıyor oraya götürüyor bir kayanın yarına koyuyor onu orada Bu sefer o kayanın yarığında yarıktan böyle hiç olmayacak yere toprağı oraya değiyor toprağı değince oradan bir bakıyorsun bir tane delice çıkmış ya Kayadan delice çıkmış Kayadan değil kayanın o Yarından girdi o küçücük zeytin oradan çıktı E Şimdi kayadan çıkar mı Çıkmaz çıkar çıkmaz nasıl çıkar ya Allah isterse kayanın ortasından bile su çıkarır o ayrı mesele ama normalde senin gönlün taş gibi kayara senden bir şey çıkmaz Sen önce o taş kalpliliği bırakacaksın Sen önce o kibirlilik bırakacaksın Sen önce o tepeden bakışı bırakacaksın mütevazi ol olacaksın tebessümlü olacaksın mütebessim olacaksın yumuşak kalple olacaksın tatlı kalpli olacaksın yüzün tebessüm olacak güleceksin eşine güleceksin çocuğuna güleceksin tebessüm edeceksin arkadaşlarına tebessüm edeceksin etrafa tebessüm edeceksin asık yüzlülük taş kalplilik İslam’la İslam ahlakıyla bağdaşan bir şey değildir önemli bir konu vardır ciddisin bu Bu öyle değil ama hep asık yüzlülük yok mütevazi olmak var Taş Kalpli olmak yok sevecen olmak var E o yüzden böyle bir taş kalplilik varsa katı kalplilik varsa onun kalbinden güzellik çıkmaz onun kalbinden tatlılık çıkmadığı gibi aynı kalp dile tecelli eder dilden de tatlılık çıkmaz dilden de güzellik çıkmaz Çünkü kalpte ne varsa dilde de o var kalpte ne varsa Gözde de o var kalpte ne varsa kulakta da o var kalp bu manada merkezdir Eğer kalpte ilahi aşk varsa dilde de Gözde de kulakta da elde de ayakta da ilahi aşk vardır Eğer kalpte kalpte Allah’a karşı olan bir saygı varsa Gözde de dilde de Allah’a karşı saygı vardır kalp başı başı bozukluk varsa onun dili de başı bozuktur onun azaları da başı bozuktur onun kendisi de başı bozuktur Çünkü neden kalpte başı Bozukluk var kalpte kin varsa onun her tarafında kin vardır kalpte nefret varsa her tarafında nefret vardır kalpte dağınıklık varsa her tarafında dağınıklık vardır kalpte tereddüt varsa her şeyde tereddüdü vardır O yüzden o kimse ne yapacak kalbinden bunları atacak ki kalp Bahar bahçesi gibi olsun tevazulu olsun Tertemiz olsun ve o üzerinde her an taptaze Cenabı Hakk’ın sıfatsız kötü huylardan temizlenmesi gerekir ve Resulullah sallallahu aleyhi ve sellem Hazretleri buyurdu ki Allah bana alçak gönüllü olmanızı Böylece kimsenin kimseye tecavüz etmemesini kimseye karşı kibirlenip hak istiyor tevazulu olmanızı Cenabı Hak istiyor ve hiç kimseye tecavüz etmemenizi söylüyor Hiç kimsenin hakkına hukukuna tecavüz etme hiç kimsenin hakkına hukukuna toplumun hakkına hukukuna tecavüz etme önce nefsinin hakkına hukukuna tecavüz etme sonra etrafındaki insanların hakkına hukukuna tecavüz etme eşinin çocuklarının hakkına ve hukukuna tecavüz etme ailenin hak ve hukukuna tecavüz etme arkadaşlarının hak ve hukukuna etme şimdi insanlar gücü yettiğince gücü yettiğine tecavüz ediyor Çünkü gücü yettiğine tecavüz ediyor gücü yetmediğine el pençe divan duruyor gücüne gücü yettiğine tecavüz ediyor namusuna şerefine haysiyetine lafla gözle dille elle ayakla Allah muhafaza eylesin Amin hukukla Evet tecavüz ediyorlar Allah muhafaza eylesin Amin yine hiç kimseye kibirlenip böbürlenmek derde görme kendini Yükseklerde görüp etrafında kınları ezme tevazulu ol O yüzden tevazulu ol Kibre kapılma Kibre kapılırsan kalbin taşlaşır tekrar söylüyorum tevazunun çıktığı yere kibir girer kibirlenir senen kalbin taşlanır bir tek kibirlenene kibirlenir lere kibirlenir Onun da kim seninle savaşan kafirlere kibirlenir seninle mücadele eden münafıklara kibirlenir bir de sana kibirlenen bir kimseye de kibirlenir ki kibrin ne olduğunu o öğrensin bilsin diye Allah muhafaza eylesin Amin Hazreti pirden bu nasihat tevazu gösterişten uzak durmak demektir içinde topluma hizmet etmek ve kendi kusurlarını kabul etmek demektir mesneviden Bunlar o zaman hazre pir’in dilinden tevazu neymiş gösterişten uzak durmak İçinde bulunduğun topluma hizmet etmek ve kendi kusurlarını kabul etmektir tam bakın Hazreti Pir bir sufi terbiyesi veriyor tevazu ile alakalı neymiş gösterişten uzak duracaksın İçinde bulunduğun topluma yani Dergahına kardeşlerine hizmet edeceksin hizmet edeceksin bedeninle malınla nefesinle sohbetine vücudunla orada bulunmakla her bir şekilde hizmet edeceksin hizmet edenler tevazu sahibidir kırmadan dökmeden tepeden bakmadan bunun altını tekrar çizeyim sufilikte Dergah hayatında kırmadan dökmeden yıkmadan incitmeden hizmet etmek evladır hizmet ediyorum deyip de dilin çirkinleşir hizmet ediyorum deyip de bakış çirkinleşiyor hizmet ediyorum deyip de böbürlenen kendi cehennemini hazırlıyorsun sufiler sabırlı insanlardır sabrederler sabrettikleri zaman zannetme o öyle döner çark bir gün kendini dışarıda görü verirsin sonra boyuna oradan bir teren ne anlatırsın Sen şöyle oldu da böyle oldu da yan yattı da çamura battı da o yüzden gösterişten uzak olup İçinde bulunduğun topluma hizmet etmek ve kendini kusurlarını kendince kabul etmektir tevazu Koskoca Adem Aleyhisselam Ben Nefsime zulmettim Ben nefsine uyanlardan oldum dedi Beni Affet dedi Amin Adem’in çocuğu an Adem’in yolunu tut Allah’ın önünde boynunu bük Ya Rabbi ben hata ve kusurluyum Beni Affet de amin Koskoca Hz Muhammedi Mustafa Sallallahu Aleyhi ve Sellem günahtan kusurdan münezzeh iken ben Günde 100 kez Allah’a tövbe ederim dedi Sen Muhammed Ümmeti isen Günde 100 kez Tövbe Et Allah’a yalvar Yakar tövbe etmiyorsan tövben Yoksa sen kibirlisin Tövbe etmiyorsan günlük bir tövben yok ise Hazret Muhammedi Mustafa Sallallahu Aleyhi ve Sellem Hazretleri Sen olmasaydın kainatı yaratmazdım dedii peygamber Habibim sevgilim dediği peygamber sevgilim dediği peygamber ve bütün miracın çıkarıp miracın çıkarıp bedenen ve kalben kendini gösterdiği peygamber bedenen ve kalben miraçta kendini gösterdiği bir peygamber o peygamber Günde 100 kez tövbe derken sen ama ahmaklığından ama cahilliğinden ama tembelliğinden ama küstahlığı tövbe etmiyorsan kibirlisin Allah muhafaza eylesin Amin O yüzden kendini kusurlu gör Kendini kusurlu görerek tövbe ederekten tevazu sahibi ol yine tevazu Allah’ın nimetlerini inkar etmek değil onları kabul ederken mütevazi Olmaktır o zaman tevazu Cenabı Hak sana birçok Nimet vermiş senin Elinin altına vermiş sana vermiş Sen imanla tanışmış Sen hidayetle tanışmış Sen namazla zikirle tanışmış hacla zekatla tanışmış Sen bir mürşid-i Kamil ile tanışmış Sen Zikrullah alakası la tanışmış Cenabı Hak seni yedirmiş içirmiş beslemiş giydirmiş sana bir aile vermiş sana bir aile vermiş anne baba dede nine bir aile vermiş sana Ayriyeten sana bir de Sufi bir aile vermiş seni Sufi Bir ailenin içerisine katmış Sen bu nleri inkar ederekten inkar ederekten sen bir yere varamazsın bunların farkına var bu nimetin farkına var hamd edenlerden ol şükredenlerden ol ve bunun karşılığında bunun karşılığında ezil Ya Rabbi Ben nasıl bir şey yaptım ki benim üzerimde nasıl bir dua var ki beni imanla tanıştırdın beni İslam’la tanıştır beni Muhammedi Mustafa la tanıştırdın beni Kur’an’la tanıştırdın beni oruçla tanıştırdın beni zikirle tanıştırdın beni Sufi Bir toplulukla tanıştırdın benim bir sürü kardeşim oldu beni bir sürü kardeşlerle beraber eyledin Ben nasıl bir hata yaptım ben nasıl bir iş işledim Ben ne yaptım da bunların içerisinde durdum bunların içerisinde beraberim deyip nimeti gör ve hamdet ve Normalde bunu da kabul et ve buna da tevazu göster kendince kibirlenme Allah muhafaza eylesin Amin tevazu gösterişten uzak bakın Bunların hepsi de mesneviden alıntı bunları böyle beyitler halinde aldım mesneviden alıntı hazre pir’in tevazu ile alakalı tespitleri bu başlıklar onlara ait ona ait mesnevinin içerisinden alınma Bunların hepsi de Konu başlığı gibi tevazu gösterişten uzak durmak ve herkesle eşit davranmaktır Sen de yeryüzünde bir gölge gibi ol herkesin altında barınabilir Demek ki tevazu neymiş gösterişten uzak duracak Özür dilerim Hakkınızı helal edin malum böyle acındırmak için söylemiyorum şekerden dolayı böyle işte iftar ettikten sonra habire su takviyesi lazım dil dak kırıyor Kusura bakmayın Allah razı olsun İnşallah gösterişten uzak durmak Demek ki gösteriş yok sufilikte Sen gösterişe dal amaz sın sen havadan uçamazsın Sufi yolunda gösterişe girecek olan her şeyden uzak duracaksın ben Bazen diyorum ya marka budalalığı diye marka budalalığı yapmayacaksın sufilikte gösteriş budalalığı yapmayacaksın sufilikte ve herkese de eşit davranacaksın tevazulu davranacaksın birine kibirli davranıp Birine böyle tevazulu davranmak yok herkese tevazulu davranacaksın kanadını indireceksin herkese herkes de bu manada ne yapacaksın tevazulu davranacaksın Sufi Kardeş sen daha henüz bir şey olmadın bir şey olmadan kendi kendini yüceltme yükseltme Sen Seyr sülukun tamamlamadınız recien o zaman gelecek o da öğretmek için olacak o da Allah için olacak senin Derviş kardeşliğine sert davranman Sen şimdi sert davranıyorsa kibirli inden davrandın Ancak o Mürşide aittir Sert davranmak oranın mürşidine aittir Sert davranmak sert konuşmak Sen kendi kendine oranın Mürşidi konumuna koyma kendini ortalığa Sert konuşarak Tan böyle kendi kendine kendine mürşitlik havası Verme tevazulu ol Allah muhafaza eylesin Amin ne diyor gölge gibi ol diyor Hazreti Pir ki diyor her yerde yerin olur ağırlık olma yani gölgenin bir ağırlığı var mı Yok bir sufi ağırlık olmaz hiçbir şeye kendine hizmet ettirmez kendine hizmet ettiriyorsa kibirli kendine bir şey yaptırıyorsa kibirli kendine bir şey yaptırmak yok kibirli davranmak yok gölge gibi ol yani ağırlığın olmasın Senin kimseye bir şeyi andırma isteme etrafına zorluk çıkarma etrafına zorluk çıkarma Allah muhafaza eylesin tevazu kalbin en güzel süsüdür o süsü takan hem dünyada hem ahirette güzellik bulur tevazu neymiş kalbin süsüyle savaşmak demektir kib birli olanın kalbi karanlık bir odadır tevazu sahibi olanın ise kalbi aydınlık bir bahçedir tevazu insanın kendini Allah’a teslim etmesidir o teslimiyetle birlikte iç huzur ve mutluluk bulur o yüzden tevazu sahibi olacak bütün sufiler Ey kibir ve ucup sahibi olan kimse sen senelerce nefs-i emarine tabi olup taş gibi katı kalpli oldun ve kibrinin cahilliğinden peygamberinin velilerin insanların gönlünü kırdın incittin etrafını eline ne geçti eline ne geçti peygamberine kibirlilik ettiğin sünnetlerine karşı gelmekle Allah’a kibirlilik ettin ayetlere karşı gelmekle sufiyim dedin dervişim Dedin mürşidine kibirlilik ettin mürşidinin nasihatler karşı gelmekle veya mürşidinin bir Eee ihtiyarı bir tespitini veyahut da bir şeyine karşı gelerek ne geçti eline Hüseyin agdan da Nakip mi olurmuş Ya sana ne sen mi vereceksin Allah’a hesabını bir şey mi kazandın böyle söylemekle Aa Seni kim Çavuş etti ya senden çavuş mu olurmuş Ya bu küstahlığı kimden aldın bu kibirlilik kim öğretti sana Üstat da ya filanca bu işleri yaptırıyor işte yani ne yapacağın Kim ki ya Kim öğretti bunu sana sana mı soracak Üstat kime ne vazife verip vermeyeceğini kimin vazifesini alıp almayacağını sen o fikrinle o durumun la sery sülukun mu yürüteceğini zannediyorsun ne geçti eline manevi bir yol mu kat ettin üstadın tasarrufuna reddiye koyarak Tan ne geçti eline taş kalpli Sufi denizin içinde balık da durur taş durur denizin içinde çöp de durur Mercan da durur Yakut da durur Sen taşsın Allah’a hamd edip lütfedip Cenabı Hak beni bu deryanın bu denizin içerisine lütfetmiş kendimi değiştireyim tövbe edeyim diyeceğine ona buna mürşitlik taslama ona buna şeyhlik taslama Benim amacım o değildi sana ne neden öyle konuştun neden üstadının tasarrufuna dil uzattın ne geçti eline atayım mı seni dergahtan haberimiz yok mu zannettin bilmiyor mu zannettin Suskun ahmak mı zannettin bizi şeyhimi de öyle zannediyorlardı bana fısıldıyordu Mustafa Efendi oğlum böyle böyle yapıyor ama beni de bilmiyor görmüyor zannediyor diyordu Hadi çık meydana da topla 1000 kişi 2000 kişi 3000 kişi bırak 100 kişi topla bırak 50 kişi topla di Sen bu cahilliğinle sufilik yapamazsın sen küstahlık yapıyorsun Bir kimse Bir Mürşide küstahlık yapmakla orada kalmaz Mürşide küstahlık yapmak peygamber Sallallahu Aleyhi ve Sellem’e ona küstahlık yapmak Allah’a küstahlık Ben bazen söylüyorum ya kendimi bir yere koyduğum dolayı değil bu dergahtaki olan şeyleri aklınızla işin içinden çıkmaya çalışmayın bu karşınızda gördüğünüz kimse kendiliğinden Zakir olmuş bir kimse değil beni Zakir eden şeyhim Ben şeyhimin önünde zerre miktarı ondan bir şey isteyen insan değilim dervişliğin boyunca zerre miktarı Ben benim yanımda onun önünde eğilip Rüya tevili isteyenleri hal tevili isteyenleri Nakip isteyenleri nü gab Ballık isteyenleri şeyhlik isteyenleri hepsini gördüm onun yanında gördüm ahiret herkese yakın dilimi açıp da bir günden bir güne Efendim Bunu bana verir misiniz demedim Ben Mustafa Efendi Bayındır’ın Zakir isin dedi ben Zakir liği bilmiyordum al Bunlar istiare kağıdı oğlum dedi Rüya görenlerin dedi istihareler yorumlarsınız işte şunu gören Bunu gören hayırsızdır dedi Oradan birisi itiraz etti Efendim biraz daha dursaydı pişe eydi dedi Ona bir bakış baktı kafasını çevirdi ben de bilmiyorum Diyorum ya Ondan sonra bütün rüyaları tevil eden sen dedi biz bir şey istemedik benden için de diyorlardı ki Bayındır’da bundan Zakir mi olur Bayındır’ın Hoca kesimi diyordu ki bundan Zakir mi olur ya İsmail hocaya Zakir yapsaydı işte bak şeyhe laf söylüyor oradan pire oradan Hazreti Peygambere gidiyor laf farkında değil ardından şey efendi Dedi ki oğlum sen bu bölgenin nakib isin dedi Biz Eyvallah dedik ne Yapmamız gerekiyorsa kendimizce İzmir nazili Aydın Beydağ Ödemiş Biz her gün sohbete gittik Bursa’ya göçüyorum dedi Bursa’ya göçtük Bursa’da devam ediyor beni halifesi olarak yanında götürüyordu Şeyhler toplantısına ağzımızı açmıyordu Biz beni halifesi olarak tanıtıyordu Oradaki şeyhlere dervişlere bir şey söylemiyordu ağzımızı açmıyordu bir şey istemiyorduk ardından bana telefon açtı şeyhliği ilan et oğlum diye ben yapamam Efendim dedim Ondan sonra benden sonra Adan Geçenlerde söyledi artık onu da ekliyorum Adnan’a telefon açmış demiş şehrini ilan edin demiş Ben Adana’dayım Efendim demiş Ondan sonra bizim Hacı Remziye telefon açmış demiş ki ilan edin ben kendim için bir şey ilan etmedim ben hiçbir Allah’ın kulundan icazet istemedim hiç kimseden şeyhlik istemedim hiç kimseden manevi olarak yaşayanlardan veya ölülerden hiçbir şey istemedim hiçbir şey burada herkes adımını dikkatli atacak Burası bilinen dergahlarda değil Burada her şey manevi yürür manevi yürür manevi manevi akıl o maneviyatı işletmek için vardır bizim aklımız gördüğümüz rüyayı tecelli ettirmekle lazımdır gördüğümüz hali yaşanır tecelli ettirmek için aklımız vardır Bizim zannetmiyorum Mustafa aklı yönetir Hayır bizim aklı suyu dudağa götürmek için bu kadar sufilik bu manada küstahlık işi değildir bilgiçlik işi değildir kibirlilik işi değildir ahkam kesme işi değildir tevazu ister bağlılık ister sevgi ister hürmet ister hizmet ister hizmet ister imtihanlara karşı sabırlı olmak ister dirayetli Olmak İster sufilik dağınıklık istemez sufilik dağınıklık istemez sufilik serkeşlik istemez sufilik dengesizlik istemez O yüzden emmareye düşüp kendini taş etme emmareye düşüp kendini rezil rüsva etme o yüzden Allah muhafaza eylesin Amin sen tevazulu ol da tevazulu ol sen kendini zelil göster Sen kendini fakir göster sen kendini hakir göster sen kendini kibir dünyasından aşağı indir hürmet et Hizmet et O tevazulu davranmazsan kibirli olanlar Helak olur Allah kibirlileri sevmez Allah kibirliler üzerinde ne kadar manevi hal var ise sıyırır atar anında tevazu olanı ise Allah destekler Onun gönlüne tecellisini verir ona Hikmet verir Onu kendine dost eder kendine evliya eder onu kendi yolunun eri eder bu tevazuyla hürmetle hizmetle olur insanların hakkına hukukuna tecavüz etmemekle olur nefsine uyumamakla olur Ey Derviş olacak olan kardeş sözlerime kulak ver sözlerimi iyi dinle taz yolunu seç sufilik yap kendi kendini mürşitlik şeyhlik nakib kabbah halifelik süsüyle cına cına yürüme bu dergahta görmezler bilmezler duymazlar diye de düşünmen daha büyük Ben küstahlık öte terbiyesizlik yapma Allah resulü sallallahu aleyhi ve sellem Hazretleri dedi ki ne dedi kulağı kesik bir habeşiyi dahi başınıza dikseler ona tabi olun dedi kulağı kesik bir habeşli dedi senin başına bir Çavuş senin başına bir Zakir senin başına bir Nakip senin başına bir görevli tayin etmişler Sana Ne onu yargılamak sana mı düştü hizmet edeceksen O işte koşturursun hizmet edersin edebinden Çavuş San Çavuşlu bilirsin edebinden bilmiyorsan çavuşluğun alamayacak dirayetsiz değiliz alırız Çavuşlu kendini on utaya getirme Derviş senen dervişliği çavuşan çavuşluğu yap güzel bir şekilde Allah muhafaza eylesin Amin O yüzden bu taş kalplilere bu cahil güruha bu dergahın dışına şimdi bu Taş kalpli cahil güruha Cenabı Hak cahillere sırtınızı dönün dedi cahill lere sırtını dön geç Allah bizi muhafaza eylesin Amin Konu başlığı Allah razı olsun Ömer zamanında yoksulluk gününde gidip mezarlıkta çenk çalan ihtiyar çalgıcının hikayesi Bilmem işittin mi buradan İnşallah önümüzdeki hafta devam edeceğiz bugün vaktinizi aldık hakkınızı tekrar helal edin Helal olsun helal etmeyen varsa söylesin iyi herkes Helal etmiş Allah razı olsun sonra demeyin böyle yok işte Ramazan mübarek gün Geç bıraktı da yok şöyle oldu da yok böyle oldu da demezsiniz de Allah razı olsun inşâallah Ne yapalım böyle böyle bizi idare edeceksiniz artık diyeceksiniz bu adam ihtiyarladı gençliğinde neydi be de mi İsmail nerede İsmail gençliğinde neydi be Allah durduğu yerde dururdu çılgın akan Fırat Nehri gibiydi diyecek ama işte eee ihtiyarlayınca insan böyle oluyor desem de inanmayın daha Tepe tırmanır daha Elf Fatiha selamat Amin.
256. Mesnevi Şerhi 1910. Beyitten – Sohbet Notları
Kaynak
Bu metin, Mustafa Özbağ Efendi’nin sohbet kaydından yazıya aktarılmış ve düzenlenmiştir. Orijinal video kaydı yukarıdaki YouTube oynatıcısından izlenebilir.
İlgili Sohbetler
Bu konuyla ilgili diğer sohbetler: KADİR GECESİ / SEMA / DUA 27.04.2022, FAİZ-RİBA 05.11.2022 MUSTAFA ÖZBAĞ EFENDİ SOHBETLER , Mesnevi Okuması (2241. Beyitten) 09.08.2025. Tasavvuf geleneğinde bu konular ele alınmaktadır.