Cenâbı Hak celle celâlühû Hucurât sûresinin 12. âyeti kerîmesinde «Birbirinizin gıybetini etmeyin; sizden biriniz ölü kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı?» buyurmuştur. Bu âyeti kerîme gıybetin (arkadan konuşmanın) ne kadar büyük bir günâh olduğunu, ve mü'minler arasında haram olduğunu açıkça gösterir. Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette sohbetlerde şahıslara yönelik konuşmanın sûfîlerin âdâbı olmadığını, gıybet ile mes'ele anlatmanın yerine genel ilkelerle konuşmanın daha doğru olduğunu îzâh etmektedir. Sûfî sohbeti, ümmetin bütün mü'minlerinin istifâdesi içindir; ve şahısları hedef alan, kişileri tahkîr eden, veya kişisel düşmanlıkları işleyen sohbetler, sûfî yolunun âdâbına aykırıdır. Bu sebeple sohbet ehli olan mü'minler, sözlerini şahıslara yönlendirmeden, genel ilkeleri açıklayarak konuşmalıdır.

Gıybetin Mâhiyeti

Gıybet lugatte «arkadan konuşmak, yokluğunda kişinin aleyhine söz söylemek» demektir. Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette, «Resûli Ekrem efendimiz hadîsi şerîfte gıybetin tarîfini yapmıştır: ‘Gıybet, kardeşinin yokluğunda hoşlanmayacağı bir şeyi söylemendir.’ (Müslim, Birr ve Sıla). Bu hadîsi şerîf gıybetin sınırını çok net çizer; doğru bile olsa bir kişinin arkasından onun aleyhine konuşmak gıybettir, ve haramdır» demektedir. Hattâ Resûli Ekrem efendimize sorulmuş: «Söylediğim doğru ise yine de gıybet midir?». Resûli Ekrem efendimiz şöyle cevâb vermiştir: «Söylediğin doğru ise gıybet, yalan ise iftirâdır.» Bu cevâb gıybetin doğruluğunun bile onu helâl yapmadığını, sadece yalan olduğunda ek olarak iftirâ günâhını da getirdiğini gösterir. Cenâbı Hak gıybeti «ölü kardeşinin etini yemek» gibi tarîf etmiştir; bu çok güçlü bir benzetmedir, ve gıybetin ne kadar tiksindirici bir günâh olduğunu gösterir.

Sohbetin Maksadı

Sohbet, tasavvufî terbiyenin temel yöntemlerinden biridir. Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette, «Sohbetin maksadı dervîşin manevî terakkîsidir; bilgi öğretmek, hâl aktarmak, ve gönlü Cenâbı Hak'a yönlendirmektir. Bu maksat ile sohbet edenler, şahsî mes'eleleri konu etmezler; çünki şahsî mes'eleler manevî terbiyeye katkıda bulunmaz, aksine, gıybet günâhına sebep olur» demektedir. Resûli Ekrem efendimiz sohbetlerinde sahâbe efendilerimizi terbiye ederken, hiçbir şahsı tahkîr etmez, hiçbir kişiyi hedef almazdı. Genel ilkelerle konuşur, örnek hadîselerden ders çıkarır, ve mü'minlerin manevî terakkîsine fırsat verirdi. Bu, sohbetin gerçek maksadını ortaya koyar; sohbet, manevî bir eğitimdir, kişisel bir hesaplaşma değildir.

Sûfî Âdâbı

Sûfîler arasında belirli bir âdâb vardır. Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette, «Sûfî âdâbının temel kuralı, hiçbir mü'min hakkında kötü konuşmamaktır. Çünki sûfî bütün mü'minlere bir kardeş gözüyle bakar; ve kardeş hakkında kötü konuşmak ahlâksızlıktır. Hattâ sûfîler bunun ötesine geçer; mü'min olmayan kişiler hakkında bile kötü konuşmaktan kaçınırlar; çünki belki o kişi bir gün hidâyete erebilir, ve onu küçümseyen sûfî bu durumda mahcûb olur» demektedir. İmâm Gazzâlî hazretleri İhyâ'da bu âdâbı geniş bir şekilde anlatmıştır: «Sûfî dilini muhafaza etmelidir; çünki dil, insânı cehenneme sokan en büyük âzâdır.» Bu âdâb, tasavvuf yolunun temel direklerinden biridir; ve dervîşler bu âdâbı yaşatmakla mükelleftir.

Genel İlkelerle Konuşmak

Sohbette mes'eleler genel ilkelerle anlatılmalıdır. Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette, «Bir mes'eleyi anlatırken ‘Falanca kişi şöyle yapmıştı, böyle hatâ etmişti’ demek yerine; ‘Bu mes'elede şu ilke geçerlidir, böyle hatâ yapılmamalıdır’ demek daha doğrudur. Birinci yöntem gıybet günâhına götürür; ikinci yöntem ise kimseyi tahkîr etmez, ve mes'eleyi açıklar» demektedir. Bu yöntem Resûli Ekrem efendimizin sünnetidir. Resûli Ekrem efendimiz bir kişinin hatâsını gördüğünde, o kişiyi alıp önüne koymaz, hutbede «İçimizden biri şöyle yapmış» derdi. Bu, hem hatâ yapan kişiyi mahcûb etmemek, hem de bütün ümmete o hatâdan ders çıkarma fırsatı vermek için yapılan bir hikmettir. Sûfî sohbetleri de bu sünnete uygun yapılmalı; mes'eleler kişileri hedef almadan, genel ilkeler ile anlatılmalıdır.

Şahsa Yönelik Sohbetin Zararları

Şahıslara yönelik sohbet birçok zarara yol açar. Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette, «Şahsa yönelik sohbet birinci olarak gıybet günâhına götürür; bu en mühim zarardır. İkinci olarak, dinleyenlerin gönlünde kötü duygular uyandırır; çünki dinleyenler de o kişi hakkında olumsuz bir kanaate kapılırlar. Üçüncü olarak, sohbet eden kişinin ihlâsını zedeler; çünki o kişi şahsî hesaplaşma için sohbeti vâsıta olarak kullanmıştır» demektedir. Bu üç zarar bir araya geldiğinde, sohbet manevî bir terbiye olmaktan çıkar, dünyalık bir hesâplaşma hâline gelir. Bu, hem sohbet edenin hem de dinleyenlerin manevî terakkîsini engeller. Bu sebeple sohbet edenler her zaman dikkatli olmalı, ve sözlerini şahıslara yönlendirmeden, genel ilkeleri açıklamaya odaklanmalıdır.

Halvetiyye Yolunun Sohbet Âdâbı

Halvetiyye-Şâbâniyye-Karabâşiyye yolu sohbet âdâbına büyük önem verir. Mustafa Özbağ Efendi Şerhi Virdi Settâr'ında, «Bu yolda sohbet sünnete uygun yapılır; gıybetten uzak durulur, şahıslara değil ilkelere odaklanılır, ve dinleyenlerin manevî terakkîsi hedeflenir. Bu âdâb sünnetin gereğidir; ve bu yoldan ayrılan sohbet sahîh sayılmaz» demektedir. Pîr Şâbânı Velî hazretleri sohbetlerinde hiçbir kişiyi hedef almamış, sözlerini hep genel ilkeler üzerinden yapmıştır. Mustafa Özbağ Efendi de aynı yolu sürdürmüş, ve sohbetlerini şahsî hesaplaşmadan uzak tutmuştur. Mustafâ Özbağ efendi de sohbetlerinde, «Sohbetin asıl maksadı dervîşin manevî terakkîsidir; ve bu maksat ancak gıybetten uzak, şahıslardan uzak, ve ihlâs ile yapılan sohbetlerde gerçekleşir. Eğer sohbette gıybet varsa, ihlâs gitmiş demektir; ve manevî terakkî olmaz» diye nasîhat eder. Bu öğreti Halvetiyye yolunun sohbet âdâbının temel mîrâsıdır.

• Kur'ânı Kerîm: Hucurât 49/12; Hümeze 104/1-3; Kalem 68/10-11; Nûr 24/19; İsrâ 17/53.
• Sahîhi Müslim, Kitâbü'l-Birr ve's-Sıla, gıybet hadîsleri.
• Sahîhi Buhârî, Kitâbü'l-Edeb.
• Süneni Ebû Dâvûd, Kitâbü'l-Edeb.
• İmâm Gazzâlî, İhyâ-u Ulûmi'd-Dîn, Cilt 3, gıybet bahsi.
• İmâm Gazzâlî, Bidâyetü'l-Hidâye.
• İmâm Nevevî, Riyâzu's-Sâlihîn, gıybet bahsi.
• İmâm Nevevî, el-Ezkâr.
• İmâm Râzî, Mefâtîhu'l-Gayb.
• İmâm Kurtubî, el-Câmi'u li-Ahkâmi'l-Kur'ân.
• İbn Kesîr, Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, ez-Zühd ve'l-Vera'.
• İmâm Kuşeyrî, Risâle, sohbet âdâbı.
• İmâm Sühreverdî, Avârifü'l-Ma'ârif.
• Mustafa Özbağ Efendi, Şerhi Virdi Settâr.
• Pîr Şâbânı Velî, Sohbet Mecmûası.
• Aziz Mahmûd Hüdâyî, Câmi'u'l-Fadâ'il.
• Niyâzî-i Mısrî, Dîvânı İlâhiyât.
• Hüseyin Vassâf, Sefînei Evliyâ.
• Mustafâ Özbağ Efendi, Sohbet Serileri, Aile ve Evlilik Sohbetleri.

Sohbetin Tasnîfi: Bu sohbet gıybetin mâhiyetini, sohbetin maksadını, sûfî âdâbını, genel ilkelerle konuşmanın önemini, şahsa yönelik sohbetin zararlarını, ve Halvetiyye yolunun sohbet âdâbını tafsîl etmektedir.

Kaynak: mustafaozbag.com | Video: YouTube | Seri: Aile ve Evlilik Sohbetleri