Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette perakende satışta nakit ve kredi kartı ödemesi arasındaki farkın fıkhî hükmünü tafsîl eder. Bir işletme perakende satış yaparken müşteriler ürünlerini bir ay, on beş gün sonra alıyorlar. Nakit fiyata satılan ürünler ile vadeli satılan ürünler arasında fark oluşabiliyor. Müşteri bir ay sonra gelip kredi kartından çekmek istediğinde, aradaki komisyon farkı sebebiyle satıcı zarâr edebiliyor; bâzı müşteriler bu farkı kendiliğinden ödüyor, hattâ parayı atıp gidiyor. Mustafa Özbağ Efendi'nin ortaya koyduğu fıkhî hüküm: alışveriş baştan «kart mı, nakit mi» konuşulmadıysa, ve ödeme zamânı geldiğinde müşteri kartla ödemek isterse — alışveriş henüz bitmemiştir; dolayısıyla aradaki fark câizdir. Müşterinin gönül rızâsıyla verdiği fark da câizdir. Önemli olan, baştan fâiz şartı koşulmaması, ve alışverişin tâm ödeme ile tamamlanmasıdır.

Perakende Satışta Vadeli Ödeme Mes'elesi

Mustafa Özbağ Efendi sohbete temel mes'eleyi ortaya koyarak başlar: bir işletme perakende satış yaptığında, müşteriler ürünlerini bir ay veyâ on beş gün sonra alıyorlar. Nakit fiyatına satılan ürünler ile vadeli satılan ürünler arasında fark oluşabiliyor. Aslında alışverişi yaparken bir ay sonra ben bunun parasını ödeyeceğim derse, bu uygun olur. Lâkin alışverişi yaptı, parayı ödemedi; bir ay sonra geldi kredi kartından çekmeye çalıştı. Bu durumda satıcı zarâr ediyor. Müşteri kendiliğinden, meselâ 1 milyonluk alışverişte 100 lira sana veriyor; bu kendiliğinden verdiği için câizdir, alabilirsin. Bâzı müşteriler hattâ parayı atıp gidiyor; gidenler dahî oluyor.

Baştan Konuşulmamış Olması Şartı

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir fıkhî incelikten bahseder: biz satış yaparken 1.000 liraya bir ürünü sattık, lâkin baştan kart mı nakit mi konuşulmadı; tâm ödeme zamânı geldiğinde müşteri diyor ki ben kartla ödemek istiyorum. Eğer kartla ödeme yaparsan ben 1.200 lira olur, derim örnek veriyorum. Bu aradaki 200 lira problemli mi? Cevâb: alışveriş bitmemiş; o yüzden câizdir. Bu hâl alışverişin teslîmtesellüm anına kadar tamamlanmadığını ortaya koyar. Eğer ödeme şekli baştan konuşulmadıysa, ödeme aşamasında ortaya çıkan değişiklikler taraflar arasında yeniden anlaşılabilir. Bu üslûp İslâm fıkhının pratik hayâtın akışına uygun esnek bir hükmüdür.

Fâiz Şartının Yokluğu

Mustafa Özbağ Efendi fıkhî kâideyi vurgular: önemli olan baştan fâiz şartı koşulmamasıdır. Eğer satıcı baştan dese ki «eğer bir ay sonra gelirsen 1.200 lira ödeyeceksin», bu durumda akit baştan fâize girer. Çünki ödeme şekli ve vâdesi baştan belli olur; ve fazlalık vâdeye karşılık fazlalık olur. Bu hâl ribâ-i nesîe (vâde fâizi) hükmüne girer. Lâkin baştan konuşulmadıysa, ödeme zamânı yeniden anlaşılır; satıcı «kart kullanırsan ben şunu derim» der, müşteri kabûl ederse alışveriş kâim olur; kabûl etmezse başka şekilde ödeme aranır. Bu sûrette fâiz şartı baştan akde girmediği için akit sahîh kalır.

Müşterinin Kendiliğinden Ödediği Fark

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir fıkhî hükmü tafsîl eder: müşterinin kendiliğinden, gönül rızâsıyla verdiği fark da câizdir. Meselâ 1 milyonluk alışverişte müşteri 100 lira ekstra veriyor; bu kendiliğinden verdiği için câizdir, alabilirsin. Bu hâl «hibe» (bağış) hükmüne girer; çünki müşteri kendi rızâsıyla bir fazlalık veriyor. Resûli Ekrem efendimiz hadîsi şerîfte «Hediyeleşin, birbirinizi seversiniz» (Buhârî, Edebü'l-Müfred 594) buyurmuştur. Müşterinin gönül rızâsı ile verdiği fark hediyye hükmündedir; ve satıcının kabûl etmesinde bir mahzur yoktur. Bu üslûp İslâm fıkhının insânların gönül rızâsına büyük ehemmiyet verdiğini ortaya koyar.

Alışverişin Tâmâmlanma Anı

Mustafa Özbağ Efendi sohbette alışverişin tamâmlanma anına dâir incelikten bahseder: alışveriş bitmemiş — diğer bir ifâdeyle, alışveriş henüz tamamlanmamış demektir. Tamamlanmamış alışverişte taraflar yeniden anlaşma yapabilir; ödeme şekli, vâde, ve fiyat üzerinde değişiklik yapabilir. Tamamlanmış alışverişte ise taraflar tek taraflı değişiklik yapamaz; ancak iki tarafın rızâsı ile «ikāle» (alışverişi feshedip yenisini yapmak) olabilir. Bu üslûp İslâm fıkhının akit nazarı incelikleri ile dolu olduğunu, ve her safhada fıkhî kâidelerin ne kadar dakîk olduğunu ortaya koyar. İmâm es-Serahsî hazretleri el-Mebsût'ta bu mes'eleleri tafsîlen îzâh etmiştir.

Mü'mîn Tâcirin Hassâsiyeti

Mustafa Özbağ Efendi sohbetin sonunda mü'mîn tâcirin manevî hassâsiyetini de vurgular: biz genelde o parayı dükkânâ koymuyoruz, dağıtı veriyoruz birilerine; getir yerim ben — Recep, senin paran yenir, der şâkâ olarak. Bu üslûp mü'mîn tâcirin sermâyesindeki şüpheli paralara karşı titiz olduğunu ortaya koyar. Mü'mîn aldığı paranın helâl olmasına dikkat eder; şüpheli para varsa onu sadaka olarak dağıtır, ya da hayır işlerinde kullanır. Halvetiyye-Şâbâniyye-Karabâşiyye yolunun manevî terbiyesi de mü'mîni helâl kazânca, şüpheliden kaçınmaya, ve sermâyesinde berekete yöneltir; ve bu vasıflar onun manevî terakkîsinin temel cüzlerini teşkîl eder. Resûli Ekrem efendimiz hadîsi şerîfte «Helâl bellidir, harâm bellidir; bu ikisi arasında şüpheli olanlar vardır; kim şüphelilerden sakınırsa dînini ve ırzını korumuştur» (Buhârî, Îmân 39) buyurmuştur.

• Kur'ânı Kerîm: Bakara 2/275-281; Nisâ 4/29; Mâide 5/1; İsrâ 17/35; Mutaffifîn 83/1-3.
• Sahîhi Buhârî, Kitâbü'l-Îmân 39, helâlharâm hadîsi.
• Sahîhi Buhârî, Edebü'l-Müfred 594, hediyeleşin hadîsi.
• Sahîhi Müslim, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni Ebû Dâvûd, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni Tirmizî, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni Nesâî, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni İbn Mâce, Kitâbü't-Ticârât.
• İmâm Mâlik, Muvatta.
• İmâm Ahmed, Müsned.
• İmâm es-Serahsî, el-Mebsût, akit ve ikāle bahsi.
• İmâm Kâsânî, Bedâiu's-Sanâi'.
• İmâm Merğînânî, el-Hidâye.
• İbn Âbidîn, Reddü'l-Muhtâr, büyû' bâbı.
• Fetâvâyı Hindiyye.
• İmâm Şâfiî, el-Üm.
• İbn Kudâme, el-Muğnî.
• İmâm Râzî, Mefâtîhu'l-Gayb.
• Mustafâ Özbağ Efendi, Sohbet Serileri, İslâm'a Göre Ticâret Sohbetleri.

Sohbetin Tasnîfi: Bu sohbet perakende satışta nakit ile kredi kartı ödemesi arasındaki farkın fıkhî hükmünü, baştan konuşulmamış olması şartını, fâiz şartının yokluğunu, müşterinin kendiliğinden ödediği fark hükmünü, alışverişin tamamlanma anını, ve mü'mîn tâcirin manevî hassâsiyetini tafsîl etmektedir.

Kaynak: mustafaozbag.com | Video: YouTube | Seri: İslâm'a Göre Ticâret Sohbetleri