İyilik Rabbimizdendir, Kötülük Nefsimizdendir — Fakat Her Şeyin Yaratıcısı Allâh’tır; Şer’în Yorumu
İyilik Rabbimizdendir; kötülük nefsimizdendir. Fakat her şeyin yaratıcısı yine Allâh’tır. Bu cümle — İslâm akîdesinin inceliklerinden biridir. Kur’ân Hz. Peygamber’e şöyle der: «Sana gelen her iyilik Allâh’tandır; sana gelen kötülük ise senden (nefsinden)dir» (Nisâ 79). Yâni iyilikleri Allâh’a; kötülükleri kendi nefsinize bağlayın. Hz. İbrâhîm de der: «O bana yediriyor ve içiriyor; hastalandığım zaman bana O şifâ veriyor» (Şuarâ 79-80). Yâni iyilikleri Allâh’a; hastalığı kendine. Bu — edeptir; akîde inceliğidir. Mü’min bu edebi öğrenmeli; iyiyi Allâh’a; kötüyü nefsine atfetmeli.
Nisâ 79 — Açık Beyân
«Mâ esâbeke min hasenetin femin Allâh; ve mâ esâbeke min seyyietin femin nefsik» — Sana iyilikten gelen Allâh’tandır; kötülükten gelen senden (nefsindendir) (Nisâ 79). Bu âyet — açık bir hüküm verir. Mü’min iyiliği Allâh’tan bilmeli; kötülüğü kendi nefsinden. Bu — başlangıçta zor görünür; ama gerçeği yansıtır. Çünkü kötülük — bizim irâdemizin yönlendirdiği yanlış seçim sonucudur. Allâh imkân verir; biz seçeriz.
Yaratıcı — Yine Allâh
«Fakat her şeyin yaratıcısı Allâh’tır» — bu da temel akîdedir. «Allâh her şeyin yaratıcısıdır» (Zümer 62). Yâni kötülüğü bile yaratan Allâh’tır; ama irâdesini sana verdi. Sen seçtin; o yarattı. Bu nüans — kelâm tarihinde tartışılmıştır. Sonuç: yaratma Allâh’ın; kesb (kazanma, seçim) insânın. Bu yüzden insân sorumludur; ama her şey Allâh’ın takdîri ile olur.
Hz. İbrâhîm’in Edebi
Hz. İbrâhîm Rabb’ini anlatırken şöyle der: «O beni yarattı ve bana hidâyet verdi; O bana yediriyor ve içiriyor; hastalandığımda bana şifâ veriyor; beni öldürecek, sonra diriltecek» (Şuarâ 78-81). Dikkat: yedirme, içirme, hidâyet — Allâh’a. Hastalık ise — «hastalandığımda» diye söyler; sanki hastalığı kendisine atfeder. Ölümü Allâh’a; diriltişi de Allâh’a. Bu — edeptir; Allâh’ı her noksandan tenzîhdir.
Niçin Bu Edep?
Niçin iyiyi Allâh’a; kötüyü nefse atfetme edebi? Birkaç sebep: 1) Allâh’ı her noksandan tenzîh — O kötülük üretmez, sâdece imkân yaratır. 2) Şükrü çoğaltmak — iyilikler Allâh’tan, sürekli şükret. 3) Tövbe alışkanlığı — kötülükler senden, sürekli tövbe et. 4) Kibri kırmak — iyiliklerini kendi başarın saymak kibirdir. 5) Nefse karşı dikkat — kötülüğün nefsten geldiğini bilince, ona karşı tetiktesin.
Kötülük — Mutlak mı?
«Kötülük» dediğimiz şey — bazen göreceli. Bir hastalık görünüşte kötü; ama belki günahların kefâreti, sabrın imtihanı, mertebe yükselmesi vesilesi. Bir maddî kayıp görünüşte kötü; ama belki mâlı senin için bir fitne olacaktı. Allâh’ın hikmeti — kötülük görünenin altında bile vardır. Bu yüzden mü’min — «kötülük geldi» dediğinde bile aslında «benim için hayır var» düşünür. Bu, ileri bir hâldir.
Mü’minin Tavrı
Hadîs: «Mü’minin işine hayret edin; her hâli onun için hayırdır. Nimet gelirse şükür eder, hayrolur; sıkıntı gelirse sabreder, hayrolur» (Müslim). Bu, mü’minin temel tavrıdır. Hem iyilik hem kötülük — onun için hayır. Çünkü iyiliği Allâh’tan bilir, şükür eder; kötülüğü nefsinden bilir, tövbe eder. İki taraftan da kazançlıdır.
Pratik Uygulama
Pratikte nasıl uygulanır? 1) Başarı geldiğinde «Allâh’tan» de — «ben yaptım» değil. 2) Hata yaptığında «benim nefsimden» de — «kader böyleymiş» değil. 3) Hastalandığında — Allâh’a kızma; günahını sorgula. 4) Kazanç geldiğinde — şükür et; «zekamla kazandım» deme. 5) Birinin sana ettiği iyiliği Allâh’a bağla; ona da teşekkür et. Bu adımlar — akîde edebini hayata geçirir.
Niyâz — Akîde Edebi
Niyâz: «Yâ Rab, beni iyiliği Sen’den, kötülüğü nefsimden bilen bir mü’min eyle. Nisâ 79’un edebini kalbime yerleştir. Hz. İbrâhîm’in ‘O bana yediriyor, hastalandığımda bana O şifâ veriyor’ edebinden bana bir hisse ver. Başarı geldiğinde Sen’den bilen; hata yaptığımda nefsimden bilen bir kul olarak yetiştir. Şükür ve tövbe — iki kanat — birlikte çırpan bir mü’min eyle. Görünüşte kötü gelen şeylerin altında bile hayır olduğuna îmân ile sarılayım. ‘Mü’minin hali her tarafından hayırdır’ hadîsine yaşayan bir tezâhür olayım. Allâh’ı her noksandan tenzîh ediş şuûru ile akîdemi temizle.» Allâh muhâfaza eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Akîde, Kader, Kesb. → Tasavvuf Sözlüğü
Ek kaynaklar:
- Kur’an-ı Kerim, Nisa 4/79; iyiliğin Allah’tan, kötülüğün nefisten oluşu bağlamı.
- Kur’an-ı Kerim, Saffat 37/96; Allah’ın sizi ve yaptıklarınızı yaratması.
- Taberi, Camiu’l-Beyan, Nisa 4/79 ve Saffat 37/96 tefsirleri.
- Fahreddin er-Razi, Mefatihu’l-Gayb, kader, fiil ve sorumluluk bahisleri.
- Maturidi, Kitabü’t-Tevhid, fiiller, irade ve sorumluluk bahisleri.
- İmam Gazali, el-İktisad fi’l-İtikad, kudret, irade ve insan fiilleri bahisleri.