Cömertlik Cenâbı Hakk’ın Sıfatıdır, Cimrilik İnsân Nefsinin Hastalığıdır — «El-Kerîm» İsmine Mazhar Olmak
Cömertlik (sehâ) — Cenâbı Hakk’ın bir sıfatıdır. Allâh’ın güzel isimlerinden biri «el-Kerîm» — sonsuz cömert olan. Allâh «Rabb’iniz çok cömerttir» (Alak 3) buyurur. Cömert olan kul — Allâh’ın bu sıfatına mazhar olur; Allâh’ın ahlâkıyla ahlâklanır. Cimrilik ise — insân nefsinin hastalığıdır; şeytanın insânı korkuttuğu fakirlik vesvesesinden doğar. «Şeytan size fakirliği vaadeder, fuhşiyatı emreder; Allâh ise size kendi katından mağfiret ve fazla vaadeder» (Bakara 268). Mü’min cömertlik ile el-Kerîm’in tecellîsine erer; cimrilik ile şeytanın oyununa düşer.
«El-Kerîm» — Sonsuz Cömert
Allâh’ın «el-Kerîm» ismi — sonsuz cömert. Verir; karşılık beklemez. Verir; verdikten sonra hatırlatmaz. Verir; vermek zorunda olmadığı halde verir. Allâh bütün yaratıkları rızıklandırır; mü’mini de kâfiri de besler. Bu — sonsuz cömertliktir. İnsân, Allâh’ın bu sıfatına ne kadar mazhar olursa — o kadar O’na yakın olur. Cömertlik — ilâhî bir vasfı yansıtmaktır.
Cimrilik — Şeytanın Vesvesesi
«Şeytan size fakirliği vaadeder» (Bakara 268). Cimriliğin temelinde — fakirlik korkusu var. «Versem azalır, fakir düşerim» düşüncesi. Bu — şeytan vesvesesidir. Çünkü Allâh «Verince azalmaz; aksine bereketlenir» buyurur. Hz. Peygamber «Sadaka malı azaltmaz, çoğaltır» buyurmuştur. Cimrilik — Allâh’ın rızık vâdine güvensizlik; rızkı sebeplere bağlamak. Tevhîd zayıflığının tezâhürü.
Hz. Peygamber’in Cömertliği
Hz. Peygamber — insanların en cömerdiydi. Sahabe «Hz. Peygamber’den bir şey istenip de ‘hayır’ dediği görülmemiştir» der. Bir defâsında bütün koyunlarını isteyene veren bir adamı görmüş, ona «Sen ne kadar cömert insânsın!» buyurmuştu. Hz. Peygamber ölümünde — zırhı borç karşılığı rehinde idi. Bütün maddî varlığını ümmete verirdi. Bu sünneti yaşatmak — ümmete vasiyettir.
Sehâ Mertebeleri
Cömertliğin mertebeleri vardır: 1) Zekât — farz olan. 2) Sadaka — gönüllü, ihtiyâcı olana. 3) Hîbe — fazlasını başkasına verme. 4) Îsâr — kendine ihtiyacın varken başkasını tercih etme. Bu son mertebe — sahâbenin yaşadığı en yüksek cömertliktir. Ensâr, muhâcirlere kendi mallarını verdi. Allâh onları «Kendileri ihtiyâç içinde olsalar bile başkalarını tercih ederler» (Haşr 9) ile övdü.
Cömert Olmak Zenginlik Gerektirmez
Cömertlik için zengin olmak gerekmez. Sahabe çoğu zaman fakirdi; ama en cömert insanlardı. Hadîs: «Bir hurma ile bile olsa kendinizi ateşten koruyun.» Yâni en küçük şey bile sadaka olabilir. Önemli olan miktar değil; niyet ve âdettir. Cömertliği âdet edinen kişi — fakirken de zenginken de aynı tavırdadır. Bu — kişiliktir; mal miktarıyla değişmez.
Cömertliğin Bereketi
Verdikçe artar — bu Allâh’ın vaadidir. Maddî mânâda da geçerli (rızık genişler), mânevî mânâda da (kalp bereketlenir). Verdiğinde — Allâh «Veren elin altındadır» diye bilir; Allâh’ın eli senin elinin altında olur. Bu — büyük bir mânevî mertebedir. Cömert kişinin — duâsı kabûl olur; bereketi çoğalır; düşmanı bile azalır. Cimri ise — sürekli sıkıntıda olur; bereketi kalkar.
Cimriliğin Sonu
Cimrinin sonu — felâkettir. «Cömert, Allâh’a yakın, cennete yakın, insanlara yakın, cehennemden uzak. Cimri, Allâh’tan uzak, cennetten uzak, insanlardan uzak, cehenneme yakın» (hadis). Cimri kişi — toplum tarafından sevilmez; arkasında hayır duâsı kalmaz; öldüğünde kimse arkasından ağlamaz. Mal toplamak için yaşadı; ardında mal bıraktı; ama hayırla yâdedilmedi. Bu — ne hüsrandır.
Niyâz — El-Kerîm’in Tecellîsi
Niyâz: «Yâ Rab, beni cömert kullarından eyle. ‘El-Kerîm’ ismi şerîfinin tecellîsini kalbime ihsân eyle. Hz. Peygamber’in cömertliğinden hisse ver. Şeytanın fakirlik vesvesesinden beni koru. Verdikçe azalmayacağını; verdikçe artacağını imân ile bilmemi nasîb et. Zekât, sadaka, hîbe, îsâr — bütün cömertlik mertebelerini hayatımda yaşamamı nasîb et. Cimrilik hastalığından beni şifâ ver. Cömertlikle kalbimi geniş, malımı bereketli, ahretimi parlak eyle.» Allâh muhâfaza eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Sehâvet, Cimrilik, El-Kerîm. → Tasavvuf Sözlüğü
Ek kaynaklar:
- Kur’an-ı Kerim, Bakara 2/261; infakın kat kat karşılığı.
- Kur’an-ı Kerim, Haşr 59/9; kendileri ihtiyaç içinde olsa da kardeşlerini tercih edenler.
- Tirmizi, Birr ve Sıla, cömertlik ve güzel ahlak rivayetleri.
- Beyhaki, Şuabü’l-İman, cömertlik ve infak bahisleri.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, cömertlik ve infak bölümleri.
- İmam Gazali, İhya-u Ulumi’d-Din, cömertlik, cimrilik ve mal sevgisi bölümleri.