Can Gözünü, Can Kulağını Aç — Aklı ve Hevâ Hevesini İlâhlaştıranlardan Olma
Can gözünü, can kulağını aç — aklını ve hevâ hevesini ilâhlaştıranlardan olma. Bu, sahih sûfîlerin temel uyarısıdır. «Can gözü» — kalp gözü, mânevî algı; «can kulağı» — bâtınî dinleme. Bunlar açık değilse — kişi yüzeysel kalır. «Aklı ilâhlaştırma» — modern rasyonalizmin tehlikesi; aklı her şeyin üstüne koyma. «Hevâyı ilâhlaştırma» — modern hedonizmin tehlikesi; şehveti her şeyin üstüne koyma. «Eraeyte men’ttehaze ilâhehû hevâhu» — Hevâsını ilâh edineni gördün mü? (Furkân 43, Câsiye 23). Bu âyetler — hevânın ilahlaşmasının tehlikesini anlatır. Mü’min — aklı ve hevâyı doğru yerlerine koymalı; ne ilâhlaştırmalı ne de tamamen reddetmeli. Allâh’ı ilâh tutmak — bunlardan üstün.
Can Gözü ve Kulağı
«Can gözü» — kalbin gözü; mânevî gerçekleri görme yetisi. «Can kulağı» — kalbin kulağı; mânevî sesleri duyma yetisi. Bunlar açık değilse — kişi fizikî dünyâ ile sınırlı kalır. Açıldıkça — daha derin gerçekleri görür ve duyar. Allâh’ın işâretlerini her yerde görür; mâneviyâtın seslerini duyar. Bu açılma — uzun bir yolculuk: sahih îmân, ibâdet, zikir, riyâzet, sahih mürşid. Modern insânın iç boşluğu — bu organların kapalı olmasından.
Aklın İlâhlaştırılması
Aklın ilâhlaştırılması — modern rasyonalizmin temel hatâsıdır. «Aklın anlamadığı şey yoktur; akıl tek ölçüdür» mantığı. Oysa akıl — sınırlı bir araç. Bazı gerçekler aklın üstünde. Vahyi anlamak için — akıl yeter, ama vahyin yerine koymak için yetmez. Klasik İslâm’da: akıl ve vahiy berâber. Akıl — vahyi anlama aracı. Vahiy — aklı yönlendiren prensipler. Aklı vahyin üstüne koymak — vahyi reddetmek demektir. Modern «akılcı İslâm» — bu hatâya düşer.
Hevânın İlâhlaştırılması
«Eraeyte men’ttehaze ilâhehû hevâhu» — Hevâsını ilâh edineni gördün mü? (Furkân 43). Hevâ — heveskâr istek, şehvet, zevk. «İlâh edinme» — onu hayatın merkezine koyma. Modern hedonizm — bunu yapar: «Sen ne istiyorsan onu yap.» Aslında bu — kişiyi kölelendirir; isteklerin kölesi olur. «Ben istiyorum» bahanesi ile — her şeyi yapar; sonunda kendine zarar verir. Sahih müslüman — hevâsını dîne tâbi kılar; tersi değil. Bu, gerçek özgürlüktür.
Câsiye 23 — Sapma
«Eferaeyte men’ttehaze ilâhehû hevâhu ve edalehullâhu alâ ilmin ve hateme alâ sem’ihî ve kalbihî ve cealâ alâ basarihî ğışâveh; femen yehdîhi min ba’dillâh» — Hevâsını ilâh edineni; Allâh’ın da onu bir bilgi üzere sapıttığını, kulağını ve kalbini mühürlediğini, gözüne perde çektiğini gördün mü? Şimdi Allâh’tan sonra ona kim hidâyet edebilir? (Câsiye 23). Bu âyet — hevâ ilâhlaştırmanın sonucunu anlatır: kulak mühürlenir, kalp mühürlenir, göze perde iner. Yâni — can kulağı ve can gözü kapanır. Modern hedonistlerin durumu budur.
Sahih Denge
Sahih denge — Allâh’ı ilâh tutmak. O zaman akıl ve hevâ — yerlerini bulurlar. Akıl — Allâh’ın bir lutfu; doğru kullanılır. Hevâ — insânlığın bir parçası; helâl çerçevede tatmin edilir. Allâh ilâh oldukta — akıl Allâh’a hizmet eder; hevâ Allâh’ın çizgisinde kalır. Bu, sahih müslümanın yoludur. Akıl da reddedilmez; hevâ da yok sayılmaz. Her ikisi de — Allâh’a tâbi.
Modern Tehlikeler
Modern dönemde tehlikeler: 1) Bilimcilik (scientism) — bilim her şeyin üstünde. 2) Hedonizm — zevk her şeyin üstünde. 3) Rasyonalizm — akıl her şeyin üstünde. 4) Materyalizm — madde her şeyin üstünde. 5) Bireycilik — birey her şeyin üstünde. 6) Sekülerizm — laiklik her şeyin üstünde. 7) Demokrasi — çoğunluk her şeyin üstünde. Bu modern «ilâh»lar — gerçek tevhîdi yerinden eder. Mü’min bunların hiçbirini Allâh’ın yerine koymamalıdır.
Can Gözünü Açma Yolu
Can gözünü ve kulağını açmak için: 1) Sahih îmân — Allâh’ı ilâh tutma. 2) Tövbe — yanlış ilâhlardan dönüş. 3) Sürekli zikir — kalbi temizleme. 4) Helâl yiyecek — kalbi besleme. 5) Riyâzet — nefsi terbiye. 6) Sahih mürşid — yol gösterici. 7) Sahih cemaat — destek. 8) Tefekkür — Allâh’ı düşünme. 9) Sahih sünnet — Sünnete uyum. 10) Allâh’a sığınma — açılma duâsı. Bu adımlar — kalp organlarını açar.
Niyâz — Sahih Tevhîd
Niyâz: «Yâ Rab, can gözünü ve can kulağını açan bir mü’min eyle. Aklımı veya hevâmı Sen’in yerine ilâh edinmekten beni koru. Furkân 43 ve Câsiye 23’ün uyardığı — hevâsını ilâh edinen sapkınlık — bu yoldan beni uzak tut. Câsiye 23’teki sonuçlardan — kulak mühürlenmesi, kalp mühürlenmesi, göze perde inmesi — beni koru. Sahih dengeyi — Sen’i ilâh tutmak; aklı ve hevâyı Sen’in çizgisinde kullanma — uygulayan bir kul eyle. Modern ilâhlardan — bilimcilik, hedonizm, rasyonalizm, materyalizm, bireycilik, sekülerizm, demokrasi — beni uzak tut. Sahih îmân, tövbe, zikir, helâl yiyecek, riyâzet, sahih mürşid, sahih cemaat, tefekkür, sahih sünnet, Sana sığınma — bu adımları izleyerek can gözü ve kulağı açık bir derviş eyle. Sen’i ilâh tutarak — akıl ve hevâya doğru yer veren bir mü’min olarak yaşat.» Allâh muhâfaza eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Can Gözü, Hevâ, Tevhîd. → Tasavvuf Sözlüğü
Ek kaynaklar:
- Kur’an-ı Kerim, Furkan 25/43; hevasını ilah edinme uyarısı.
- Kur’an-ı Kerim, Casiye 45/23; hevasını ilah edinene dair uyarı.
- Kur’an-ı Kerim, Hac 22/46; kalplerin körleşmesi bağlamı.
- İmam Gazali, İhya-u Ulumi’d-Din, nefs, heva ve kalp gözü bölümleri.
- Kuşeyri, er-Risale, basiret, marifet ve mücahede bahisleri.
- Hucviri, Keşfu’l-Mahcub, basiret ve nefs terbiyesi bahisleri.