Bütün İlim Ehli — Var Olarak Gördükleri Varlık Âleminin Aslı Allâh’ın Tezâhürüdür Diye Bilmiştir
Bütün ilim ehli — var olarak gördükleri varlık âleminin aslında Allâh’ın tezâhürü olduğunu bilmiştir. Tasavvufun «vahdetü’lvücûd» anlayışı bu fikrin sistemli ifâdesidir. Görünen âlem — kendi başına bağımsız değil; Allâh’ın isim ve sıfatlarının tezâhürüdür. Bir aynaya yansıyan görüntü gibi — varlık âlemi de Allâh’ın aynası. Ayna kırılırsa görüntü kaybolur; varlık her ân Allâh’ın «kün» emrine bağlı. Bu bilinç mü’mini hem alçakgönüllü hem de derin marifete ulaştırır.
Varlık — Allâh’ın Tezâhürü
Varlık âlemi — Allâh’ın isim ve sıfatlarının tezâhürüdür. Allâh’ın «Hayy» (diri) ismi — canlı varlıklarda; «Razzâk» (rızıklandıran) ismi — rızık veren her şeyde; «Şâfî» (şifâ veren) ismi — şifâ aracı olan herşeyde; «Cemîl» (güzel) ismi — güzel şeylerde tezâhür eder. Mü’min varlığa bakarken — Allâh’ın hangi isminin tezâhür ettiğini düşünmeli. Bu — varlığı ibâdet vesilesi yapar.
Vahdetü’l-Vücûd Anlayışı
Vahdetü’lvücûd — «varlığın birliği» anlamına gelir. Muhyiddin İbn Arabî’nin sistemleştirdiği bu anlayış; varlığın yalnızca Allâh’ta hakîkî olduğunu, görünen âlemin O’nun tezâhürü olduğunu söyler. Yanlış anlaşıldığında — panteizm (her şey Allâh’tır) sanılır; ama sahih vahdetü’lvücûd panteizm değildir. «Her şey O’ndandır» ile «Her şey O’dur» — farklı. Birincisi tevhîd; ikincisi şirk. Mü’min bu farkı bilmelidir.
Felsefenin Yetersizliği
Felsefe varlık üzerine çok şey söyledi; ama varlığı Allâh ile irtibâtsız ele almaya çalıştı. Eski Yunan filozofları, modern Batı filozofları — hep varlığı kendinden hareketle açıklamaya çalıştılar. Bu çaba — sınırlı kaldı. Çünkü varlık kendi başına anlam taşımaz; ancak Yaratıcı’nın tezâhürü olarak anlam kazanır. Tasavvuf bu boşluğu doldurdu; varlığı Allâh ile bağlantılı olarak anlattı.
Modern Bilimin Katkısı
Modern bilim — varlığı çok daha detaylı tanıdı. Kuantum fiziği, kozmoloji, biyoloji — varlığın derin yapısını gösterdi. Bir atomun içinde milyonlarca mucize; bir hücrede milyonlarca devre. Bu bilgi — sahih mü’min için îmânı derinleştirici. Çünkü her detay Allâh’ın hikmetini gösteriyor. Materyalist bilim — bu detayları «tesâdüf» diye yorumluyor; mü’min ise «tezâhür» diye anlıyor.
İlim Ehli — Hangi Sınıf?
«İlim ehli» — kim? Bütün ilim sâhipleri — filozoflar, âlimler, sûfîler, mütefekkirler — her biri bir açıdan varlığı incelemiştir. En derin görenler — sûfîler. Çünkü onlar varlığa sâdece akıl ile değil; kalp ile bakar. Aklın göremediği bağlantıları — kalp görür. Mârifet — kalbî bir bilgidir; varlığın aslını bu yolla bilir.
«Eşyânın Hakîkati» — Mârifet
Hz. Peygamber «Yâ Rabbî, bana eşyânın hakîkatini göster» diye duâ ederdi. Eşyânın hakîkati — Allâh’ın o şeydeki tezâhürünü görmek. Sıradan göz suya bakar — su görür. Mârifet ehli suya bakar — Allâh’ın «yaratma», «temizleme», «hayât verme» tezâhürünü görür. Aynı şeye iki farklı bakış. Mü’minin gayesi — bu hakîkat görüşüne ulaşmaktır.
Niyâz — Hakîkat Görüşü
Niyâz: «Yâ Rab, bana eşyânın hakîkatini gör. Varlığa baktığımda — Sen’in tezâhürünü görme bilinci ver. Vahdetü’lvücûd anlayışını — panteizmden ayırt edebilen sahih bir tasavvufî bilinç nasîb et. Akıl gözüm yetmediğinde — kalp gözümü aç. Modern bilim mucizelerini Senin hikmetin olarak görebilmemi nasîb et. Hz. Peygamber’in duâsına amîn — eşyânın hakîkatini bana göster.» Allâh muhâfaza eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Vahdetü’l-Vücûd, Tezâhür, Mârifet. → Tasavvuf Sözlüğü
Ek kaynaklar:
- Kur’an-ı Kerim, Nahl 16/125; hikmet ve güzel öğütle davet ilkesi.
- Kur’an-ı Kerim, Ahzab 33/21; Resulullah’ta güzel örnek oluşu.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, takva, ihlas ve güzel ahlak bölümleri.
- İmam Gazali, İhya-u Ulumi’d-Din, kalp terbiyesi, ahlak ve ihlas bölümleri.
- Buhari, İman ve Rikak bölümleri, niyet, ihlas ve ahlak rivayetleri.
- Müslim, Birr ve Sıla bölümü, güzel ahlak ve kardeşlik rivayetleri.
- Tirmizi, Birr ve Sıla, zühd ve deavat bölümleri.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, ihlas, takva, zikir ve güzel ahlak bölümleri.
- İbn Hacer el-Askalani, Fethu’l-Bari, ilgili Buhari rivayetlerinin şerhi.
- Kuşeyri, er-Risale, tasavvuf adabı, hal ve makamlar bahisleri.