Nefsini Terbiye Olmuş Görmek — Vartadır
Bir kimsenin nefsini terbiye olmuş görmesi vartadır. «Varta» — tehlike, çukur demektir. Nefsini terbiye olmuş gören kimse bir tehlikeye düşmüş demektir. Çünkü nefis hâlâ oradadır; sâdece görünmez olmuştur. Mü’min ne kadar mâneviyât kazanırsa kazansın, nefsini terbiye olmuş zannetmemelidir. Aksine sürekli «hâlâ nefsim var; hâlâ tehlikedeyim» düşüncesinde olmalıdır. Bu farkındalık tasavvufun temel bir özelliğidir.
Nefsin Gizlenmesi — Daha Tehlikeli Hâl
Nefsin gizlenmesi, daha tehlikeli bir hâldir. Çünkü görünür nefisle mücâdele kolaydır; ama gizli nefisle mücâdele zordur. Mürîd yıllarca dervîşlik yaptıktan sonra, nefsi gizlenmeye başlar. Belirgin şehvet, açık kibir, doğrudan hased — bunlar kalkar. Ama gizli kibir, ince riyâ, üstü kapalı ucub kalır. Bu, daha tehlikeli; çünkü görünmez.
Hz. Yûsuf’un Örneği — Peygamber Bile
Hz. Yûsuf aleyhisselâm peygamberdi; nefsi terbiye edilmişti. Ama yine de «Ben nefsimi temize çıkartmıyorum; çünkü nefis sürekli kötülüğü emreder» (Yûsuf 53) dedi. Peygamber bile böyle dediyse, sıradan mü’min nasıl diyebilir «ben nefsimi terbiye ettim»? Bu söz bir hatâdır; ve büyük bir tehlike. Mü’min bu sözden kaçınmalıdır.
Sebât — Sürekli Tedbîr
Mü’min sürekli tedbîr almalıdır. Yâ’nî nefsi terbiye edilmiş sayılsa bile, sürekli «hâlâ tehlikedeyim» farkındalığında olmalı. Bu tedbîr nefsin gizlice yaklaşmasını önler. Sahâbe-i kirâm en yüksek mertebede oldukları hâlde sürekli tedbîr alırlardı. Hz. Ömer ibnü’l-Hattâb radıyallâhu anh «Ben her ân nifaktan korkuyorum» derdi.
Mürşidin Aynası — Gizli Hataları Gösterir
Mürşidin aynası, gizli hataları gösterir. Mürîd kendisinin gizli kibrini, ince riyâsını göremez. Ama mürşid görür; ve uyarır. «Sen bu davranışında kibir var, fark et»; «Bu hareketinde riyâ var, dikkat et.» Bu uyarılar olmadan, mürîd gizli nefse yenilir. Bu yüzden mürşid bulmak ve yıllar boyu yanında durmak gerekli.
«Ben Yetiştim» Düşüncesi — En Tehlikeli
«Ben yetiştim» düşüncesi en tehlikeli düşüncedir. Çünkü bu düşünce sahibi mürşidsiz kalmaya başlar; «artık bana mürşid gerek yok» der. Halbuki gerçek yetişmiş kişi mürşidsiz kalmaz; yıllarca yanında durur. «Ben yetiştim» düşüncesi nefsin son tuzağıdır; ve bu tuzağa düşen, geri çekilir. Mü’min bu düşünceden uzak durmalıdır.
Niyâz — Sürekli Tedbîrli Olmak
Niyâz: «Yâ Rab, beni nefsini terbiye olmuş zannedenlerden eyleme. Sürekli «hâlâ tehlikedeyim» farkındalığında olmamı nasîb et. Mürşidin uyarılarını dinleyen, gizli hataları görmeye çalışan bir mürîd eyle. Hz. Yûsuf gibi «nefsimi temize çıkartmıyorum» demeyi nasîb et. «Ben yetiştim» düşüncesinden beni koru.» Allâh muhâfaza eylesin; bizi alçakgönüllü mürîdler eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Nefs, Varta, Tevâzu. → Tasavvuf Sözlüğü